Bốn vấn đề cơ bản cần giải quyết
BLHS hiện hành ghi nhận PNTM như một chủ thể phạm tội độc lập, nhưng các điều kiện tại Điều 75 lại gần với mô hình trách nhiệm thay thế có điều kiện. Cách tiếp cận này chưa giải quyết rõ bốn vấn đề cơ bản.
Cụ thể, BLHS chưa xác định lỗi của PNTM. Nếu coi PNTM trực tiếp thực hiện tội phạm thì phải giải thích lỗi cố ý hoặc vô ý của tổ chức. Nếu vay mượn lỗi của cá nhân thì phải xác định lỗi của ai và trong phạm vi nào. Nếu thừa nhận lỗi tổ chức thì phải quy định dấu hiệu về chính sách, giám sát, quản trị và chương trình tuân thủ.
Bên cạnh đó, BLHS chưa quy định đầy đủ cơ chế chuyển hành vi và lỗi của cá nhân thành trách nhiệm của pháp nhân. Chưa rõ người đại diện, người quản lý, nhân viên, đại lý hay người được ủy quyền nào có thể làm phát sinh TNHS của PNTM; cũng chưa rõ cách xử lý khi người thực hiện đã chết, bỏ trốn, được miễn TNHS hoặc không thể xác định đích danh vì hành vi được thực hiện qua nhiều bộ phận.
Các điều kiện “nhân danh”, “vì lợi ích” và “có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận” của PNTM còn có thể được hiểu theo nghĩa hình thức. Quy định chưa bao quát trường hợp người quản lý dung túng, cố ý làm ngơ, vi phạm nghĩa vụ giám sát, ban hành chính sách thúc đẩy vi phạm hoặc không áp dụng biện pháp phòng ngừa hợp lý. Hệ quả là doanh nghiệp nhỏ dễ bị xử lý khi người đứng đầu trực tiếp quyết định, còn tập đoàn lớn có thể tránh trách nhiệm do quyền lực và thông tin bị phân tán.
BLHS cũng chưa có cơ chế phối hợp hình phạt. Người phạm tội đồng thời là chủ sở hữu hoặc thành viên góp vốn chi phối có thể vừa chịu hình phạt cá nhân, vừa gánh hậu quả kinh tế từ hình phạt đối với PNTM. Ngược lại, nếu PNTM được chuyển tiền phạt cho người lao động hoặc người quản lý thì hình phạt đối với pháp nhân mất ý nghĩa.
Nâng cao khả năng áp dụng chế định TNHS của PNTM
Trước hết, cần phân biệt chủ thể trực tiếp thực hiện tội phạm với chủ thể chịu TNHS. Cá nhân thực hiện tội phạm cơ sở; PNTM chịu TNHS khi hành vi và lỗi của cá nhân được quy kết cho mình theo luật định. BLHS có thể quy định: “PNTM chịu TNHS về tội phạm do cá nhân thực hiện khi hành vi được thực hiện trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn hoặc hoạt động được giao, nhằm đem lại lợi ích cho PNTM và thuộc một trong các căn cứ quy kết TNHS do Bộ luật này quy định”.
Căn cứ quy kết cần bao gồm sự chỉ đạo hoặc chấp thuận của người có thẩm quyền; việc biết mà không ngăn chặn; vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ giám sát; chính sách hoặc phương thức tổ chức thúc đẩy vi phạm; và việc không áp dụng biện pháp phòng ngừa hợp lý. Chương trình tuân thủ được xây dựng và thực hiện thực chất có thể là căn cứ loại trừ hoặc giảm nhẹ trách nhiệm đối với nhóm tội thích hợp. Việc truy cứu PNTM không phụ thuộc vào việc cá nhân đã bị khởi tố, truy tố hoặc kết án, nhưng vẫn phải chứng minh tội phạm cơ sở và mối liên hệ luật định giữa người thực hiện với PNTM.
