Thông điệp này đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức làm công tác tư tưởng trong môi trường số. Hiện diện trên không gian mạng không chỉ để định hướng, đấu tranh với thông tin xấu độc, mà còn để lắng nghe, đối thoại, giải thích và phân biệt phản biện chính đáng với thông tin sai lệch, qua đó củng cố niềm tin xã hội bằng hiệu quả chính sách và hành động thực tiễn.
Tôi cho rằng điểm cốt lõi ở đây nằm ở yêu cầu nhận diện đúng bản chất của từng tiếng nói trên không gian mạng. Đó vừa là nguyên tắc đối với cán bộ, đảng viên khi tiếp nhận, xử lý dư luận, vừa đặt ra trách nhiệm đối với mỗi người dân trong cách tiếp nhận, kiểm chứng và chia sẻ thông tin. Càng là “địa bàn trọng yếu”, càng đòi hỏi sự lắng nghe thực chất, tỉnh táo và khả năng phân định rạch ròi: đâu là băn khoăn cần giải đáp, đâu là phản biện cần tiếp thu, đâu là thông tin chưa đầy đủ cần bổ sung, đâu là xuyên tạc, thao túng có chủ đích cần kiên quyết đấu tranh.
Nếu mọi tiếng nói khác biệt, mọi góc nhìn phản biện đều bị xem là nguy cơ, thậm chí bị quy chụp, thì “kênh lắng nghe Nhân dân” sẽ khó phát huy đúng ý nghĩa. Một ý kiến gay gắt, trái chiều, thậm chí gây khó chịu cũng chưa thể vì thế mà bị mặc nhiên xem là xuyên tạc. Phản biện có giá trị khi chỉ ra những điểm nghẽn, bất cập, từ đó góp phần làm cho chủ trương, chính sách sâu sát đời sống hơn, khả thi hơn và tạo được đồng thuận xã hội. Thực tế, nhiều quy định đã được điều chỉnh, hoàn thiện chính từ quá trình người dân góp ý, giám sát và phản biện.
Nhưng tôn trọng phản biện không đồng nghĩa với việc chấp nhận mọi nội dung tự nhận là “phản biện”. Càng không thể để những luận điệu khoác áo “yêu nước”, “khai phóng”, “vì cộng đồng”, “bảo vệ sự thật” trở thành vỏ bọc cho việc phát tán thông tin sai lệch, dẫn dắt nhận thức, kích động bất mãn và gây chia rẽ xã hội.
Trong môi trường số và thời đại AI, thao túng thông tin ngày càng tinh vi. Nguy hiểm không đơn thuần nằm ở ảnh giả, giọng nói giả hay video deepfake, mà ở việc dùng chính “một phần sự thật” để làm sai lệch bản chất vấn đề. Người tiếp nhận rất dễ tin rằng mình đang đọc “sự thật”, trong khi thứ họ nhận được chỉ là một lát cắt đã được lựa chọn và sắp đặt để dẫn tới một kết luận có chủ ý. Chỉ cần cắt phát biểu khỏi bối cảnh, chọn dữ liệu có lợi, bỏ dữ kiện bất lợi, đánh tráo khái niệm hoặc ghép những sự việc rời rạc theo một kịch bản có sẵn, câu chuyện đã có thể bị bẻ sang hướng khác.
Khi kiểu “phù phép” ấy được lặp đi lặp lại, đánh trúng tâm lý bức xúc hoặc thiên kiến xác nhận (confirmation bias), nó rất dễ lôi kéo người tiếp nhận chuyển hoá nhận thức, từ đó khoét sâu bất mãn, làm suy giảm niềm tin vào Đảng, Nhà nước và cơ quan công quyền. Từ hoài nghi ban đầu, một bộ phận thậm chí có thể bị đẩy sang thái độ cực đoan, đối đầu với cơ quan chức năng. Xa hơn, những tâm lý ấy có thể bị lợi dụng để phục vụ các kịch bản biểu tình, bạo loạn hoặc “cách mạng màu”.
Tuy nhiên, trách nhiệm không thể đặt hết lên người dân. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu “mỗi vấn đề lớn phải có đầu mối cung cấp thông tin, xử lý từ sớm”, không để “bức xúc thực tế và khoảng trống thông tin làm xói mòn niềm tin”.
