24 năm theo dõi giáo dục - đào tạo đã cho tôi một nền tảng tri thức về giáo dục khá sâu sắc, bồi đắp cho tôi sự nhân văn hướng thiện, và đặc biệt, nghề báo đã cho tôi cơ duyên được gặp gỡ biết bao người thầy “đặc biệt”, những người thầy đã chở bao lứa học trò thành đạt qua sông trên con thuyền của trí tuệ và lòng nhân ái.
1. Có một người thầy “đặc biệt”, cũng là nhân vật của tôi trong nhiều bài báo đăng trên Báo CAND và An ninh thế giới. Đó là PGS.TSKH Vũ Đình Hòa, nguyên Trưởng bộ môn Khoa học máy tính, Khoa Công nghệ thông tin, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội. Thầy Vũ Đình Hòa cũng là học sinh Việt Nam đầu tiên đoạt Huy chương Bạc trong kỳ thi Olympic Toán quốc tế năm 1974. Thầy Vũ Đình Hòa là một người thầy “đặc biệt” bởi ở thầy có tình yêu Toán học như định mệnh, một tình yêu thủy chung trước sau như một. Thầy Vũ Đình Hòa là thầy của nhiều thế hệ học sinh giỏi Toán của Việt Nam, trong đó có GS Ngô Bảo Châu.
Mỗi khi nhớ đến thầy Vũ Đình Hòa, tôi lại xúc động vì nhớ đến hình ảnh một cậu học trò năm nào yếu ớt, bị cận thị rất nặng nhưng siêng năng vô cùng, một học trò có trí thông minh tuyệt vời và có những lời giải Toán “đẹp đến lạ lùng”. Bạn bè cùng lớp ngày đó đều thương Vũ Đình Hòa vì thầy sinh ra trong một gia đình nghèo, có 8 anh chị em. Cuộc sống gia đình thầy quá vất vả nên đến năm lớp 7, lớp 8, các chị gái, em trai của thầy đều lần lượt bỏ học đi làm, lấy tiền giúp bố mẹ. Trong nỗi nhọc nhằn của gia đình xã viên hợp tác xã, Vũ Đình Hòa sẵn sàng chấp nhận thiếu thốn sách vở, thiếu ăn, thiếu mặc, miễn là được đi học. Lúc nào thầy cũng nơm nớp lo lắng một ngày nào đó, mình sẽ phải bỏ học. Vì thế, cậu học trò nghèo cứ lặng lẽ giấu mình đi để được học, để rồi trở thành một thần đồng Toán học. Trong bất kỳ cuộc thi Toán nào, Vũ Đình Hòa cũng dẫn đầu. Toàn miền Bắc thời đó chưa có học sinh nào vượt qua được Vũ Đình Hòa ở môn thi Toán học.
Một thầy giáo của PGS Vũ Đình Hòa từng kể với tôi rằng, ông chưa có một học trò thứ hai nào “đặc biệt” như Vũ Đình Hòa bởi trí thông minh xuất chúng của Hòa, có những bài toán hóc búa thầy đưa ra, chỉ mình Hòa dám lên bảng viết lời giải. Và lời giải của Hòa đẹp đến nỗi cả lớp đã vỗ tay giòn giã cổ vũ cho Vũ Đình Hòa.
Nhà báo Thu Phương, tác giả bài báo (ngoài cùng bên trái) chụp ảnh kỷ niệm cùng vợ chồng thầy giáo Tôn Thân.
