Xác lập “lằn ranh đỏ” của AI để bảo vệ con người, phát triển an toàn, bền vững

Khi AI bước vào… chiến tranh

Lịch sử chiến tranh đã đi qua nhiều bước ngoặt, từ giáo mác đến súng đạn, xe tăng, máy bay, tên lửa và vũ khí hạt nhân. Hôm nay, nhân loại đứng trước một bước ngoặt mới: AI bước vào chiến tranh.

Một cuộc tấn công có thể không bắt đầu bằng tiếng súng mà bằng việc làm sai lệch dữ liệu, phá hoại hệ thống, gây tê liệt hạ tầng hoặc thao túng thông tin. AI càng mạnh, tốc độ ra quyết định càng nhanh; nhưng nếu tốc độ của máy móc vượt quá khả năng kiểm tra và chịu trách nhiệm của con người, một sai sót nhỏ có thể trở thành hậu quả lớn. Vấn đề cốt lõi là con người phải làm chủ AI, kiểm soát rủi ro và không để máy móc vượt khỏi sự kiểm soát của con người.

Chiến tranh AI không chỉ diễn ra trên đất liền, biển và không trung mà còn trên hệ thống vệ tinh, trung tâm dữ liệu, điện, viễn thông, ngân hàng, y tế, giao thông và các nền tảng thông tin. Một cuộc tấn công có thể làm tê liệt mạng điện, gây nhiễu liên lạc, làm gián đoạn ngân hàng, phá hoại hệ thống thông tin, làm sai lệch dữ liệu hoặc phát tán thông tin giả trên diện rộng. AI còn có thể tạo hình ảnh, video, giọng nói giả ngày càng chân thực. Khi con người khó phân biệt thật – giả, niềm tin xã hội trở thành một mặt trận. Do đó, chiến tranh AI không chỉ nhằm phá hủy cơ sở vật chất mà còn có thể nhằm làm suy yếu dữ liệu, khả năng điều hành và niềm tin của xã hội.

Trong thời đại AI, dữ liệu trở thành tài nguyên chiến lược. Muốn làm chủ AI phải làm chủ dữ liệu. Dữ liệu quan trọng cần được phân loại, lưu trữ an toàn, kiểm soát chặt chẽ việc truy cập, chia sẻ, khai thác và chuyển giao. Phải xác định rõ dữ liệu nào được chia sẻ, dữ liệu nào cần bảo vệ đặc biệt và trách nhiệm khi xảy ra mua bán, đánh cắp hoặc lộ lọt dữ liệu. Đồng bộ dữ liệu quốc gia phải đi cùng an toàn, chính xác, liên thông có kiểm soát và đúng thẩm quyền. Không chỉ xây dựng kho dữ liệu lớn mà phải xây dựng dữ liệu sạch, chính xác, an toàn và có khả năng phục vụ quản trị quốc gia. Mất quyền kiểm soát dữ liệu có thể dẫn đến mất một phần năng lực AI. Vì vậy, bảo vệ dữ liệu cũng là bảo vệ chủ quyền và an ninh quốc gia.

Không thể và cũng không nên ngăn cản AI phát triển. Điều cần thiết là bảo đảm AI phát triển an toàn, có trách nhiệm và nằm trong giới hạn con người có thể kiểm soát. Mỗi quốc gia cần hoàn thiện pháp luật, tiêu chuẩn kỹ thuật, năng lực an ninh mạng và đội ngũ chuyên gia. Đồng thời, cần hợp tác quốc tế vì AI là công nghệ xuyên biên giới. Có thể hình thành ba lớp rào chắn: Rào chắn kỹ thuật: kiểm thử, giám sát, phát hiện bất thường, ghi nhận hoạt động và khả năng dừng hệ thống. Rào chắn pháp lý: đánh giá, kiểm định, cấp phép và xác định trách nhiệm đối với AI rủi ro cao. Rào chắn quốc tế: phối hợp kiểm soát những công nghệ có khả năng gây hậu quả xuyên biên giới. Nguyên tắc phải là: AI càng mạnh, cơ chế kiểm soát càng phải chặt chẽ.

