Trong bối cảnh thế giới và khu vực biến động nhanh, phức tạp, các nguy cơ An ninh phi truyền thống ngày càng gia tăng, đan xen và tác động trực tiếp đến ổn định chính trị – xã hội và đời sống nhân dân. Trước yêu cầu mới của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Đại hội XIV của Đảng đã thể hiện bước phát triển quan trọng về tư duy an ninh, khi đặt vấn đề bảo đảm An ninh phi truyền thống như một trụ cột chiến lược, gắn chặt với an ninh con người, quản trị quốc gia và vai trò nòng cốt của lực lượng CAND trong phòng ngừa, kiểm soát rủi ro ngay từ cơ sở.
*Nhận diện đúng các thách thức trong bối cảnh mới
Những năm gần đây, tình hình thế giới và khu vực diễn biến nhanh, phức tạp, khó lường, với đặc trưng nổi bật là các nguy cơ An ninh phi truyền thống gia tăng cả về tần suất, mức độ và phạm vi tác động. Các mối đe dọa này không còn tồn tại ở dạng tiềm ẩn mà đã trực tiếp ảnh hưởng đến ổn định chính trị – xã hội, an ninh con người và quá trình phát triển bền vững của nhiều quốc gia.
Thực tiễn ở Việt Nam cho thấy, các thách thức An ninh phi truyền thống đang ngày càng bộc lộ rõ nét và gắn chặt với đời sống xã hội hằng ngày. Từ tác động của dịch bệnh, thiên tai, biến đổi khí hậu, đến những nguy cơ về an ninh kinh tế, an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an ninh xã hội và trật tự an toàn trong không gian số, tất cả đều có khả năng gây ra những hệ lụy sâu rộng nếu không được nhận diện sớm và kiểm soát hiệu quả. Trong điều kiện nền kinh tế có độ mở cao, quá trình đô thị hóa nhanh, chuyển đổi số mạnh mẽ, nhiều vấn đề tưởng như mang tính dân sinh, kinh tế hoặc kỹ thuật, nhưng nếu bị lợi dụng, tích tụ và lan truyền không kiểm soát, rất dễ chuyển hóa thành nguy cơ mất an ninh, trật tự.
Đáng chú ý, trong thực tiễn Việt Nam, các nguy cơ An ninh phi truyền thống ngày càng gắn chặt với những lĩnh vực trọng điểm của đời sống kinh tế – xã hội và quản trị quốc gia. Trước hết là an ninh kinh tế – tài chính, thể hiện qua rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng, gian lận thương mại, thao túng thị trường, lừa đảo tài chính, tín dụng đen và tội phạm công nghệ cao trong lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán, bất động sản. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế thuần túy, mà trực tiếp tác động đến ổn định xã hội, trật tự an toàn và niềm tin của người dân vào thể chế quản lý.
Tiếp đó là an ninh không gian mạng và an ninh dữ liệu, lĩnh vực đang nổi lên như một “mặt trận” mới của an ninh quốc gia. Các hành vi lừa đảo trực tuyến, đánh cắp dữ liệu cá nhân, tấn công hệ thống thông tin, phát tán thông tin xấu độc, tin giả, tin sai sự thật không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn làm rối loạn dư luận xã hội, kích động tâm lý hoang mang, bất ổn, ảnh hưởng trực tiếp đến trật tự, an toàn xã hội. Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, không gian mạng đã trở thành môi trường sinh hoạt xã hội đặc biệt, nơi mọi biến động đều có thể lan truyền rất nhanh và khó kiểm soát nếu thiếu các công cụ quản lý hiệu quả.
Bên cạnh đó, an ninh năng lượng, môi trường và biến đổi khí hậu cũng đang trở thành thách thức An ninh phi truyền thống hiện hữu. An ninh năng lượng, cần nguồn cung ổn định, đa dạng hóa năng lượng, bảo vệ hạ tầng chiến lược và an toàn hệ thống điện, nhiên liệu trước rủi ro gián đoạn, tấn công mạng và biến động thị trường, gắn chặt với ổn định xã hội và phát triển bền vững. Thiên tai cực đoan, xâm nhập mặn, sạt lở, ô nhiễm môi trường, suy thoái tài nguyên không chỉ là vấn đề sinh thái mà trực tiếp tác động đến sinh kế, di cư, ổn định dân cư và trật tự xã hội, nhất là ở các khu vực ven biển, vùng sâu, vùng xa, vùng kinh tế trọng điểm. Nếu không được quản lý tốt, các vấn đề này rất dễ chuyển hóa thành bất ổn xã hội và nguy cơ mất an ninh, trật tự.
