Đến Venezuela, khi theo chân những chiến sĩ Công an nhân dân thực hiện nhiệm vụ cứu nạn, cứu hộ quốc tế, tôi nhận ra phần việc của người phóng viên tuy nhỏ bé nhưng cũng mang một trách nhiệm đặc biệt: kể trung thực câu chuyện về đất nước, con người Việt Nam và đưa những câu chuyện ấy đi xa hơn.
Những bài học không có trong giáo trình
5h45 sáng ở bang La Guaira, Venezuela. Những cán bộ, chiến sĩ Đội cứu nạn, cứu hộ Bộ Công an đã có mặt đầy đủ, trang thiết bị được kiểm tra lần cuối trước khi đoàn tiến vào hiện trường. Điểm đến hôm ấy là khu vực Playa Grande, nơi một tòa chung cư 9 tầng đã sụp đổ gần như hoàn toàn sau động đất. Tôi khoác máy ảnh, kiểm tra điện thoại, sổ ghi chép rồi lên xe cùng anh em.
Công việc của tôi vẫn giống rất nhiều chuyến công tác trước đó: quan sát, ghi chép, chụp ảnh, tìm những thông tin cần thiết và gửi về tòa soạn. Nhưng ở một hiện trường cách Hà Nội nửa vòng trái đất, giữa những khối bê tông đổ nát và những gia đình vẫn đang chờ tin người thân, hai chữ “đưa tin” bỗng có thêm một ý nghĩa khác. Tôi đã mất khá nhiều năm mới hiểu hết sức nặng của hai chữ tưởng rất giản dị ấy.
Những ngày mới làm tin đối ngoại, có lần tôi viết “Triều Tiên” thay vì tên đầy đủ “Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên”. Người đọc vẫn hiểu tôi đang nói về quốc gia nào, nhưng Đại sứ quán phía bạn sau đó có công hàm phản ánh. Chỉ thiếu vài chữ. Nhưng chính vài chữ ấy lại cho tôi một bài học khó quên: trong đối ngoại, “không sai về bản chất” chưa bao giờ đồng nghĩa với “đã chính xác”. Tên gọi chính thức của một quốc gia, chức danh của một quan chức, cách xưng hô với đối tác đều mang những ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi ngôn từ.
Một lần khác, tôi sử dụng ảnh của AFP, AP nhưng sơ suất không ghi nguồn và cũng nhận được phản ánh. Những va vấp ban đầu ấy khiến tôi hiểu rằng hội nhập đối với người làm báo bắt đầu ngay từ những điều rất cụ thể: tôn trọng bản quyền, tôn trọng đối tác, tôn trọng từng chuẩn mực nghề nghiệp và trước hết phải chịu trách nhiệm về sản phẩm mang tên mình, mang tên tờ báo mình đang công tác.
Báo CAND đã rèn tôi qua chính những công việc như thế. Qua từng bản tin được góp ý, từng lần được nhắc phải kiểm tra lại một chi tiết trong bài báo, từng nhiệm vụ ngày càng khó hơn, những điều trước đây phải tra cứu dần trở thành phản xạ. Tôi hiểu tùy đối tác, quan hệ và bối cảnh mà cách xưng hô có thể là “đồng chí”, “ông”, “bà” hay “ngài”; biết một phát biểu có thể biên tập đến mức nào để câu chữ gọn hơn nhưng tuyệt đối không làm thay đổi sắc thái của người nói; và hiểu rằng đôi khi điều quan trọng nhất không phải viết được bao nhiêu, mà là biết điều gì mình chưa đủ căn cứ để viết.
Có những bài học được học từ sách. Có bài học đến từ những anh chị đi trước. Và cũng có những bài học chỉ một lần sơ suất là đủ nhớ suốt đời. Rồi tòa soạn cho tôi cơ hội đến tác nghiệp tại những hiện trường mà trước đó tôi chỉ nhìn thấy qua màn hình.
Nửa đêm 10/9/2024, sau cuộc gọi giao nhiệm vụ của lãnh đạo Ban, tôi cùng đồng nghiệp lên đường tới Làng Nủ (Lào Cai). Đến xã Phúc Khánh, đường ôtô bị chia cắt, chúng tôi phải đi bộ qua những đoạn bùn đất để tiếp cận hiện trường. Nơi từng là một bản làng bình yên gần như chỉ còn lại một vùng đất đá ngổn ngang. Lực lượng Công an, Quân đội và các đơn vị cứu nạn vẫn chạy đua với thời gian tìm người mất tích. Đó là một trong những lần đầu tiên tôi cảm nhận rõ đến vậy giới hạn của chiếc máy ảnh.
