Phát biểu kết luận Hội nghị học tập, quán triệt một số nghị quyết của Đảng, sáng 3/9 vừa qua, khi đề cập đến Chiến lược công tác tư tưởng trong tình hình mới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phải coi không gian mạng là địa bàn trọng yếu của công tác tư tưởng và là kênh lắng nghe Nhân dân; phải phân biệt băn khoăn, phản biện, thông tin chưa đầy đủ với tin giả, xuyên tạc, thao túng có tổ chức; không quy chụp ý kiến khác biệt; không để thông tin giả mạo, độc hại, lệch chuẩn dẫn dắt; mỗi vấn đề lớn phải có đầu mối cung cấp thông tin, xử lý từ sớm; đồng thời chú trọng giúp thế hệ trẻ nhận diện, kiểm chứng và tự bảo vệ trước thông tin sai lệch, thao túng tâm lý, cảm xúc.
Những chỉ đạo ấy cho thấy một sự chuyển đổi quan trọng trong tư duy về công tác tư tưởng. Trong môi trường truyền thông hiện đại, công tác tư tưởng không thể chỉ chờ thông tin sai xuất hiện rồi phản bác, không thể chỉ truyền đạt chủ trương sau khi chính sách đã ban hành, càng không thể đánh giá hiệu quả bằng số lượng hội nghị, văn bản hay tin bài. Yêu cầu đặt ra là phải chủ động nắm bắt đời sống xã hội, dự báo những vấn đề có thể phát sinh, giải thích chính sách từ sớm, đối thoại với những băn khoăn chính đáng và lấy hiệu quả thực tế làm thước đo. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 25-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới.
Sự thay đổi đầu tiên và quan trọng nhất là chuyển từ quản lý thông tin sang dẫn dắt nhận thức xã hội. Trong môi trường số, người dân không còn tiếp nhận thông tin theo một chiều. Họ đồng thời tiếp cận báo chí, mạng xã hội, các nền tảng số và nhiều nguồn thông tin khác nhau, có thể đối chiếu, bình luận và kiểm chứng gần như tức thời. Vì vậy, một thông điệp chính thức nếu chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin mà không giải thích được bản chất vấn đề, không trả lời những câu hỏi xã hội đang đặt ra thì khó có sức thuyết phục lâu dài.
Dẫn dắt nhận thức không có nghĩa là áp đặt nhận thức. Muốn định hướng hiệu quả, trước hết phải hiểu xã hội đang quan tâm điều gì, băn khoăn điều gì và vì sao một thông tin lại có thể tạo ra những phản ứng mạnh. Chính vì vậy, việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt không gian mạng vừa là địa bàn trọng yếu của công tác tư tưởng, vừa là kênh lắng nghe Nhân dân có ý nghĩa rất sâu sắc. Không gian mạng không chỉ là nơi xuất hiện thông tin xấu độc cần đấu tranh, mà còn là nơi phản ánh những vấn đề đang nảy sinh trong đời sống. Một làn sóng tranh luận có thể bắt nguồn từ một bất cập thực tế; một câu hỏi gay gắt có thể phản ánh một nhu cầu chính đáng. Nếu chỉ phản bác hiện tượng mà không nhận diện căn nguyên, công tác tư tưởng sẽ luôn ở thế bị động.
Từ đó, phương châm “Chủ động - Sắc bén - Thuyết phục - Hiệu quả” cho thấy một sự điều chỉnh rõ ràng về phương pháp. Đấu tranh với quan điểm sai trái, thông tin giả, xuyên tạc vẫn là nhiệm vụ cần thiết, nhưng phản bác không thể là phương thức duy nhất. Kết hợp giữa “xây” và “chống”, lấy “xây” làm gốc, lấy thuyết phục làm phương thức chủ đạo có nghĩa là cùng với việc chỉ ra cái sai phải làm rõ cái đúng, cùng với việc ngăn chặn thông tin độc hại phải chủ động cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác và dễ hiểu.
