Bài cuối: Để "nhân lực bạc" trở thành nguồn lực quốc gia quan trọng

Việt Nam hiện có gần 17 triệu người cao tuổi, chiếm trên 17% dân số, dự báo đến năm 2030, số lượng người cao tuổi sẽ chiếm 20% dân số cả nước. Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV xác định, người cao tuổi là nguồn lực quan trọng, tham gia trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, văn hóa, giáo dục, y tế và cộng đồng. “Nhân lực bạc” là nguồn lực quốc gia quan trọng, cần được nhìn nhận và khai thác hiệu quả trong bối cảnh hiện nay.

Vì sao “kinh tế bạc” phát triển chưa tương xứng với tiềm năng?

Kinh tế bạc là tổng thể các hoạt động kinh tế gắn với nhu cầu tiêu dùng, chăm sóc và phát huy vai trò của người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số. Đây là một động lực tăng trưởng mới của Việt Nam, với ba trụ cột chính: Nhu cầu tiêu dùng của khoảng 17 triệu người cao tuổi; nhu cầu chăm sóc về y tế, sức khỏe, tinh thần; vai trò của người cao tuổi như một chủ thể tham gia phát triển kinh tế.

Việt Nam có truyền thống đề cao vai trò người cao tuổi, từ Hội nghị Diên Hồng đến Lời kêu gọi Phụ lão cứu quốc năm 1941 của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Qua 40 năm đổi mới, vai trò của người cao tuổi ngày càng được khẳng định. Hiện nay, kinh tế bạc tại Việt Nam đã hình thành với các hoạt động như chăm sóc y tế, phục hồi chức năng, dịch vụ dưỡng lão và ứng dụng công nghệ. Cả nước có khoảng 300 cơ sở chăm sóc người cao tuổi. người cao tuổi tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế với khoảng 9 triệu người còn lao động, trong đó 400.000 người là chủ doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh, cùng lực lượng trí thức cao tuổi đông đảo. Kinh tế bạc ước chiếm khoảng 10% GDP.

Đến năm 2030, chúng ta sẽ có khoảng 18 triệu người cao tuổi, chiếm tỷ lệ khoảng 20% dân số, đây không chỉ là thách thức với hệ thống chăm sóc sức khỏe người dân, hệ thống an sinh xã hội mà cần phải coi là cơ hội khai thông nguồn lực nội sinh, khai thác mọi tiềm năng và sức mạnh tổng hợp của thế hệ người cao tuổi, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu của đất nước trong kỷ nguyên mới. Theo đó cần tư duy đúng rằng, người cao tuổi không phải là gánh nặng của xã hội mà là nguồn lực chiến lược, động lực phát triển của đất nước.

Thực tế cho thấy, kinh tế bạc ở Việt Nam chưa phát triển tương xứng với tiềm năng, thậm chí còn ở mức thấp, chưa đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người cao tuổi và chưa đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội đúng tầm.

Trao đổi với PV Báo CAND, Thiếu tướng Vũ Hồng Vương, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Cựu CAND Việt Nam, Đại biểu Quốc hội khóa XVI chia sẻ, nếu chỉ nhìn người cao tuổi dưới góc độ đối tượng chăm sóc, chúng ta mới nhìn thấy một nửa của vấn đề. Nửa còn lại thì người cao tuổi chính là nguồn lực rất lớn về tri thức, kinh nghiệm, vốn sống, uy tín xã hội, khả năng tiêu dùng, khả năng đầu tư, khả năng tư vấn và khả năng tiếp tục lao động, sáng tạo và cống hiến.

Đối với Việt Nam, vấn đề này đang trở nên cấp thiết.

“Già hóa dân số vừa là một thách thức lớn đối với hệ thống an sinh xã hội, y tế, chăm sóc dài hạn và thị trường lao động. Tốc độ già hóa dân số của Việt Nam so với nhiều quốc gia là khá nhanh. Điều đó có nghĩa là chúng ta bị áp lực về thời gian. Nếu không phát triển nhanh hệ thống y tế, chăm sóc dài hạn, bảo hiểm, nhà ở, giao thông, công nghệ hỗ trợ và các dịch vụ phù hợp, già hóa dân số sẽ tạo áp lực lớn lên gia đình và ngân sách. Nhưng nếu chuẩn bị tốt, chính nhu cầu đó lại tạo ra một thị trường rất lớn cho doanh nghiệp”, Thiếu tướng Vũ Hồng Vương bày tỏ.