Có những hình ảnh cần phải ghi lại để bạn đọc thấy sự tàn khốc của thiên tai, thấy những người lính đang làm gì giữa bùn đất. Nhưng đứng trước nỗi đau của những gia đình vừa mất người thân, tôi cũng hiểu không phải cứ hình ảnh gây xúc động mạnh nhất thì nhất thiết phải bấm máy. Sự thật là nguyên tắc của báo chí, nhưng trong sự thật ấy luôn có con người, có phẩm giá và có những nỗi đau cần được tôn trọng.
Ít tháng sau, con tàu HQ-561 đưa tôi đến Trường Sa và nhà giàn DK1. Tôi từng viết nhiều về chủ quyền biển, đảo, nhưng phải đến khi trực tiếp sống trong nhịp sinh hoạt của những người lính đảo, chứng kiến lễ tưởng niệm giữa vùng biển nơi những người lính đã hy sinh, tôi mới cảm nhận đầy đủ rằng chủ quyền không phải một khái niệm nằm yên trên bản đồ. Nó hiện hữu bằng những con người cụ thể đang ngày ngày sống, làm việc và giữ đảo.
Nghề báo tiếp tục đưa tôi đến A80, Đại hội XIV của Đảng, ngày hội bầu cử và nhiều sự kiện lớn. Mỗi nơi một yêu cầu, một áp lực khác nhau. Có thời điểm chỉ vài giây để chọn một khuôn hình; có cuộc phỏng vấn phải cân nhắc thật kỹ câu hỏi vì thời gian dành cho phóng viên rất ít. Tôi dần hiểu đặc ân lớn nhất của nghề này không phải được đứng gần những sự kiện quan trọng, mà là được chứng kiến và có trách nhiệm lưu giữ một phần cho bạn đọc.
Khi nhiệm vụ đi qua biên giới
Công tác đối ngoại lại dạy tôi một điều khác: những con chữ sau khi xuất bản không còn dừng ở biên giới quốc gia. Tại Lễ mở ký Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng ở Hà Nội, giữa một sự kiện có sự hiện diện của lãnh đạo, đại diện cấp cao của hơn một trăm quốc gia và tổ chức quốc tế, cảm giác ấy càng rõ. Một bản tin viết bằng tiếng Việt có thể được đại sứ quán, đối tác, các cơ quan truyền thông hay tổ chức quốc tế đọc gần như ngay sau khi xuất bản. Một tên riêng, một chức danh, một thuật ngữ trong văn kiện, thậm chí cách lựa chọn một động từ đều đòi hỏi sự cẩn trọng. Tôi lại nhớ tới lần mình thiếu vài chữ trong tên CHDCND Triều Tiên nhiều năm trước. Hóa ra, có những bài học cũ phải đi một quãng đường rất dài mới hiểu hết giá trị.
Công ước Hà Nội cho tôi chứng kiến một cách mà Việt Nam cùng cộng đồng quốc tế đối diện với vấn đề vượt qua biên giới: xây dựng một khuôn khổ hợp tác chung. Venezuela vài tháng sau lại cho tôi thấy trách nhiệm quốc tế trên một phương diện hoàn toàn khác. Một bên là những bàn hội nghị, những văn kiện và cái bắt tay. Một bên là bê tông đổ nát, những chiếc máy khoan, chó nghiệp vụ và những con người chạy đua từng giờ để tìm nạn nhân. Nhưng ở hai nơi rất khác ấy có một điểm gặp nhau: những vấn đề vượt qua biên giới quốc gia cần được giải quyết bằng sự hợp tác và trách nhiệm vượt qua biên giới.
Những ngày ở La Guaira, tôi gần như sống cùng nhịp công việc của đoàn công tác cứu nạn cứu hộ Bộ Công an Việt Nam. Khi anh em lên đường vào hiện trường, tôi mang máy ảnh đi cùng. Khi lực lượng chia hướng tìm kiếm, tôi tìm vị trí tác nghiệp mà không ảnh hưởng đến đội hình và yêu cầu an toàn. Khi mọi người trở về nơi đóng quân sau một ngày dài để nghỉ ngơi, công việc của phóng viên vẫn tiếp tục: chọn ảnh, kiểm tra thông tin, viết và chuyển tin về tòa soạn. Nhờ có thể sử dụng tiếng Tây Ban Nha, trong một số tình huống, tôi còn hỗ trợ anh em trao đổi với lực lượng chức năng và người dân sở tại. Đó chỉ là những việc nhỏ, nhưng chúng khiến tôi cảm nhận rõ mình không còn đứng ở một hiện trường xa lạ chỉ để quan sát từ bên ngoài.