Các hệ thống AI ngày càng có khả năng phát hiện, phân tích, lựa chọn mục tiêu và thực hiện hành động trong thời gian rất ngắn. Đối với những quyết định liên quan trực tiếp đến sinh mạng con người, phải duy trì sự kiểm soát có ý nghĩa của con người. Trách nhiệm phải được xác định rõ đối với người ra quyết định, người phát triển và người vận hành hệ thống. Không để tốc độ của máy móc vượt qua khả năng kiểm tra và chịu trách nhiệm của con người; hay nói cách khác, không để máy móc quyết định sinh mạng con người.

Cùng xác lập “lằn ranh đỏ” của AI

Nhân loại cần thống nhất những giới hạn không được vượt qua. Không để AI tự quyết định những hành động trực tiếp tước đoạt sinh mạng con người mà không có sự kiểm soát có ý nghĩa của con người. Không sử dụng AI để thao túng xã hội quy mô lớn, giả mạo hàng loạt hoặc phá hoại có hệ thống niềm tin công chúng. Không để các hệ thống AI nguy hiểm tự phát triển, tự nhân rộng hoặc tự triển khai ngoài sự kiểm soát. Các hệ thống có khả năng gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng phải có giám sát, kiểm toán và cơ chế dừng khẩn cấp. “Lằn ranh đỏ” phải là những quy tắc cụ thể, có thể kiểm tra và quy trách nhiệm, không chỉ là lời kêu gọi đạo đức.

AI có thể phân tích hành vi, sở thích và tâm lý để tạo ra thông điệp phù hợp với từng nhóm, thậm chí từng cá nhân. Nguy cơ không chỉ là một tin giả được phát cho hàng triệu người mà là hàng triệu thông điệp khác nhau làm xã hội bị chia rẽ bởi những nhận thức khác nhau về cùng một sự việc. Vì vậy, cần nâng cao khả năng kiểm chứng nguồn tin, xác thực hình ảnh, video, giọng nói và xây dựng sức đề kháng thông tin cho toàn xã hội. Nguyên tắc đối với mỗi người rất đơn giản: Không vội tin – không vội chia sẻ – luôn kiểm chứng. Cần lưu ý rằng, mỗi người đều có thể trở thành mục tiêu.

Hiện nay, AI không còn là vấn đề của riêng một quốc gia. Một cuộc tấn công mạng, một chiến dịch giả mạo hay một hệ thống AI nguy hiểm có thể tạo ra hậu quả vượt qua biên giới. Vì vậy, các quốc gia cần hợp tác chia sẻ cảnh báo sớm, phòng chống tấn công mạng, bảo vệ hạ tầng trọng yếu và phối hợp ngăn chặn việc lạm dụng AI cho hoạt động khủng bố, cực đoan bạo lực, tội phạm xuyên quốc gia, lừa đảo và phá hoại an ninh quốc gia.

Nhưng hợp tác quốc tế không chỉ để chia sẻ công nghệ. Cần cùng xây dựng luật chơi chung về AI: minh bạch, đánh giá rủi ro, kiểm toán độc lập, xác định trách nhiệm, bảo vệ dữ liệu và kiểm soát các hệ thống AI có khả năng gây hậu quả xuyên biên giới. Việt Nam cần tăng cường hợp tác với INTERPOL (Tổ chức Cảnh sát hình sự quốc tế) và các cơ chế cảnh sát quốc tế để trao đổi thông tin, cảnh báo sớm, phối hợp điều tra, truy bắt tội phạm xuyên quốc gia, nhất là tội phạm mạng, lừa đảo và tội phạm lợi dụng AI. Đây là một bộ phận quan trọng của bảo vệ an ninh quốc gia trong thời đại số. Đặc biệt, phải phòng ngừa nguy cơ tập trung quá mức quyền lực AI vào một số quốc gia, tổ chức hoặc doanh nghiệp sở hữu dữ liệu, chip, hạ tầng tính toán và các mô hình AI tiên tiến. Không để AI trở thành một quyền lực nằm ngoài sự kiểm soát của xã hội và con người. AI càng có sức mạnh xuyên biên giới, càng cần luật chơi xuyên biên giới; AI càng tập trung quyền lực, càng cần cơ chế kiểm soát quyền lực.

