Dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) vừa được Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến tại Phiên họp thứ 6, sáng 25/9. Liên quan quy định của dự thảo bộ luật đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với một số tội danh, phóng viên Báo Công an nhân dân đã trao đổi lấy ý kiến của các luật sư, người dân về vấn đề này.
Luật sư Phan Khắc Nghiêm, Đoàn luật sư thành phố Hà Nội: Bỏ tử hình không đồng nghĩa với nới lỏng trách nhiệm hình sự
Tội mua bán trái phép chất ma túy và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi là một trong số những tội danh khi nhắc đến gây sự phẫn nộ của dư luận. Ma túy phá vỡ nhiều gia đình, bào mòn sức khỏe của một bộ phận xã hội và nuôi dưỡng các đường dây tội phạm có tổ chức. Còn xâm hại tình dục trẻ em lại chạm tới nơi mong manh nhất của cộng đồng: sự an toàn, phẩm giá và tương lai của mỗi đứa trẻ.
"Tôi ủng hộ việc bỏ hình phạt tử hình đối với hai tội danh trên, nhưng là sự ủng hộ có “điều kiện”. Bỏ tử hình không thể đồng nghĩa với nới lỏng trách nhiệm hình sự; càng không được phát đi tín hiệu rằng Nhà nước giảm quyết tâm phòng, chống ma túy hoặc xem nhẹ việc bảo vệ trẻ em", luật sư Phan Khắc Nghiêm chia sẻ.
Theo luật sư, đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, thực tiễn đã và đang đặt ra một nghịch lý đáng suy nghĩ. Khi định lượng ma túy đã vượt qua ngưỡng của khung hình phạt có tử hình, việc tiếp tục gia tăng khối lượng có thể không làm thay đổi khung hình phạt. Một ranh giới định lượng quá thấp, nếu không được chia thành nhiều tầng trách nhiệm hợp lý, vô hình trung làm giảm ý nghĩa phân hóa của hình phạt. Người thực hiện vài lần, người vận chuyển lệ thuộc và kẻ cầm đầu một mạng lưới xuyên quốc gia có thể cùng đứng trước mức hình phạt cao nhất, mặc dù vai trò, lỗi, động cơ, mục đích và lợi ích thu được là rất khác nhau.
Thực tế cho thấy, hình phạt tử hình cũng chưa cho thấy khả năng tự nó đẩy lùi tội phạm ma túy. Do đó, dù tỷ lệ áp dụng hình phạt tử hình đối với tội này tương đối cao, nhưng tình hình tội phạm vẫn diễn biến phức tạp. Hiệu quả phòng ngừa phụ thuộc chủ yếu vào khả năng phát hiện sớm, bóc gỡ đường dây, kiểm soát biên giới, lần theo dòng tiền và xử lý đúng kẻ tổ chức, chỉ huy, hưởng lợi. Một bản án thật nghiêm khắc đối với mắt xích đã bị bắt cũng không thể thay thế việc tiêu diệt trung tâm điều hành và nguồn tài chính của loại tội phạm này.
"Vì vậy, nếu bỏ tử hình, điều cần làm không phải là hạ thấp chế tài, mà theo tôi là chúng ta nên thiết kế lại các tầng trách nhiệm. Tù chung thân, kể cả cơ chế không xét giảm án đối với trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, vẫn đủ khả năng cách ly người phạm tội khỏi xã hội. Đồng thời, pháp luật phải phân định rõ kẻ chủ mưu, điều hành, tái phạm nguy hiểm với kẻ làm thuê, bị lôi kéo hoặc có vị trí thứ yếu; tăng cường truy tìm, kê biên và tịch thu tài sản do phạm tội mà có. Khi lợi nhuận bị triệt tiêu và kẻ cầm đầu không thể ẩn sau những kẻ vận chuyển, sự nghiêm khắc có lẽ mới đi đúng địa chỉ", luật sư Phan Khắc Nghiêm nhấn mạnh.
Còn đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, luật sư cho rằng, người thực hiện hành vi phải chịu sự lên án mạnh mẽ và có thể bị cách ly khỏi xã hội suốt đời. Tuy nhiên, bảo vệ trẻ em không đồng nhất với việc giữ tử hình trong chính điều luật này. Theo cách giải thích Điều 6 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, tại những quốc gia còn duy trì tử hình, hình phạt ấy chỉ nên dành cho các tội đặc biệt nghiêm trọng gắn với hành vi cố ý tước đoạt tính mạng. Nếu người phạm tội hiếp dâm đồng thời cố ý sát hại nạn nhân, hành vi tước đoạt tính mạng phải được xử lý theo tội giết người và hình phạt cao nhất vẫn có thể được xem xét theo điều luật tương ứng. Như vậy, bỏ tử hình ở tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi không có nghĩa là bỏ tử hình đối với hành vi giết trẻ em.