Cùng với đó, an ninh xã hội và an ninh con người ngày càng gắn với các vấn đề như già hóa dân số, di cư lao động, bất bình đẳng xã hội, tranh chấp dân sự, khiếu kiện kéo dài, tội phạm phi truyền thống và các dạng vi phạm pháp luật mới. Đây là những yếu tố âm thầm nhưng tích tụ lâu dài, nếu không được giải quyết kịp thời từ cơ sở sẽ trở thành nguy cơ An ninh phi truyền thống khó kiểm soát.
* Công an cơ sở là “tuyến đầu” trong phòng ngừa, phát hiện và kiểm soát các nguy cơ
Trước yêu cầu mới của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Đại hội XIV của Đảng đã thể hiện bước phát triển quan trọng về tư duy bảo vệ Tổ quốc, khi xác lập cách tiếp cận toàn diện, chủ động và thực chất hơn đối với An ninh phi truyền thống, coi đây là một trụ cột chiến lược trong nhiệm vụ bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.
Theo tinh thần Đại hội, bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới không chỉ là bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và chế độ xã hội chủ nghĩa, mà còn là bảo vệ môi trường sống an toàn, ổn định; bảo vệ các điều kiện để người dân yên tâm lao động, sản xuất, học tập; giữ vững trật tự, kỷ cương xã hội và củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước. Đây là sự chuyển dịch quan trọng từ tư duy an ninh thuần túy sang tư duy an ninh gắn với an ninh con người, quản trị quốc gia và phát triển bền vững.
Một nội dung xuyên suốt trong quan điểm của Đảng tại Đại hội XIV là nhấn mạnh yêu cầu chủ động phòng ngừa, coi đây là nguyên tắc nền tảng trong bảo đảm An ninh phi truyền thống. Phòng ngừa không chỉ là biện pháp nghiệp vụ, mà là định hướng chiến lược nhằm kiểm soát rủi ro từ sớm, từ xa, không để các nguy cơ tích tụ, bùng phát và gây mất ổn định xã hội.
Trong thực tiễn, An ninh phi truyền thống bộc lộ rõ nhất và sớm nhất ở cấp cơ sở, trực tiếp tiếp xúc với người dân, doanh nghiệp và các hoạt động kinh tế – xã hội hằng ngày. Đại hội XIV, với tinh thần lấy cơ sở làm nền tảng, đặt ra yêu cầu phải phát huy vai trò của Công an cấp cơ sở là “tuyến đầu” trong phòng ngừa, phát hiện và kiểm soát các nguy cơ An ninh phi truyền thống.
Thực tiễn cho thấy, nơi nào công an cơ sở nắm chắc địa bàn, bám sát dân, chủ động tham mưu cho cấp ủy, chính quyền giải quyết sớm các vấn đề nảy sinh thì nơi đó tình hình an ninh, trật tự ổn định, nguy cơ phát sinh phức tạp được kiềm chế ngay từ đầu. Ngược lại, nếu buông lỏng quản lý, thiếu sâu sát cơ sở, các vấn đề dân sinh, xã hội rất dễ bị kích động, thổi phồng và lan truyền, nhất là trên không gian mạng, dẫn đến những hệ lụy khó kiểm soát.
Bên cạnh vai trò trực tiếp bảo đảm an ninh, trật tự, Đại hội XIV cũng đặt ra yêu cầu nâng cao vai trò tham mưu, kiến tạo chính sách của lực lượng CAND. Thông qua công tác nắm tình hình, phân tích, dự báo, lực lượng Công an có trách nhiệm kịp thời kiến nghị điều chỉnh các chủ trương, dự án phát triển, quản lý chặt chẽ các lĩnh vực nhạy cảm như đất đai, tài nguyên, môi trường, tài chính, tín dụng, không gian mạng, nhằm loại trừ sớm các nguy cơ tiềm ẩn về An ninh phi truyền thống.
Có thể khẳng định, quan điểm của Đảng tại Đại hội XIV về bảo đảm An ninh phi truyền thống thể hiện tầm nhìn chiến lược, sát thực tiễn và mang đậm tư duy hành động. Việc quán triệt, thể chế hóa và tổ chức thực hiện hiệu quả các quan điểm này, trong đó lực lượng CAND làm nòng cốt, sẽ góp phần quan trọng giữ vững ổn định chính trị – xã hội, bảo vệ cuộc sống bình yên của nhân dân và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.
Nhận diện sâu sắc thách thức an ninh phi truyền thống - Vấn đề cốt lõi của phát triển bền vững 