Trong nghiên cứu truyền thông và quản trị thông tin, thuật ngữ “information void” là khoảng trống giữa nhu cầu thông tin của công chúng với nguồn tin có căn cứ, đáng tin cậy đang được cung cấp. Trên môi trường số, “khoảng trống thông tin” ấy rất dễ trở thành mảnh đất màu mỡ cho tin sai, xấu, độc sinh sôi. Thông tin chính xác đến chậm thì suy diễn có thể đến trước. Cơ quan có trách nhiệm im lặng quá lâu thì mạng xã hội sẽ tự tạo ra câu trả lời. Vì vậy, thông tin chính thống phải đi trước một bước, được cung cấp kịp thời, rõ ràng, minh bạch, có căn cứ, có đầu mối chịu trách nhiệm và đủ sức định hướng dư luận.
Nếu trước đây thách thức ở chỗ là thiếu thông tin, thì nay khó ở chỗ bùng nổ thông tin. Thật giả đôi khi lẫn lộn, người đọc ngày càng khó biết đâu là nguồn đáng tin. Cùng với trách nhiệm của cơ quan cung cấp thông tin, mỗi công dân cũng cần hình thành một “sức đề kháng số”, đặc biệt là người trẻ. Gặp một nội dung khiến mình lập tức tức giận, sợ hãi hay phẫn nộ, phản xạ đầu tiên nên là kiểm chứng, không phải bấm chia sẻ. Trong thời đại thuật toán và AI, biết “đọc chậm” đôi khi chính là một năng lực tự vệ.
Không gian mạng càng nhiều tiếng nói, năng lực phân biệt và kiểm chứng càng quan trọng hơn bao giờ hết. Công chúng có thể nghĩ mình đứng ngoài cuộc: “tôi chỉ xem thôi”, “tôi chỉ bình luận thôi”, “tôi chia sẻ để mọi người biết thôi”. Thế nhưng, mỗi sự tương tác đều có thể trở thành “lá phiếu”, vô tình tiếp sức nội dung ấy đi xa hơn. Nói cách khác, chính hành động của công chúng góp phần quyết định thứ gì có “đất sống” hay bị “xoá sổ” trên không gian mạng.
Vì thế, “trang cá nhân” không đồng nghĩa với vùng miễn trách nhiệm. Một phát ngôn có thể xuất phát từ tài khoản riêng, nhưng khi được đưa ra trước công chúng và có khả năng tác động đến đám đông, nó đã mang hệ quả xã hội. Trách nhiệm ấy càng lớn với người có sức ảnh hưởng, lượng người theo dõi lớn hoặc khả năng dẫn dắt dư luận.
Điều cần thiết là mỗi chúng ta kiểm chứng trước khi tin, cân nhắc trước khi chia sẻ và biết dừng lại trước khi biến nghi ngờ thành kết luận, cảm xúc thành phán xét.
Thực tiễn có điểm nghẽn, yếu kém hay sai phạm thì phải nhìn thẳng, chỉ rõ và xử lý đến cùng. Nhưng từ một khuyết điểm cụ thể để suy rộng thành bản chất của cả chế độ, từ một vụ việc để phủ nhận toàn bộ đường lối và thành quả phát triển, lại là một phép quy chụp khác.
Không có quá trình phát triển nào chỉ toàn thuận lợi, nhất là với những vấn đề mới, khó và chưa có tiền lệ. Điều đáng nói là những hạn chế ấy Đảng ta không hề né tránh. Công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực góp phần xây dựng Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh trong kỷ nguyên mới vẫn đang được đặt ra và xử lý quyết liệt.
Chính ở khoảng cách giữa “nhìn nhận khuyết điểm” và “lợi dụng khuyết điểm để phủ định tất cả”, chúng ta cần đặc biệt tỉnh táo. Một thủ pháp thường thấy là lấy cái cá biệt thay cho cái toàn thể, cắt một hiện tượng khỏi bối cảnh, nhập nhằng giữa sai phạm của một cá nhân với bản chất của cả hệ thống, rồi lặp lại những kết luận kiểu “ai cũng vậy”, “ở đâu cũng thế”, “mọi người đều thấy”,…
Vì vậy, phản biện phải dựa trên sự thật, chứng cứ và tinh thần xây dựng. Những nỗ lực xuyên tạc, kích động, lấy khuyết điểm để phủ định toàn bộ con đường phát triển cần được nhận diện rõ. Tỉnh táo trước thông tin, kiên định trong nhận thức, vững vàng trước những luận điệu dẫn dắt và không tiếp tay cho sự quy chụp vừa là trách nhiệm, vừa là phẩm chất cần có của mỗi “công dân số”.
