Nhận thức mới về “kinh tế bạc”
Trong nhiều thập niên, xu hướng già hóa dân số thường được nhìn nhận qua lăng kính đầy âu lo. Sự lo lắng này có thể dễ dàng lý giải qua những thống kê tại Đông Á và Đông Nam Á.
Ở khu vực này, Nhật Bản từ lâu đã bước vào giai đoạn “siêu già”, Hàn Quốc ghi nhận tỷ lệ sinh thấp kỷ lục, trong khi các nền kinh tế đang phát triển nhanh - chẳng hạn như Thái Lan - cũng đang trải qua tốc độ chuyển đổi nhân khẩu học thuộc hàng nhanh nhất thế giới.
Làn sóng già hóa tại Đông Á và Đông Nam Á góp phần không nhỏ làm nên một bức tranh toàn cầu: Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), số lượng người từ 60 tuổi trở lên dự kiến sẽ tăng thêm 1,4 tỷ người vào năm 2030.
Điều này đồng nghĩa với sự sụt giảm lực lượng lao động trẻ tuổi và nguy cơ gia tăng chi phí y tế, qua đó làm suy giảm năng suất quốc gia, thu hẹp thị trường tiêu dùng và tạo áp lực nặng nề lên hệ thống an sinh xã hội.
Một phiên thảo luận tại Diễn đàn cấp cao ASEAN về “Khai phá kinh tế bạc” tổ chức tại Philippines
Tuy nhiên, dữ kiện từ những định chế quốc tế mới đây lại vẽ nên một bức tranh tích cực hơn nhiều. Theo báo cáo phân tích mới nhất của Tổ chức Dữ liệu Thế giới (World Data Lab - WDL), người tiêu dùng từ 60 tuổi trở lên trên toàn cầu hiện đóng góp tới 18,7 nghìn tỷ USD chi tiêu hằng năm, tương đương 26,4% tổng chi tiêu tiêu dùng toàn cầu.
Con số này đã tăng gần gấp đôi so với mức 9,7 nghìn tỷ USD của năm 2016 và được dự báo sẽ chạm mốc 34,2 nghìn tỷ USD vào năm 2036. WDL nhận định, khi số lượng người trên 60 tuổi tăng từ 1,24 tỷ người hiện nay lên 1,61 tỷ người vào năm 2036, tỷ trọng nắm giữ hầu bao toàn cầu của họ sẽ leo lên mức 29,8%. Nói cách khác, cứ 3 USD được chi ra trên thế giới thì sẽ có 1 USD đến từ túi tiền của một người cao tuổi.
Sức mua đáng kinh ngạc của cái gọi là “nền kinh tế bạc” này bắt nguồn từ sự tích lũy tài sản cả đời và dòng thu nhập ổn định từ lương hưu của các thế hệ Baby Boomers và kế tiếp là thế hệ X, những thế hệ nay đang chiếm phần lớn dân số già.
Người cao tuổi vẫn có khả năng chi tiêu và kinh doanh, qua đó đóng góp vào việc phát triển kinh tế
Trung bình, một người trên 60 tuổi chi tiêu khoảng 15.200 USD mỗi năm, cao hơn 75% so với mức bình quân đầu người toàn cầu. Sự phân hóa giàu nghèo trong phân khúc này cũng rất rõ rệt: Nhóm giàu có nhất chỉ chiếm 8% dân số cao tuổi toàn cầu nhưng lại chi phối tới 43% tổng mức chi tiêu của cả nhóm.
Dù Bắc Mỹ và châu Âu hiện là những “thị trường bạc” lớn nhất (với minh chứng là nhóm trên 60 tuổi ở Mỹ chi tới 6,7 nghìn tỷ USD/năm) nhưng khu vực châu Á - Thái Bình Dương mới là nơi có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất và được dự báo sẽ bắt kịp quy mô của Bắc Mỹ vào năm 2036. Chỉ riêng 2 thị trường mới nổi là Trung Quốc và Ấn Độ dự kiến sẽ bổ sung khoảng 3,5 nghìn tỷ USD vào sức mua của “kinh tế bạc” toàn cầu trong vòng 1 thập niên tới.
Sự chuyển hướng kịp thời của châu Á
Với nhận thức mới về “kinh tế bạc”, các nước châu Á đã thay đổi tư duy, chuyển từ việc hỗ trợ thụ động sang chủ động kiến tạo những hành lang pháp lý và công cụ tài chính mạnh mẽ để khai thác tối đa nguồn lực còn tiềm ẩn.
Tại Diễn đàn Cấp cao ASEAN về “Khai phá kinh tế bạc” tổ chức tại Philippines hồi đầu tháng 6, các nhà hoạch định chính sách khu vực đã thống nhất một tầm nhìn mới về những gì người lao động lớn tuổi có thể đóng góp. Theo đó, xã hội và doanh nghiệp không nên coi nhóm khách hàng trên 60 tuổi là một phân khúc đang suy thoái, mà phải nhìn nhận họ như những người đồng kiến tạo thị trường.