Muốn thuyết phục, trước hết phải biết lắng nghe. Vì vậy, yêu cầu phân biệt giữa băn khoăn, phản biện, thông tin chưa đầy đủ với tin giả, xuyên tạc và thao túng có tổ chức là một điểm rất đáng chú ý. Một xã hội phát triển tất yếu có những ý kiến khác nhau và những phản biện đối với chính sách. Không thể đồng nhất mọi ý kiến khác biệt với chống đối. Những phản biện có cơ sở, nếu được tiếp nhận và giải đáp thỏa đáng, không làm suy yếu công tác tư tưởng mà ngược lại còn giúp chính sách hoàn thiện hơn và tăng khả năng đồng thuận trong xã hội.
Điều này đòi hỏi cách đặt vấn đề phải thay đổi. Thay vì chỉ hỏi phản bác thông tin này như thế nào, cần đặt những câu hỏi sâu hơn: Vì sao thông tin ấy xuất hiện? Có vấn đề thực tế nào phía sau? Khoảng trống thông tin nào đang bị khai thác? Chính sách cần được giải thích rõ hơn ở đâu? Khi trả lời được những câu hỏi ấy, công tác tư tưởng mới thực sự chuyển từ phản ứng sang chủ động.
Một nội dung quan trọng khác là yêu cầu công tác tư tưởng phải “đi trước - đi cùng - đi sau”. “Đi trước” để mở đường về nhận thức, dự báo những vấn đề có thể phát sinh và chủ động cung cấp thông tin ngay từ quá trình xây dựng chủ trương, chính sách. “Đi cùng” để giải thích, đối thoại và tháo gỡ những băn khoăn trong quá trình tổ chức thực hiện. “Đi sau” để tổng kết thực tiễn, đánh giá kết quả và nhận diện những vấn đề mới.
Cách tiếp cận này làm thay đổi đáng kể cách hiểu về truyền thông chính sách. Không thể chờ đến khi chính sách được ban hành rồi mới bắt đầu tuyên truyền. Truyền thông phải tham gia từ sớm, đồng hành với quá trình thực hiện và phản hồi trở lại quá trình hoạch định. Khi đó, công tác tư tưởng không còn là một khâu đứng sau chính sách mà trở thành một bộ phận của toàn bộ quá trình lãnh đạo và quản trị.
Sức thuyết phục của công tác tư tưởng cuối cùng vẫn được kiểm chứng bằng thực tiễn. Một chủ trương đúng nhưng triển khai chậm, một chính sách tốt nhưng thực hiện thiếu nhất quán hoặc một vấn đề chính đáng được giải thích nhiều lần nhưng chưa được giải quyết đều có thể làm giảm hiệu quả định hướng. Ngược lại, khi chính sách đi vào cuộc sống, bộ máy thực hiện trách nhiệm, cán bộ gương mẫu và những vấn đề người dân quan tâm được xử lý, chính kết quả ấy là minh chứng thuyết phục nhất.
Bởi vậy, công tác tư tưởng không thể tách rời chất lượng quản trị quốc gia. Mỗi quyết định đúng, mỗi việc làm hiệu quả và mỗi cán bộ tận tụy đều góp phần tạo nên môi trường xã hội thuận lợi cho việc tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối. Điều này cũng giải thích vì sao công tác tư tưởng không thể khoán trắng cho cơ quan chuyên trách mà phải là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, trước hết là cấp ủy và người đứng đầu.
Trong bối cảnh mới, việc sử dụng dữ liệu lớn, phân tích dữ liệu số, điều tra xã hội học, trí tuệ nhân tạo, dự báo và cảnh báo sớm trở thành yêu cầu cần thiết. Công nghệ có thể giúp phát hiện xu hướng, nhận diện vấn đề và hỗ trợ phản ứng nhanh hơn. Nhưng công nghệ không thể thay thế bản lĩnh chính trị, năng lực phân tích và khả năng đối thoại. Không thể kỹ thuật hóa công tác tư tưởng. AI có thể cho biết xã hội đang nói gì, nhưng quyết định nên ứng xử thế nào vẫn là trách nhiệm của con người.