Sự phân biệt này còn mang ý nghĩa phòng ngừa trực tiếp. Pháp luật cần duy trì một khoảng cách hình phạt rõ ràng giữa hành vi xâm hại tình dục và hành vi xâm hại rồi cố ý sát hại nạn nhân. Nếu cả hai đều đứng trước cùng một hình phạt cao nhất, người phạm tội có thể không còn bị ngăn cản đầy đủ bởi hậu quả pháp lý tăng thêm khi nảy sinh ý định giết nạn nhân để che giấu tội phạm. Một chính sách hình sự có cách tiếp cận theo hướng mới thấu đáo không chỉ trừng trị sau khi bi kịch đã xảy ra, mà còn phải giữ lại mọi hàng rào có thể bảo toàn tính mạng của đứa trẻ.
"Từ những lý do trên, tôi cho rằng, việc thu hẹp tử hình đối với hai tội danh này nên nhận được ủng hộ, nhưng phải đi cùng ba cam kết: (i) hình phạt thay thế đủ nghiêm khắc; (ii) trách nhiệm được cá thể hóa đến đúng vai trò và mức độ lỗi; và (iii) năng lực phòng ngừa, phát hiện, bảo vệ nạn nhân và thu hồi tài sản phải được tăng cường thực chất. Nếu thiếu những điều kiện ấy, việc bỏ tử hình dễ bị hiểu thành giảm nhẹ. Khi thực hiện đầy đủ, thì đây không phải là bước lùi của công lý, mà là một bước chuyển từ sự nghiêm khắc thiên về mức án sang sự nghiêm khắc dựa trên hiệu quả và tính chính xác", luật sư Phan Khắc Nghiêm nêu quan điểm.
Cựu chiến binh Nguyễn Văn Đồng: Bảo đảm tính nghiêm minh, nhân đạo trong chính sách hình sự
Góp ý về Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), ông Nguyễn Văn Đồng, cựu chiến binh, trú ở tập thể Nam Đồng, phường Đống Đa, TP Hà Nội cho rằng, việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi là vấn đề cần được xem xét trên cơ sở hài hòa giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ cuộc sống bình yên của nhân dân và chính sách hình sự nhân đạo, tiến bộ của Đảng, Nhà nước.
Theo ông Nguyễn Văn Đồng, ma túy là hiểm họa đối với xã hội, gây ra nhiều hệ lụy, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, cuộc sống của người dân, làm phát sinh nhiều loại tội phạm. Đối với hành vi mua bán trái phép chất ma túy, pháp luật cần tiếp tục xử lý nghiêm minh, nhất là đối với những kẻ cầm đầu, tổ chức các đường dây mua bán ma túy với quy mô lớn, gây hậu quả nghiêm trọng.
Tuy nhiên, ông cho rằng, việc không duy trì hình phạt tử hình đối với tội danh này không có nghĩa là nương nhẹ với tội phạm ma túy. Điều quan trọng là phải nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh, triệt phá tận gốc các đường dây, tổ chức tội phạm; xử lý nghiêm những đối tượng chủ mưu, cầm đầu, đồng thời tăng cường thu hồi tài sản do phạm tội mà có. Cùng với đó, cần kiểm soát chặt chẽ nguồn cung ma túy, chủ động ngăn chặn tội phạm từ sớm, từ xa.
"Việc phân hóa trách nhiệm hình sự cũng rất quan trọng. Trong một vụ án, cần đánh giá đúng vai trò, mức độ tham gia, hành vi và hậu quả do từng người gây ra để có hình thức xử lý phù hợp. Việc áp dụng hình phạt phải bảo đảm nghiêm minh, nhưng đồng thời cũng cần có căn cứ, tránh cào bằng trách nhiệm giữa những người phạm tội", ông Nguyễn Văn Đồng nhấn mạnh.
Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, ông Nguyễn Văn Đồng nhấn mạnh, đây là hành vi đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm đến danh dự, nhân phẩm, sức khỏe và sự phát triển bình thường của trẻ em. Trẻ em là đối tượng cần được gia đình, xã hội và pháp luật đặc biệt bảo vệ. Vì vậy, mọi hành vi xâm hại tình dục trẻ em phải được phát hiện, xử lý kịp thời, nghiêm minh, không để xảy ra tình trạng bỏ lọt tội phạm hoặc xem nhẹ hậu quả của hành vi.