Trong hồ sơ bài tập của các thầy giáo còn lưu biết bao bài giải, lời giải độc đáo và chuẩn mực của Vũ Đình Hòa. Năm 1970, Vũ Đình Hòa dù mới học lớp 8 đã giải được bài toán đặt ra từ ngót một thế kỷ trước (do Tạp chí Lượng tử của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô đề xướng), tìm ra được nghiệm thứ 10, nghiệm lớn nhất, kết thúc một cuộc đua nhiều năm trên thế giới…
PGS.TSKH Vũ Đình Hòa từng kể với tôi, được giải bài toán khó là anh thấy bay bổng, nhìn thấy ánh sáng lấp lánh của những con số. Có được cuốn sách toán nào hay, anh đọc ngấu nghiến như sợ bay mất chữ. Có đêm, anh chong đèn dầu đọc sách miệt mài quá đến nỗi lửa cháy sém cả mái tóc. Thậm chí, ngay cả khi được phân công làm thủ môn đội tuyển bóng đá của lớp, anh vẫn vừa bắt gôn, vừa tranh thủ làm toán!
Khao khát có sách học đến mức mà khi Bộ trưởng Bộ Đại học và Chuyên nghiệp Tạ Quang Bửu mời Vũ Đình Hòa lên để gặp mặt, thì Vũ Đình Hòa chỉ xin Bộ trưởng “có cuốn sách nào hay, vừa trình độ với cháu thì bác cho cháu xin vài cuốn”. Sau này, Bộ trưởng Tạ Quang Bửu đã nhận ra tài năng Toán học của Vũ Đình Hòa rất cần cho đất nước, nên khi anh xung phong nhập ngũ, Bộ trưởng đã không đồng ý với lý do: “Hòa không được đi bộ đội, Hòa phải ở nhà làm khoa học”. Sau khi Vũ Đình Hòa đoạt Huy chương Bạc trong kỳ thi Olympic Toán quốc tế năm 1974 tại Cộng hòa dân chủ (CHDC) Đức, các bạn anh nhộn nhịp sang ĐH Tổng hợp Lômônôxôp (Liên Xô cũ) học. Nhưng Bộ trưởng Tạ Quang Bửu nói với Vũ Đình Hòa: “Mình sang Đức thi và đoạt giải, bác muốn cháu sang Đức học".
Vậy là năm 1975, Vũ Đình Hòa sang CHDC Đức học. Anh học tại Trường ĐH Tổng hợp Greifswald, chuyên ngành Toán rời rạc. Sau này, anh là một trong số những nhà khoa học đầu tiên của Việt Nam phát triển lý thuyết, đặt nền móng cho ngành công nghệ thông tin ở Việt Nam phát triển. Năm 1996, Vũ Đình Hòa đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ khoa học tại Viện hàn lâm Khoa học mỏ Freiberg, từ chối mọi lời mời để trở về quê hương. Năm 2002, anh chuyển công tác sang làm giảng viên của Trường ĐH Sư phạm Hà Nội. Thầy Vũ Đình Hòa từng nhiều năm là Trưởng đoàn dẫn đoàn Việt Nam đi thi Olympic Toán quốc tế. Anh từng nói với tôi rằng, ngày xưa các thầy dạy dỗ, yêu thương mình như thế nào thì giờ anh cũng dành cho học trò sự tận tâm đó.
2. Trong những lần trò chuyện phỏng vấn PGS.TSKH Vũ Đình Hòa, tôi hay nghe thầy Hòa nhắc đến một thầy giáo với một niềm yêu thương, biết ơn và tự hào. Đó là thầy Tôn Thân. Nhắc đến thầy Tôn Thân, thầy Vũ Đình Hòa có lần phải gỡ kính để lau nước mắt. Thầy Tôn Thân là giáo viên dạy chuyên Toán của Trường THCS Trưng Vương (Hà Nội), cũng là giáo viên chủ nhiệm cấp 2 của thầy Vũ Đình Hòa.
Thời gian trôi đi, tôi vẫn chưa gặp được thầy Tôn Thân thì thật bất ngờ, trong một lần trò chuyện với mẹ của GS Ngô Bảo Châu khi GS đoạt giải thưởng Fields, tôi được biết thầy Tôn Thân là thầy giáo dạy chuyên Toán cấp hai của GS Ngô Bảo Châu, cũng là một trong những thầy giáo có ảnh hưởng lớn đến con đường khoa học sau này của GS. Điều đó đã thôi thúc tôi tìm gặp thầy Tôn Thân.