Đặc biệt, trong môi trường số, việc giúp thế hệ trẻ nhận diện, kiểm chứng và tự bảo vệ trước thông tin sai lệch, thao túng tâm lý, cảm xúc cần được xem là một nhiệm vụ lâu dài. Đây không chỉ là kỹ năng sử dụng mạng mà còn là một năng lực công dân trong xã hội hiện đại.
Đổi mới công tác tư tưởng cuối cùng phải được thể hiện ở cách đánh giá hiệu quả. Không thể chỉ nhìn vào số lượng hội nghị, văn bản, tin bài hay các hoạt động tuyên truyền. Thước đo quan trọng hơn là khả năng phát hiện sớm vấn đề, giải thích đúng, xử lý kịp thời và tạo được sự đồng thuận trong quá trình tổ chức thực hiện. Đây là sự chuyển từ quản lý theo hoạt động sang quản trị theo kết quả.
Một chiến dịch truyền thông có thể tạo ra rất nhiều sản phẩm nhưng nếu không trả lời được điều xã hội đang quan tâm thì hiệu quả vẫn hạn chế. Ngược lại, một thông tin chính xác được cung cấp đúng lúc, một cuộc đối thoại có chất lượng hoặc một bất cập được xử lý nhanh có thể tạo ra tác động xã hội lớn hơn nhiều.
Đối với báo chí, yêu cầu này càng trở nên trực tiếp. Báo chí không chỉ truyền đạt chủ trương hay phản bác thông tin sai trái, mà phải tham gia giải thích chính sách, phản ánh đời sống, phát hiện vấn đề, mở diễn đàn đối thoại và đưa kết quả thực tiễn đến với công chúng. Báo chí cần giúp người dân hiểu không chỉ chính sách là gì, mà còn vì sao có chính sách ấy, thực hiện ra sao và tác động thế nào đến cuộc sống; đồng thời giúp cơ quan hoạch định chính sách nghe được tiếng nói từ thực tiễn. Khi đó, báo chí thực sự trở thành cầu nối hai chiều giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân.
Nhìn tổng thể, quan điểm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về công tác tư tưởng cho thấy một bước chuyển ở tầm chỉ đạo chiến lược: từ tuyên truyền sang đối thoại, từ phản bác là chủ yếu sang thuyết phục, từ xử lý thông tin sang dẫn dắt nhận thức, từ phản ứng sang dự báo và cảnh báo sớm, từ đo bằng số lượng hoạt động sang đánh giá bằng kết quả. Đặt trong mối liên hệ với Nghị quyết số 25-NQ/TW của Bộ Chính trị, có thể thấy công tác tư tưởng đang được đặt trong một tầm nhìn rộng hơn, không chỉ là hoạt động tuyên truyền, giáo dục hay đấu tranh tư tưởng, mà là một năng lực quan trọng của cả hệ thống chính trị trong quản trị xã hội và truyền thông chính sách.
Thông điệp cốt lõi vì thế rất rõ: trong tình hình mới, công tác tư tưởng phải chủ động hơn, gần thực tiễn hơn và thuyết phục hơn. Muốn làm được điều đó, phải lắng nghe trước khi thuyết phục, giải thích trước khi phản bác, dự báo trước khi xử lý và lấy hiệu quả thực tế làm thước đo. Khi chuyển được từ tư duy phản ứng sang tư duy dẫn dắt nhận thức xã hội, công tác tư tưởng mới thực sự đi trước mở đường, đồng hành với quá trình tổ chức thực hiện và góp phần đưa chủ trương, đường lối của Đảng vào cuộc sống.
