Tháng 9/2026, từ việc mở rộng điều tra vụ án tại Công ty Cổ phần Đầu tư Y tế Việt Mỹ, cơ quan điều tra đã khởi tố Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn cùng Giám đốc Bệnh viện Đa khoa tỉnh Phú Thọ Lê Đình Thanh Sơn và Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ Nguyễn Huy Ngọc - nguyên Giám đốc Sở Y tế - về tội "Nhận hối lộ". Trước đó, vụ Việt Á cho thấy một quy mô khác: theo kết luận điều tra Bộ Công an công bố năm 2023, Việt Á thu lợi bất chính hơn 1.200 tỷ đồng, chi hơn 106 tỷ đồng để hối lộ.
Không nên từ những vụ án này mà quy kết cả ngành y - phía sau vẫn là đội ngũ rất lớn bác sĩ, điều dưỡng, cán bộ quản lý ngày ngày chịu trách nhiệm trực tiếp trước sức khỏe, tính mạng người bệnh. Nhưng cũng chính vì coi trọng ngành y, càng phải nhìn thẳng vào điểm yếu của cơ chế, đúng tinh thần phòng, chống tham nhũng, tiêu cực mà Đảng đang đẩy mạnh: xử lý nghiêm sai phạm, đồng thời truy đến cùng lỗ hổng thể chế đã để sai phạm xảy ra.
Khi câu hỏi không còn là "ai sai?" mà là "lỗ hổng nằm ở đâu?"
Sai phạm trước hết thuộc về cá nhân và phải bị xử lý theo pháp luật. Nhưng một hệ thống quản trị tốt không dừng ở việc tìm người vi phạm - nó phải truy ngược con đường sai phạm đã đi qua: xuất hiện ở khâu nào, vì sao người có trách nhiệm kiểm soát không phát hiện hoặc không ngăn chặn được.
WHO nhấn mạnh chống tham nhũng trong y tế không thể chỉ dựa vào minh bạch, kiểm tra hay chế tài riêng lẻ, mà phải nhận diện cả nguyên nhân cấu trúc và động cơ lợi ích - bởi y tế là lĩnh vực bất cân xứng thông tin rất cao: người bệnh khó biết một loại thuốc, thiết bị có giá trị thực thế nào; người làm chuyên môn lại không am hiểu chuỗi cung ứng hay giá cả thương mại. Nếu đặt toàn bộ gánh nặng kiểm soát lên vài cá nhân chuyên môn, hệ thống sẽ hình thành một "vùng mù" nguy hiểm - không ai có thể vừa là bác sĩ giỏi, vừa là chuyên gia đấu thầu, định giá và kiểm toán độc lập. Đó là nơi cơ chế phải xuất hiện.
Đừng để chuyên môn trở thành "vùng mù" của quản trị
Một vấn đề cần quan tâm là quản trị giá thuốc, vật tư, thiết bị y tế. Giá mua ban đầu chỉ là một phần; chi phí thực còn nằm ở vật tư tiêu hao, bảo trì, linh kiện thay thế suốt vòng đời sử dụng — chuỗi trung gian càng phức tạp càng khó xác định giá trị thực. Việc Thủ tướng yêu cầu kiểm soát chặt giá thành từ gốc và cải cách cơ chế đấu thầu, đưa ra trong tháng 9/2026, có ý nghĩa trực tiếp với bài toán này.
Nhưng sửa cơ chế cũng phải tránh cực đoan ngược lại: nếu vì sợ sai mà biến mọi quyết định chuyên môn thành mê cung thủ tục, bác sĩ và người quản lý sẽ rơi vào tâm lý "sợ ký, sợ mua, sợ quyết định". Điều cần thiết không phải thêm chữ ký, mà là những lớp kiểm soát độc lập: người xác định nhu cầu không nên đồng thời là người quyết định toàn bộ quy trình mua sắm; giá phải được kiểm chứng bằng dữ liệu thị trường độc lập.
Cần chuyển từ "kiểm soát bằng thủ tục" sang kiểm soát bằng dữ liệu, phân quyền và khả năng truy nguyên - hướng đi một số quốc gia đã áp dụng cho mua sắm công, như hệ thống đấu thầu điện tử ProZorro của Ukraine. Xung đột lợi ích cũng cần được coi trọng: người chuyên môn cao không vì thế bị loại khỏi hội đồng quyết định, nhưng lợi ích liên quan phải công khai, trường hợp xung đột thực chất phải có cơ chế xử lý.
Một hệ thống tốt không giả định mọi người đều xấu. Nó được thiết kế để người tốt làm đúng một cách an toàn, còn người có ý định trục lợi khó tìm được khoảng trống để lợi dụng.