Nhà báo Thu Phương (hiện là Phó Trưởng ban phụ trách Ban Kinh tế - Pháp luật, Báo CAND) được trao Giải Nhất Giải Báo chí toàn quốc “Vì sự nghiệp giáo dục Việt Nam năm 2023”.
Cuộc gặp gỡ với thầy Tôn Thân để viết bài đến giờ vẫn để lại cho tôi cảm xúc thật đẹp, trang bản thảo tôi viết về thầy đã có cả nước mắt vì xúc động. Thầy Tôn Thân bảo với tôi rằng, truyền thống gia đình và cả yếu tố bẩm sinh, di truyền là vô cùng quan trọng. Bố thầy là GS Tôn Thất Bình, Hiệu trưởng Trường Thăng Long xưa, nơi mà Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Giáo sư Đặng Thai Mai từng dạy học. Thầy là cháu ngoại của học giả Phạm Quỳnh. Truyền thống gia đình gia giáo như một mạch nước ngầm mát lành bền bỉ bồi đắp nên nhân cách, phẩm hạnh và trí tuệ trong thầy Tôn Thân.
Thầy Tôn Thân đến với Toán học cũng thật đặc biệt bởi thầy vốn là một giáo viên dạy Văn của Trường THCS Trưng Vương, nhưng những năm 1970, trường lại thiếu giáo viên dạy chuyên Toán. Vậy là thầy chuyển sang dạy chuyên Toán, một quyết định đầy thử thách và mạo hiểm, nhưng là cái duyên của thầy với Toán học. Thầy Tôn Thân kể với tôi rằng: "Những năm đầu tôi phải tự học tiếng Nga, tiếng Pháp để đọc sách Toán của họ, hồi đó ngoài quyển sách giáo khoa, chúng tôi chỉ có một vài quyển sách tham khảo. Sách vở hiếm hoi, học trò thì quá thông minh khiến tôi lúc nào cũng căng thẳng. Nhưng tôi quyết tâm không để “cháy” giáo án, tất cả vì học trò. Tôi tâm niệm, dạy Toán là vừa dạy khoa học, nhưng cũng là dạy nghệ thuật, làm sao để khơi gợi các em tình yêu Toán học và một khát vọng chiến thắng".
Để bù đắp tình trạng thiếu sách học trầm trọng ngày đó, thầy Tôn Thân đã sáng tạo ra "Hồ sơ bài tập", thầy ghi đề bài, xuất xứ đề bài và các cách giải khác nhau, có cả ý hay của học sinh kém và cả thiếu sót của học sinh giỏi (có bài tập thầy sưu tầm được 15 cách giải). Thầy còn phát động phong trào viết báo tường bằng Toán học, ai có lời giải hay, nghĩ được đề bài hay thì viết vào tờ báo tường đó để tất cả cùng học hỏi. Thầy cũng là tác giả của "bài tập câm" (nôm na là thầy đưa ra ký hiệu để học trò dựa vào đó nghĩ ra các loại đề bài khác nhau, khơi gợi tư duy của học trò). Tết đến, quà thầy mừng tuổi cho học trò là những gói quà nhỏ xinh xắn, bên trong có bánh kẹo và một bài tập Toán; em nào giỏi thầy tặng đề Toán khó; em nào yếu, thầy dành cho đề dễ hơn…
Trong hồi ký của PGS.TSKH Vũ Đình Hòa đã có những dòng viết về thầy Tôn Thân như thế này: "Rơi rụng ít nhiều trong cuộc đời, nhưng vẫn còn những người trong số chúng tôi làm khoa học và chắc chắn sẽ chỉ làm khoa học chứ không làm gì khác. Vâng, thầy đã truyền cho chúng tôi một lý tưởng về cuộc sống và con người. Kỷ niệm thơ ấu của chúng tôi có một giai đoạn sáng chói là thời gian học thầy. Có lẽ thầy là người thứ hai sau bố mẹ luôn lo lắng thật sự cho chúng tôi".