Cũng theo Thiếu tướng Vũ Hồng Vương, phát triển kinh tế bạc còn đang đối mặt với nhiều thách thức khác nữa, trong đó có thách thức về nhận thức. Hiện rất nhiều người cho rằng, người đã nghỉ hưu thì nên nghỉ ngơi, người cao tuổi chủ yếu là đối tượng thụ hưởng chính sách. Quan điểm này có mặt đúng bởi người cao tuổi cần được chăm sóc và bảo đảm an sinh, nhưng nếu dừng lại ở đó thì chúng ta sẽ bỏ phí một nguồn lực rất lớn. Thách thức nữa là hệ sinh thái kinh tế bạc chưa hoàn chỉnh; rồi thách thức về “khoảng cách số” (nhiều dịch vụ thiết yếu đang chuyển sang môi trường số, người cao tuổi nếu không được trang bị kĩ năng số sẽ gặp khó khăn trong tiếp cận ngân hàng, thương mại điện tử, dịch vụ công, y tế số…); thách thức khi thiếu nguồn nhân lực chuyên nghiệp chăm sóc người cao tuổi; thiếu các mô hình kinh doanh phù hợp với người cao tuổi và nguy cơ thương mại hóa thiếu kiểm soát.

Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống thuộc Trường Quản trị và Kinh doanh (Đại học Quốc gia Hà Nội) cũng là một tấm gương người cao tuổi tiêu biểu về “kinh tế bạc”, khi đến nay, dù đã gần 70 tuổi, GS vẫn miệt mài tham gia đóng góp trí tuệ, tâm huyết cho sự phát triển của giáo dục nước nhà. Ông cũng cho rằng, từ nhận thức đến chính sách và hành động để phát triển “nguồn nhân lực bạc” cần một quá trình triển khai cụ thể.

“Điều tôi trăn trở nhất là nguy cơ lãng phí nguồn tài nguyên trí tuệ vô cùng quý giá của đất nước. Hàng triệu người cao tuổi, trong đó có nhiều giáo sư, nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý, sĩ quan cao cấp đã nghỉ hưu, vẫn có sức khỏe, trí tuệ, kinh nghiệm và khát vọng cống hiến, nhưng chưa có cơ chế đầy đủ và phù hợp để tiếp tục phát huy năng lực và vô hình chung chúng ta đã đẩy họ về phía khu vực tư nhân và làm việc cho nước ngoài.

Chúng ta thường nói đến nguy cơ “già trước khi giàu”, nhưng tôi còn lo ngại nguy cơ “già đi cùng với sự lãng phí chất xám”. Theo tôi, phát triển kinh tế bạc không chỉ là chăm sóc tốt hơn cho người cao tuổi, mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để họ tiếp tục sống có ích, được cống hiến, được tôn trọng và thụ hưởng thành quả phát triển”, GS Nguyễn Xuân Yêm chia sẻ.

Để kinh tế bạc trở thành trụ cột mới của tăng trưởng

Đảng, Nhà nước ta luôn khẳng định người cao tuổi là nguồn lực quý báu, quan trọng, có vai trò đặc biệt trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII, Luật Người cao tuổi, Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 đều nêu cao vai trò của người cao tuổi, quy định nhiều cơ chế chính sách của Nhà nước đối với người cao tuổi.

Mới đây, ngày 26/6/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 235/2026/NĐ-CP về hợp đồng thực hiện công việc trong đơn vị sự nghiệp công lập. Đối tượng được ký hợp đồng là các chuyên gia, nhà khoa học, doanh nhân, luật gia hoặc nhân sự chất lượng cao đáp ứng được yêu cầu quản lý, điều hành. Người được ký hợp đồng giữ chức vụ quản lý không bắt buộc phải tuân theo các điều kiện ngặt nghèo về độ tuổi, quy hoạch. Đây là một chính sách mới, tạo điều kiện để người cao tuổi có thể tiếp tục cống hiến sau khi nghỉ hưu.

Vậy giải pháp chiến lược nào để phát triển “kinh tế bạc”, biến “già hóa dân số” thành nguồn lực vàng?

Trao đổi với PV Báo CAND, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam nhấn mạnh, cần sớm ban hành cơ chế, chính sách ưu đãi công khai, rõ ràng về đất đai, thuế và đào tạo nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi, để thu hút các dòng vốn đầu tư trong và ngoài nước.

Đề xuất cho phép doanh nghiệp thuê lại các trụ sở, cơ sở vật chất dôi dư sau sáp nhập đơn vị hành chính với mức giá hợp lý để cải tạo thành các cơ sở sinh hoạt, giao lưu khang trang theo mô hình “sáng đi, tối về” cho người cao tuổi. Phát triển các mô hình “Trung tâm hạnh phúc người cao tuổi” quy mô vừa hoặc “Làng hạnh phúc người cao tuổi” quy mô lớn.

Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam dẫn chứng thực tế mô hình hiện đại chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại đường Láng (Hà Nội), phòng ở người cao tuổi được tích hợp đầy đủ hệ thống máy móc, dịch vụ y tế chuẩn bệnh viện, giúp người cao tuổi an tâm nghỉ dưỡng lâu dài hoặc theo ngày.

“Người cao tuổi có nguồn tài chính tích luỹ sử dụng các dịch vụ chăm sóc chất lượng cao, sẽ tạo ra chuỗi giá trị kinh tế mới thay vì cất giữ tiền thụ động. Mô hình này giúp người cao tuổi sống vui, sống khỏe, tăng tuổi thọ, đồng thời giải toả áp lực chăm sóc cho con cháu bận rộn”, ông Nguyễn Thanh Bình nói.

Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm cho rằng, phát triển nguồn nhân lực bạc cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý theo tuổi tác sang quản trị nguồn nhân lực dựa trên năng lực, trí tuệ, kinh nghiệm và hiệu quả cống hiến. Trong đó, cần ưu tiên năm giải pháp.

Một là, tiếp tục hoàn thiện thể chế và chính sách sử dụng nhân lực cao tuổi. Cần xây dựng cơ chế linh hoạt để các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý sau nghỉ hưu tiếp tục tham gia nghiên cứu, giảng dạy, tư vấn chính sách, phản biện xã hội và quản trị doanh nghiệp; đồng thời có chính sách thù lao, thuế và đãi ngộ phù hợp. Đây cũng là định hướng được đề cập trong Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn 2045.

Hai là, xây dựng cơ sở dữ liệu và mạng lưới chuyên gia bạc quốc gia. Cần thống kê, phân loại đội ngũ chuyên gia, trí thức, nhà khoa học, nhà quản lý đã nghỉ hưu theo ngành nghề, trình độ, kinh nghiệm và khả năng tham gia công việc; hình thành cơ chế kết nối nhu cầu sử dụng chuyên gia giữa cơ quan nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

Ba là, phát triển các mô hình sử dụng nhân lực bạc. Có thể thành lập các trung tâm tư vấn, hội đồng chuyên gia cao tuổi, ngân hàng trí tuệ bạc, mạng lưới cố vấn doanh nghiệp và các nhóm nghiên cứu liên thế hệ. Đặc biệt, cần phát huy đội ngũ chuyên gia bạc trong hoạch định chính sách, chuyển giao tri thức, đào tạo thế hệ trẻ và giải quyết những vấn đề lớn của đất nước.

Bốn là, nâng cao năng lực thích ứng của nhân lực bạc. Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng kiến thức về chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, quản trị hiện đại, ngoại ngữ và các kỹ năng mới; đồng thời chăm sóc sức khỏe, tạo môi trường làm việc linh hoạt, an toàn, phù hợp với từng nhóm tuổi.

Năm là, xây dựng cơ chế hợp tác giữa các thế hệ. Cần kết hợp trí tuệ, bản lĩnh, kinh nghiệm của người cao tuổi với sức sáng tạo, công nghệ và khát vọng đổi mới của thanh niên.

Trong các hội hoạt động tại Việt Nam hiện nay, Hội Cựu CAND với trên 15 vạn hội viên là nguồn lực to lớn, góp phần quan trọng đẩy mạnh phong trào toàn dân bảo vệ ANTQ, bảo đảm an ninh, trật tự an toàn xã hội của đất nước. Đây cũng sẽ là một nguồn lực quan trọng trong phát triển “kinh tế bạc".

Thiếu tướng Vũ Hồng Vương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Cựu CAND Việt Nam cho rằng, "tuổi nghỉ hưu có thể là sự kết thúc của một vị trí công tác, nhưng không nhất thiết là sự kết thúc của quá trình cống hiến”, đối với hội viên Cựu CAND, điều này càng thể hiện rõ. Trong quá trình công tác, nhiều cán bộ Công an đã trải qua hàng chục năm rèn luyện, chiến đấu, quản lý và xử lý những vấn đề rất phức tạp. Có người trực tiếp đấu tranh với tội phạm, làm công tác điều tra, pháp luật; có người chuyên trách về công nghệ, an ninh mạng; có người chuyên về công tác tổ chức, xây dựng lực lượng, đối ngoại, giáo dục, đào tạo. Đó là nguồn lực quý mà chúng ta cần nhận diện và phát huy.