Việc không duy trì hình phạt tử hình đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, trong trường hợp hành vi không trực tiếp tước đoạt tính mạng nạn nhân, là phù hợp với định hướng nhân đạo trong chính sách hình sự. Điều này không làm giảm trách nhiệm của các cơ quan chức năng trong việc bảo vệ trẻ em, cũng không đồng nghĩa với việc giảm nhẹ tính chất nguy hiểm của tội phạm. Trường hợp người phạm tội đồng thời thực hiện hành vi cố ý xâm phạm tính mạng nạn nhân thì cần bị xử lý về tội danh tương ứng theo quy định của Bộ luật Hình sự. Như vậy, pháp luật vẫn bảo đảm xử lý nghiêm khắc đối với hành vi xâm phạm tính mạng con người.
Từ thực tiễn cuộc sống và nhận thức về trách nhiệm bảo vệ sự bình yên của nhân dân, ông Nguyễn Văn Đồng cho rằng, chính sách hình sự cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng nghiêm minh, công bằng, có căn cứ khoa học và phù hợp với yêu cầu bảo vệ quyền con người. Việc thu hẹp hình phạt tử hình đối với hai tội danh nêu trên không phải là xem nhẹ tội phạm, mà là sự điều chỉnh cần thiết nhằm bảo đảm tính nhân đạo, tiến bộ của pháp luật, đồng thời phù hợp với các cam kết quốc tế của Việt Nam.
Luật sư Nguyễn Đức Tùng, Giám đốc Công ty luật TNHH Minh Lý Việt, Đoàn Luật sư TP Hà Nội: bảo đảm chính sách hình sự có căn cứ khoa học, phân hóa, nhân đạo
Sau khi nghiên cứu Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi và Báo cáo giải trình của cơ quan chủ trì soạn thảo, luật sư Nguyễn Đức Tùng bày tỏ đồng tình với phương án của Bộ Công an về việc không duy trì hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi. Việc thu hẹp hình phạt tử hình đối với hai tội danh này phù hợp với chính sách hình sự nhân đạo, tiến bộ; bảo đảm quyền sống và từng bước thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam, nhất là Điều 6 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, theo đó hình phạt tử hình chỉ nên được áp dụng đối với những tội phạm nghiêm trọng nhất gắn với hành vi cố ý tước đoạt tính mạng.
Đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, luật sư cho rằng, thực tiễn cho thấy việc áp dụng hình phạt tử hình với tỷ lệ tương đối cao chưa tạo ra tác động phòng ngừa tương xứng, trong khi ngưỡng định lượng để áp dụng hình phạt cao nhất thấp hơn đáng kể so với khối lượng ma túy trong nhiều vụ án thực tế. Vì vậy, duy trì tử hình không nhất thiết làm tăng hiệu quả đấu tranh với loại tội phạm này, thậm chí có thể làm giảm ý nghĩa phân hóa trách nhiệm hình sự giữa các đối tượng có vai trò, mức độ tham gia và khối lượng ma túy khác nhau. Hiệu quả phòng, chống tội phạm ma túy cần được đặt trọng tâm vào hoạt động phòng ngừa, phát hiện sớm, triệt phá đường dây, xử lý người tổ chức, chủ mưu, thu hồi tài sản và kiểm soát nguồn cung, đồng thời vẫn duy trì hình phạt tù chung thân cùng các chế tài nghiêm khắc khác đối với trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.
Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, đây là hành vi đặc biệt nguy hiểm, xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm, sức khỏe và sự phát triển bình thường của trẻ em nên phải được xử lý nghiêm minh. Tuy nhiên, nếu hành vi không trực tiếp tước đoạt tính mạng thì việc loại bỏ hình phạt tử hình là phù hợp với giới hạn áp dụng hình phạt này theo Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị. Trường hợp người phạm tội đồng thời thực hiện hành vi cố ý xâm phạm tính mạng của nạn nhân thì phải bị truy cứu thêm về tội danh tương ứng và có thể phải chịu hình phạt cao nhất theo quy định của Bộ luật Hình sự.
"Từ những căn cứ trên, tôi cho rằng việc thu hẹp hình phạt tử hình đối với hai tội danh nêu trên không đồng nghĩa với giảm nhẹ hoặc xem nhẹ tính chất nguy hiểm của hành vi phạm tội, mà là sự điều chỉnh cần thiết nhằm bảo đảm chính sách hình sự có căn cứ khoa học, phân hóa, nhân đạo và phù hợp với nghĩa vụ quốc tế của Việt Nam. Do đó, đề nghị giữ nguyên phương án của Dự thảo do Bộ Công an trình", luật sư Nguyễn Đức Tùng khẳng định.