Làm sao PGS.TSKH Vũ Đình Hòa có thể quên được hình ảnh thầy Tôn Thân cọc cạch đạp xe đến nhà những học sinh yếu để kèm Toán cho các em vào mỗi buổi chiều. Lòng họ luôn khắc khoải khi nhớ về thầy Tôn Thân đứng co ro trong giá lạnh, chờ học trò xem đá bóng ở sân vận động xong lại chở các em về nhà mình ngủ, để rồi thầy và trò miệt mài tìm những lời giải Toán đẹp nhất quanh chiếc bàn làm việc cũ kỹ của thầy; đến khi tìm ra lời giải, thì tiếng chuông xe điện đã leng keng báo hiệu ngày mới. Chính trái tim nóng ấm, chan chứa tình yêu thương học trò cháy bỏng trong thầy Tôn Thân đã khiến thầy không ngừng có những sáng tạo, sáng kiến mới mẻ, độc đáo trong dạy Toán và trong phương pháp sư phạm.
Năm 1980, ngành Giáo dục tổ chức hội nghị tổng kết sáng kiến kinh nghiệm trong giảng dạy lần thứ nhất. Thầy Tôn Thân đã "trình diễn" dạy một bài Toán hình học về tam giác. Thầy không đi theo cách thông thường là dựa vào giả thiết để chứng minh, mà bắc một "cây cầu phụ" từ giả thiết để chứng minh. Kết thúc giờ giảng, Vụ trưởng Vụ cấp III lúc bấy giờ đã reo lên: "Trời ơi, lâu lắm rồi tôi mới được dự một kiểu dạy học như thời Pháp ngày xưa". Cả hội trường rộ lên tiếng vỗ tay không ngớt. Thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng xúc động, đến bên ôm lấy thầy Tôn Thân. Tại hội nghị này, thầy đã được trao giải A.
GS Ngô Bảo Châu là học sinh khóa chuyên Toán cuối cùng của thầy Tôn Thân, vì sau đó thầy chuyển sang làm cán bộ nghiên cứu của Viện Khoa học giáo dục Việt Nam. Ngoài GS Ngô Bảo Châu, PGS Vũ Đình Hòa, thầy Tôn Thân còn có nhiều học sinh thành đạt như Tiến sĩ Lê Thị Hồng Phương, GS Vũ Hà Văn, Vũ Đình Công, Hoàng Nam Tiến… Năm 2002, thầy Tôn Thân được phong chức danh Phó Giáo sư và năm 2006, thầy được nhận danh hiệu cao quý: Nhà giáo Nhân dân.
Bài báo của tôi viết về thầy Tôn Thân năm 2010 đã vinh dự đoạt giải Khuyến khích giải báo chí Vì sự nghiệp đại đoàn kết toàn dân tộc do Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc tổ chức vào năm 2011.
Năm nay, thầy Tôn Thân đã 83 tuổi. Thỉnh thoảng tôi qua thăm thầy, thấy thầy vẫn nghiên cứu về phương pháp dạy học, tham gia các tọa đàm khoa học và tư vấn cho nhiều sân chơi trí tuệ. Đến nay, thầy đã hướng dẫn 12 nghiên cứu sinh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ. Học trò của thầy ở khắp mọi miền đất nước và cả ở nước ngoài, từ phương xa trở về vẫn ríu rít đến thăm thầy. Tôi tuy không được học thầy, nhưng nhân cách, trí tuệ và phương pháp giảng dạy đầy sáng tạo của thầy đã in dấu trong tâm trí tôi đến mức có lúc tôi đã nghĩ mình cũng là một học trò nhỏ của thầy Tôn Thân!