Về lâu dài, cộng đồng quốc tế có thể nghiên cứu một cơ chế dưới khuôn khổ Liên Hợp Quốc về quản trị và an toàn AI. Cơ chế này có thể tập trung vào xây dựng tiêu chuẩn toàn cầu, phân loại mức độ rủi ro, công nhận tổ chức kiểm định độc lập, thiết lập cảnh báo sớm, phối hợp ứng phó sự cố và thúc đẩy hợp tác quốc tế. Tuy nhiên, chính cơ chế quản trị AI cũng phải có kiểm soát và cân bằng quyền lực, tránh để việc quản trị AI tạo ra một trung tâm quyền lực mới thiếu giám sát.

Việt Nam xây dựng “lá chắn AI” quốc gia theo hướng nào

Trong xu thế phát triển và hội nhập sâu, Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc cách mạng AI. Cần đi bằng hai chân: một chân làm chủ công nghệ, một chân kiểm soát rủi ro. Cần đầu tư vào AI, dữ liệu, bán dẫn, trung tâm dữ liệu, hạ tầng tính toán, an ninh mạng và nguồn nhân lực chất lượng cao; đồng thời hoàn thiện pháp luật và tiêu chuẩn an toàn. Không chỉ làm chủ thuật toán mà phải từng bước làm chủ hệ sinh thái AI gồm chip, dữ liệu, điện năng, mạng truyền dẫn, hạ tầng tính toán và nhân lực. Phụ thuộc quá lớn vào một mắt xích bên ngoài có thể tạo ra rủi ro khi xảy ra khủng hoảng.

Việt Nam cần nghiên cứu xây dựng lực lượng chuyên trách về an toàn và kiểm soát AI, làm đầu mối cảnh báo, kiểm định, giám sát và ứng phó với AI rủi ro cao.

Theo đó, cần lưu ý sáu nhiệm vụ trọng tâm: (1) Đánh giá và phân loại rủi ro AI. (2) Kiểm định, kiểm toán và giám sát hệ thống có tác động lớn. (3) Xây dựng cảnh báo sớm. (4) Phối hợp ứng phó và hạn chế sự cố. (5) Xây dựng cơ sở dữ liệu về rủi ro và tiêu chuẩn an toàn. (6) Kết nối chuyên gia trong nước với mạng lưới quốc tế. Các hệ thống AI rủi ro cao phải được kiểm tra, diễn tập định kỳ, kể cả trong tình huống bị tấn công, mất dữ liệu hoặc hoạt động sai lệch, để bảo đảm con người luôn có thể can thiệp và khôi phục hệ thống.

Khoa học và Công nghệ giữ vai trò nòng cốt về hệ sinh thái, tiêu chuẩn và an toàn AI. Tư pháp hoàn thiện pháp luật và trách nhiệm pháp lý. Quốc phòng nghiên cứu tác động của AI đối với chiến tranh hiện đại, bảo vệ dữ liệu, hệ thống thông tin và hạ tầng trọng yếu; những quyết định sinh tử phải có sự kiểm soát của con người. Công an phòng chống tội phạm sử dụng AI để giả mạo, lừa đảo, tấn công hệ thống và thao túng thông tin. Ngoại giao chủ động tham gia xây dựng luật chơi AI quốc tế. Ngân hàng, y tế, doanh nghiệp và các lĩnh vực thiết yếu phải bảo vệ dữ liệu, hệ thống quan trọng và có phương án dự phòng khi xảy ra sự cố. Do vậy, mỗi ngành cần thiết lập một “lá chắn AI”.