Tất nhiên, phần việc của một phóng viên không thể đặt cạnh những cán bộ, chiến sĩ trực tiếp chui xuống những khoảng trống nguy hiểm dưới đống đổ nát, sử dụng máy móc, chó nghiệp vụ để tìm kiếm nạn nhân. Tôi chưa bao giờ nghĩ chiếc máy ảnh hay một bài báo có thể làm thay công việc ấy. Nhưng người phóng viên có trách nhiệm làm chứng cho nó.
Trong những ngày thực hiện nhiệm vụ, đoàn Việt Nam đã tìm kiếm và bàn giao 57 thi thể nạn nhân, xác định thêm 46 vị trí để lực lượng sở tại tiếp tục xử lý; đồng thời tổ chức khám, cấp thuốc và triển khai các hoạt động hỗ trợ nhân đạo đối với người dân bị ảnh hưởng bởi động đất. Những con số ấy cho thấy quy mô công việc. Nhưng thứ tôi nhớ nhất lại là những chi tiết rất nhỏ.
Ven hiện trường, có những gia đình Venezuela phải dựng lều tạm sau khi nhà cửa bị phá hủy. Chứng kiến cuộc sống thiếu thốn của họ, anh em trong đoàn đã trích một phần nhu yếu phẩm từ khẩu phần của mình để chia sẻ với người dân Venezuela. Không có lễ trao tặng, không có những bài diễn văn. Chỉ là vài món đồ thiết yếu được chuyển từ tay những người Việt Nam sang những gia đình đang trong hoạn nạn. Tôi đã chụp những khoảnh khắc ấy. Và có lẽ chính khi đó tôi hiểu rõ nhất cụm từ “nhiệm vụ quốc tế cao cả” không cần phải được giải thích bằng những lời thật lớn.
Nó có thể bắt đầu từ việc một chiến sĩ Công an Việt Nam bước xuống hầm sâu đổ nát đầy hiểm nguy để tìm một nạn nhân mà anh chưa từng quen biết. Từ một phần khẩu phần ăn được san sẻ cho một gia đình khác quốc tịch, khác ngôn ngữ. Từ việc những cán bộ, chiến sĩ mang trên áo hai chữ Việt Nam xuất hiện vào lúc người dân nước bạn đang cần sự giúp đỡ nhất. Và phần việc của chúng tôi là làm sao những hành động ấy được ghi lại chính xác, chân thực, không tô vẽ; để ở quê nhà, đồng đội và nhân dân biết những người lính của mình đang làm gì; để bạn bè quốc tế hiểu thêm Việt Nam qua những con người cụ thể.
Kết thúc nhiệm vụ, đoàn Việt Nam được Chính phủ Venezuela trao những phần thưởng cao quý. Với người làm báo CAND đi cùng đoàn, giá trị của chuyến đi không nằm ở những nghi thức sau cùng. Nó nằm trong những ngày đứng giữa hiện trường và nhìn thấy tình hữu nghị giữa hai đất nước được biểu hiện bằng mồ hôi, sự hiểm nguy và những sẻ chia hết sức tình người.
Tám mươi năm là một hành trình quá dài để một người làm báo có thể kể thay cho tất cả các thế hệ Báo CAND. Tôi chỉ có thể kể phần hành trình mà mình được sống trong đó. Từ những lần được các anh chị đi trước sửa cho một cách dùng từ, một chức danh, một chú thích ảnh; từ Làng Nủ đến Trường Sa; từ những sự kiện lớn của đất nước đến các phòng hội nghị quốc tế và một vùng động đất ở Venezuela, tôi nhận ra mình đã trưởng thành cùng những nhiệm vụ quan trọng mà tòa soạn tin tưởng giao phó.
Ngày đầu làm báo, tôi nghĩ nhiệm vụ của phóng viên đơn giản là đến nơi có sự kiện, tìm thông tin và đưa nó về thật nhanh. Bây giờ tôi vẫn nghĩ nhanh là cần thiết. Nhưng trước chữ nhanh còn có đúng. Sau chữ đúng còn có trách nhiệm. Và đôi khi, phía sau một bản tin vài trăm chữ còn là hình ảnh của một lực lượng, một đất nước và những giá trị mà mình muốn bạn bè thế giới hiểu về Việt Nam.
Buổi sáng ở La Guaira, tôi lại khoác máy ảnh lên vai và bước theo đội hình vào hiện trường. Tôi vẫn chỉ là một “người đưa tin”. Nhưng sau những hành trình nghề báo đã đưa mình tới, tôi hiểu rằng hai chữ ấy chưa bao giờ là một công việc nhỏ.