Đại diện của Tổ chức Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế bạc châu Á 2026
Thái Lan là một trong những nước đang hiện thực hóa tư duy này bằng các đòn bẩy kinh tế vĩ mô. Ủy ban Khuyến khích đầu tư Thái Lan (BOI) đã ban hành hàng loạt chính sách ưu đãi thuế và thủ tục đối với các phân khúc kinh tế trọng điểm phục vụ người cao tuổi, bao gồm du lịch nghỉ dưỡng dài ngày, công nghệ hỗ trợ lão khoa, dịch vụ y tế dự phòng và bất động sản được thiết kế chuyên biệt cho người già.
Tại Việt Nam, việc chủ động xây dựng hệ sinh thái kinh tế thích ứng với tốc độ già hóa dân số không chỉ là giải pháp an sinh xã hội, mà còn là cánh cửa mở ra mô hình tăng trưởng mới, bền vững và nhân văn. Trong đó, người cao tuổi giữ vị trí trung tâm, vừa là nguồn lực cùng với những kinh nghiệm, bản lĩnh quý báu, vừa là động lực cầu mạnh mẽ thúc đẩy các ngành dịch vụ như y tế, du lịch...
Để “kinh tế bạc” thực sự cất cánh, nền tảng chính trị - pháp lý cũng đang được hoàn thiện: Đảng đã giao Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương xây dựng Đề án phát triển kinh tế bạc trong chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV. Chính phủ cũng thể hiện sự quyết liệt qua Chiến lược Quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035 (Quyết định 383/QĐ-TTg năm 2025) và Nghị quyết số 36/NQ-CP năm 2026 về các giải pháp đột phá trong dịch vụ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao.
Một ví dụ khác cho thấy, phản ứng chính sách ở cấp độ quốc gia là sáng kiến của Quỹ Hưu trí nhà nước Malaysia (KWAP) được công bố vào đầu năm 2026. Nhận thấy rào cản lớn nhất của các nhà khởi nghiệp tóc bạc không phải là động lực mà là khả năng tiếp cận vốn, KWAP đã cho ra mắt nền tảng mang tên “Jana MyPesara”.
Đây là một hệ thống cung cấp tín dụng vi mô kỹ thuật số, giúp các cựu công chức và người về hưu dễ dàng tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để vận hành các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo đó, khi các ngân hàng thương mại truyền thống từ chối cho người về hưu vay vốn vì định kiến "rủi ro cao", sự can thiệp của Quỹ Hưu trí quốc gia đã giải quyết triệt để điểm nghẽn này, giúp tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của nhóm người trên tuổi lao động không bị sụt giảm nghiêm trọng.
Những đổi thay và thách thức
Trong khi các chính phủ đang hoàn thiện khung pháp lý, chính thị trường đã tự vận động. 3 phân khúc đang tăng trưởng nhanh nhất tại châu Á phác thảo rõ nét hướng đi của nền “kinh tế bạc” trong thập kỷ tới.
Dữ liệu của Deutsche Bank cho thấy các lĩnh vực đổi mới sáng tạo mới đang tăng trưởng vượt bậc tại châu Á. Thị trường y học trường thọ dự kiến đạt quy mô 162,3 tỷ USD; thị trường học tập trọn đời hỗ trợ đào tạo lại kỹ năng số cho người già đạt 149,9 tỷ USD; và phân khúc công nghệ hỗ trợ người già dẫn đầu với quy mô 286,4 tỷ USD, đạt tốc độ tăng trưởng ấn tượng 10,4% hằng năm.
Tất nhiên, sự trỗi dậy của nền “kinh tế bạc” cũng đặt ra những thách thức nội tại đáng kể. Trong đó, nguy cơ lớn nhất là sự bất bình đẳng sâu sắc trong việc tiếp cận các thành tựu công nghệ sinh học và dịch vụ an sinh.
Nếu các mô hình nhà ở thông minh, y học tái tạo hay các nền tảng tài chính tiên tiến chỉ được cung cấp cho nhóm người cao tuổi giàu có tại các đô thị lớn, hố sâu khoảng cách xã hội sẽ ngày càng bị kéo dãn. Những người già ở nông thôn hoặc thuộc nhóm thu nhập thấp sẽ phải đối mặt với tình trạng "già trước khi giàu" mà không có bệ đỡ công nghệ.
Thêm vào đó, áp lực lên hạ tầng kỹ thuật và rủi ro an ninh mạng cũng tăng tỷ lệ thuận với tốc độ số hóa đời sống của người cao niên. Khi các dữ liệu về sức khỏe, tài sản và lịch trình sinh hoạt của người già được đưa lên không gian mạng để phục vụ AI, họ trở thành mục tiêu béo bở cho các tổ chức tội phạm công nghệ cao và các hành vi lừa đảo tài chính qua mạng.
Dù còn nhiều điểm nghẽn cần tháo gỡ, hướng đi đã rõ. Đông Nam Á đang học cách kiếm tiền từ người già, học cách đưa nền “kinh tế bạc” vào dòng chảy phát triển quốc gia mà không bỏ ai lại phía sau. Quá trình đó có thể sẽ mang đến nhiều bài học hữu ích cho phần còn lại của châu Á cũng như thế giới.