Điều quan trọng hơn nữa đó là xây dựng “lá chắn nhận thức” cho toàn xã hội. AI càng phát triển, khả năng phân biệt thật – giả càng quan trọng. Nhà htrường cần trang bị kiến thức về AI, bảo vệ dữ liệu cá nhân và kỹ năng kiểm chứng thông tin. Người dân cần hình thành thói quen kiểm chứng trước khi tin và chia sẻ. Mỗi người hiểu AI hơn một chút, xã hội sẽ an toàn hơn một chút.

Trong bối cảnh phát triển và hội nhập sâu rộng với thế giới, để vừa đảm bảo an toàn nhưng không mất cơ hội, Việt Nam cần khẩn trương xây dựng thành công “lá chắn AI” quốc gia gắn với một số mục tiêu cơ bản.

Thứ nhất, pháp luật phải rõ ràng, chặt chẽ, xác định trách nhiệm và kiểm soát rủi ro.

Thứ hai, công nghệ phải đủ mới, đủ mạnh để làm chủ AI, dữ liệu, bán dẫn, hạ tầng tính toán và an ninh mạng.

Thứ ba, cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm chia sẻ cảnh báo, xây dựng tiêu chuẩn và tham gia xây dựng luật chơi AI toàn cầu.

Thứ tư, cần phải có con người đảm bảo hội đủ yếu tố tri thức, đạo đức, kỹ năng số và năng lực kiểm chứng thông tin.

Bốn lá chắn phải vận hành đồng thời, lấy con người làm trung tâm và bảo đảm AI luôn nằm trong tầm kiểm soát.

Bên cạnh chú trọng phòng ngừa, Việt Nam phải cần phải có khả năng duy trì và khôi phục nhanh các hệ thống thiết yếu khi xảy ra sự cố AI hoặc tấn công mạng quy mô lớn. Điện, viễn thông, ngân hàng, y tế, giao thông và dữ liệu quan trọng cần có hệ thống dự phòng, sao lưu và phương án khôi phục. Một sự cố công nghệ không được phép làm tê liệt các hoạt động thiết yếu của đất nước.

Làm chủ AI để bảo vệ hòa bình

Chiến tranh AI cũng là cuộc cạnh tranh về dữ liệu, chip, năng lượng, hạ tầng tính toán và nguồn nhân lực chất lượng cao. Nhưng AI không chỉ là nguy cơ. AI có thể giúp phát hiện sớm nguy hiểm, phòng thủ mạng, bảo vệ hạ tầng, dự báo thiên tai và giảm thiểu thương vong. Công nghệ không tự quyết định tương lai. Con người quyết định AI sẽ phục vụ chiến tranh hay phục vụ hòa bình. Mục tiêu không phải là chạy đua tạo ra những hệ thống ngày càng mạnh bằng mọi giá, mà là xây dựng nguyên tắc để công nghệ càng mạnh thì trách nhiệm càng lớn.

Rào chắn AI phải được dựng lên từ thời bình. Luật pháp trước công nghệ nguy hiểm; kiểm định trước triển khai; cảnh báo trước sự cố; hợp tác trước khủng hoảng và phục hồi trước khi hệ thống bị tê liệt.

Việt Nam cần chủ động từ hôm nay: làm chủ AI, làm chủ dữ liệu, bảo vệ an ninh quốc gia, kiểm soát quyền lực công nghệ, ngăn AI bị lạm dụng, bảo vệ con người và góp phần xây dựng luật chơi AI vì hòa bình. Bởi giá trị cao nhất của tiến bộ công nghệ không phải là giúp con người chiến thắng trong chiến tranh, mà là giúp nhân loại đủ thông minh để không phải bước vào chiến tranh.