Bảo vệ người dám làm đúng cũng là chống tham nhũng
Sau những vụ án lớn, xã hội đương nhiên đòi hỏi kiểm soát chặt hơn. Nhưng nếu kiểm soát khiến mọi quyết định trở thành rủi ro cá nhân, người có năng lực sẽ có xu hướng né quyết định thay vì giải quyết vấn đề - một bác sĩ chần chừ trước kỹ thuật mới, một giám đốc bệnh viện chậm mua sắm thiết bị cần thiết.
Chống tham nhũng, do đó, phải đi cùng bảo vệ quyết định đúng - tinh thần của Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 của Bộ Chính trị về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Chủ trương ấy chỉ đi vào thực tiễn ngành y nếu ranh giới giữa thiện chí và trục lợi được minh định bằng chứng cứ, không phải cảm tính hay áp lực dư luận.
Cần phân biệt rõ cố ý trục lợi, cố ý làm trái, buông lỏng quản lý với quyết định chuyên môn thiện chí, có căn cứ, đúng thẩm quyền nhưng kết quả không như kỳ vọng. Không thể lấy kết quả không tốt để suy ra động cơ vụ lợi; cũng không thể lấy lý do "quyết định chuyên môn" để tạo vùng miễn trừ cho lợi ích nhóm. Ranh giới ấy phải được xác định bằng chứng cứ, giải trình và kiểm tra độc lập - cũng cần phân biệt rạch ròi với bộ phận cán bộ, đảng viên suy thoái, lợi dụng chức vụ để trục lợi. Chỉnh đốn Đảng trong sạch, vững mạnh không đồng nghĩa siết chặt đến mức làm thui chột động lực cống hiến của người tận tụy.
Mọi lỗ hổng đều phải được nhìn từ phía người bệnh
Một vụ sai phạm trong mua sắm y tế không dừng ở những con số trên hồ sơ. Bất cứ lãng phí hay lợi ích bất chính nào cũng làm giảm hiệu quả nguồn lực dành cho chăm sóc sức khỏe.
Điều này đáng lưu ý khi chi tiền túi cho y tế của hộ gia đình Việt Nam vẫn ở mức cao. Báo cáo Ngân hàng Thế giới cho thấy, đến năm 2022, chi tiền túi chiếm khoảng 40% tổng chi tiêu y tế - cao hơn đáng kể ngưỡng khuyến nghị 15-20% của WHO, dù bảo hiểm y tế cùng năm đã bao phủ 91%. Với một gia đình có người bệnh nặng, điều trị dài ngày, một khoản chi phát sinh có thể là tiền tiết kiệm nhiều năm, tài sản phải bán, hoặc một món nợ kéo dài.
Chống tham nhũng trong y tế, vì thế, thực chất là bảo vệ quyền được điều trị với chi phí hợp lý của người dân. WHO cảnh báo tham nhũng trong y tế làm suy giảm kết quả chăm sóc, lãng phí nguồn lực, tổn thương nặng nề nhất nhóm nghèo. Bên cạnh kiểm soát nội bộ ngành, vai trò giám sát của nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và báo chí - theo phương châm "dân biết, dân bàn, dân kiểm tra, dân giám sát" - là kênh phát hiện sớm không thể thay thế ở tuyến y tế cơ sở. Mỗi cuộc cải cách cuối cùng phải quay về một câu hỏi giản dị: người bệnh được lợi gì?
Giữ niềm tin bắt đầu từ khả năng tự bảo vệ của hệ thống
Niềm tin vào người thầy thuốc không thể được giữ bằng lời kêu gọi đạo đức đơn thuần, mà phải được bảo đảm bằng một hệ thống trong đó người thầy thuốc chân chính hành nghề minh bạch, người quản lý có đủ công cụ để quyết định đúng, còn quan hệ lợi ích bất chính ngày càng khó che giấu.
Sau mỗi vụ án, quan trọng không chỉ là xử lý đúng người, đúng pháp luật, mà hơn thế là làm cho cùng một lỗ hổng không thể mở ra lần thứ hai: chống tham nhũng trở thành cải cách thể chế; kiểm soát sai phạm trở thành nâng chất lượng quản trị; bảo vệ cán bộ làm đúng trở thành một phần bảo vệ người bệnh.
Một nền y tế đáng tin cậy không phải nền y tế không bao giờ có sai phạm, mà là nền y tế đủ sức phát hiện sai phạm sớm, sửa được điểm yếu của chính mình và không để người làm nghề tử tế trả giá thay kẻ lợi dụng quyền lực.
Thước đo sâu nhất của một hệ thống y tế không nằm ở bao nhiêu quy trình, bao nhiêu cuộc thanh tra hay bao nhiêu bản cam kết đạo đức, mà ở khoảnh khắc một người bệnh bước vào bệnh viện lúc yếu đuối nhất: họ có thể tin rằng mọi quyết định phía trước đều đặt trước hết vì sự sống, sức khỏe và khả năng chi trả của mình hay không.
Giữ được niềm tin ấy là giữ được nền tảng của nghề y. Và cũng là giữ được giá trị của cả hệ thống y tế.