BLHS cũng cần bổ sung nguyên tắc phối hợp hình phạt. Khi cá nhân thực hiện tội phạm cơ sở đồng thời bị truy cứu, Tòa án cần xem xét hình phạt và biện pháp tư pháp áp dụng đối với PNTM; lợi ích riêng của cá nhân; vai trò, lỗi và khả năng quyết định hoặc kiểm soát; cùng mức độ cá nhân thực tế gánh hậu quả kinh tế từ việc xử lý pháp nhân. Nên quy định giảm hình phạt khi cá nhân không giữ vai trò chủ yếu, hành vi chủ yếu nhằm đem lại lợi ích cho pháp nhân, không thu lợi riêng đáng kể và thực tế chịu hậu quả kinh tế đáng kể. Đồng thời, cần cấm PNTM chuyển giao hoặc yêu cầu cá nhân hoàn trả tiền phạt hình sự; thỏa thuận buộc người lao động hoặc người quản lý thanh toán thay phải vô hiệu.
Việc thay đổi mô hình TNHS đòi hỏi sửa đổi đồng bộ Bộ luật Tố tụng hình sự (TTHS) nhưng không làm giảm địa vị của PNTM. PNTM vẫn là một bên bị buộc tội độc lập và có quyền bào chữa. Cần phân biệt cá nhân thực hiện tội phạm cơ sở, PNTM bị truy cứu và người đại diện tham gia tố tụng. Người đại diện chỉ nhân danh pháp nhân, không phải bị can hoặc bị cáo thay pháp nhân. Khi có xung đột lợi ích, pháp nhân phải cử người khác; nếu không thể cử, cần chỉ định người đại diện tố tụng đặc biệt.
PNTM phải được xác lập tư cách bị buộc tội bằng quyết định chính thức, có thể gọi là “quyết định khởi tố PNTM về hình sự”. Quyết định phải nêu hai nhóm căn cứ: Các tình tiết của tội phạm cơ sở và các tình tiết làm phát sinh trách nhiệm của pháp nhân. Đối tượng chứng minh, cáo trạng và bản án cũng phải tuân theo cấu trúc hai tầng; không thể chỉ mô tả hành vi của cá nhân rồi kết luận pháp nhân phạm tội.
Về giải quyết vụ án, nên điều tra, truy tố và xét xử cá nhân cùng PNTM trong một vụ án nếu không cản trở việc giải quyết khách quan. Có thể tách vụ án khi cá nhân bỏ trốn, chết, mắc bệnh, cần điều tra thêm hoặc khi xét xử chung gây xung đột nghiêm trọng về quyền bào chữa. Đình chỉ đối với một chủ thể không đương nhiên dẫn đến đình chỉ đối với chủ thể kia; bản án phải tuyên riêng trách nhiệm của từng chủ thể.
Biện pháp cưỡng chế đối với PNTM phải dựa trên nguy cơ cụ thể về tẩu tán tài sản, tiếp tục gây thiệt hại, cản trở điều tra hoặc không bảo đảm thi hành án. Khi áp dụng phải cân nhắc quyền lợi của người lao động, chủ nợ, khách hàng và người thứ ba không có lỗi.
Bộ luật TTHS cũng cần quy định hậu quả tố tụng khi PNTM đổi tên, chuyển đổi, hợp nhất, sáp nhập, chia, tách, giải thể hoặc phá sản. Pháp luật phải xác định chủ thể kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng và phạm vi tài sản bảo đảm thi hành án. Nếu PNTM chấm dứt hoàn toàn, không có chủ thể kế thừa, có thể đình chỉ đối với pháp nhân nhưng vẫn xử lý cá nhân và tài sản có nguồn gốc từ tội phạm.
Kết luận lại, mô hình phù hợp về TNHS của PNTM không phải là nhân cách hóa PNTM như một cá nhân, mà là quy kết tội phạm do cá nhân thực hiện cho PNTM trên cơ sở những điều kiện chặt chẽ. BLHS cần làm rõ lỗi tổ chức, chủ thể và căn cứ quy kết, tính độc lập của TNHS pháp nhân và nguyên tắc phối hợp hình phạt. Bộ luật TTHS cần bảo đảm địa vị của PNTM là chủ thể bị buộc tội độc lập, hoàn thiện cơ chế đại diện, chứng minh hai tầng, tách nhập vụ án, cưỡng chế và kế thừa tố tụng. Sửa đổi đồng bộ theo hướng này sẽ nâng cao khả năng áp dụng chế định TNHS của PNTM, đồng thời bảo đảm công bằng giữa cá nhân, doanh nghiệp và người thứ ba không có lỗi.
