Từ mặt nước lòng hồ đến sinh kế của người dân
Gia đình anh Đinh Công Chức, 32 tuổi, ở bản Ta Bán, xã Trung Sơn, là một trong những hộ đi đầu về nuôi cá lồng. Trước đây gia đình anh thuộc diện cận nghèo, năm 2021, anh Chức đầu tư khoảng 100 triệu đồng làm hai lồng cá và một nhà bè, kết hợp nuôi cá với đánh bắt thủy sản trên lòng hồ. Nhận thấy mô hình có triển vọng, năm 2022, gia đình anh vay thêm 50 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội để mở rộng sản xuất. Anh Chức xác định nguồn thu đến đâu sẽ tiếp tục đầu tư đến đó, từng bước tăng số lồng thay vì mở rộng quá nhanh.
Đến năm 2023, gia đình anh Chức đã có 7 lồng cá, mỗi năm thu nhập hơn 100 triệu đồng. Có thêm nguồn thu, cuối năm 2023, gia đình tiếp tục đầu tư một nhà bè phục vụ ăn uống cho khách trên lòng hồ. Đến cuối năm 2025, gia đình chính thức thoát diện hộ cận nghèo.
Cách đó không xa, anh Ngô Văn Chiến, 37 tuổi, ở xã Cẩm Phong cũng chọn lòng hồ thủy điện Trung Sơn để gây dựng kinh tế. Trước đây, anh chủ yếu sống bằng nghề đánh bắt cá trên sông và lòng hồ, khi địa phương phát triển mô hình nuôi cá lồng, anh quyết định chuyển hướng sang nuôi thủy sản. Lứa đầu tiên, anh Chiến thả hơn 2.000 con cá các loại trong hai lồng. Tuy nhiên, do chưa có nhiều kinh nghiệm, khi nước đầu nguồn đổ về, cá chết gần một nửa, gây thiệt hại khoảng 45-50 triệu đồng.
Thất bại ban đầu không khiến anh bỏ cuộc, sau khi tìm hiểu nguyên nhân, anh chuyển lồng đến khu vực có nguồn nước ổn định hơn trong lòng hồ rồi tiếp tục đầu tư. Mỗi năm có thêm nguồn thu, anh lại dành một phần vốn để mở rộng quy mô nuôi. Đến nay, gia đình anh Chiến duy trì 12 lồng cá, với các loại như cá lăng đen, cá rô phi, cá chép… Mỗi năm, mô hình mang lại thu nhập trên 100 triệu đồng. Với anh Chiến, giá trị lớn hơn của nghề nuôi cá lồng là tạo được một sinh kế ổn định ngay tại quê nhà, giúp các con có điều kiện học hành tốt hơn.
Từ một vài mô hình ban đầu, nghề nuôi cá lồng trên lòng hồ thủy điện Trung Sơn đang dần trở thành sinh kế của nhiều hộ dân ven hồ. Trong số đó có không ít gia đình từng thuộc diện nghèo, cận nghèo và có nguồn sống chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ hoặc khai thác thủy sản tự nhiên.
Theo ông Ngô Sĩ Tâm, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Trung Sơn, lòng hồ thủy điện trên địa bàn có khoảng 300ha mặt nước. Đây là lợi thế lớn để địa phương phát triển nuôi trồng thủy sản. Hiện trên lòng hồ Trung Sơn có 57 hộ nuôi cá lồng với 173 lồng, thể tích bình quân khoảng 60m³/lồng, sản lượng đạt khoảng 35-40 tấn/năm.
Năm 2021, khi tỉnh triển khai Đề án phát triển nuôi cá lồng trên lòng hồ thủy điện, xã Trung Sơn đã đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân tham gia. Đối tượng hưởng lợi chủ yếu là các hộ nghèo, cận nghèo, những gia đình trước đây sống dựa vào khai thác thủy sản tự nhiên hoặc sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ. Từ năm 2022, nhiều hộ được tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi của Ngân hàng Chính sách xã hội để làm lồng nuôi, mua con giống và thức ăn.
Riêng giai đoạn 2021-2023, Ngân hàng Chính sách xã hội đã giải ngân gần 1 tỷ đồng cho các hộ nuôi cá lồng trên địa bàn. Đến năm 2023, gần 40 hộ tiếp tục được hỗ trợ từ các chương trình của Ban Dân tộc tỉnh về con giống, thức ăn, tập huấn kỹ thuật và tham quan học tập mô hình, với tổng kinh phí gần 600 triệu đồng.
Nguồn lực từ các chương trình hỗ trợ đã giúp người dân có thêm điều kiện đầu tư sản xuất. Nhiều hộ từng sử dụng lồng tre, luồng đã chuyển sang lồng khung sắt kết hợp phao nhựa, phù hợp hơn với điều kiện dòng chảy trên lòng hồ.
Cùng với những đối tượng nuôi truyền thống như cá trắm cỏ, cá rô phi, cá chép, một số hộ đã đưa cá dầm xanh, cá lăng đen và các loại cá đặc sản vào nuôi. Bình quân mỗi lồng đạt năng suất từ 2-4 tấn/vụ, lợi nhuận khoảng 25-30 triệu đồng sau khi trừ chi phí.
Khi cá lòng hồ được thị trường đón nhận
Hiệu quả kinh tế bước đầu đang tạo thêm động lực để người dân mở rộng mô hình. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là sản phẩm cá nuôi trên lòng hồ Trung Sơn đang có đầu ra tương đối thuận lợi. Theo phản ánh từ địa phương, nguồn cá được thương lái tìm đến thu mua và tiêu thụ ổn định ở thị trường trong và ngoài tỉnh. Chất lượng thịt cá được đánh giá thơm ngon, tạo lợi thế cho sản phẩm so với nhiều nguồn cá thương phẩm khác.
Cùng với nguồn vốn, thời gian qua, xã Trung Sơn phối hợp với ngành chuyên môn tổ chức tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn người dân quy trình chăm sóc, phòng trừ dịch bệnh và định kỳ quan trắc chất lượng nước để kịp thời khuyến cáo các hộ điều chỉnh phương thức nuôi. Đây là những yếu tố quan trọng nhằm hạn chế rủi ro, hướng nghề nuôi cá lồng phát triển an toàn và bền vững.
Hiện toàn xã có 70 hộ nuôi cá lồng, bình quân mỗi hộ có khoảng 3 lồng nuôi. Nhiều hộ nghèo, cận nghèo, hộ mới thoát nghèo đã chuyển từ chăn nuôi trâu, bò sang nuôi cá lồng thương phẩm. Thông qua các Tổ tiết kiệm và vay vốn tại bản Tà Bán, bản Chiềng, người dân được tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để đầu tư phát triển sản xuất. Đối với chương trình cho vay giải quyết việc làm, đến tháng 7/2026, trên địa bàn còn 7 hộ vay với tổng dư nợ 700 triệu đồng. Số hộ vay giảm do nhiều hộ sử dụng vốn đúng mục đích, sản xuất hiệu quả, có nguồn thu ổn định và đã hoàn thành nghĩa vụ trả nợ.
Theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Trung Sơn nhiệm kỳ 2025-2030, phát triển thủy sản trên lòng hồ được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển kinh tế nông - lâm nghiệp. Địa phương phấn đấu đến năm 2030 duy trì khoảng 190-200 lồng, nâng số hộ nuôi lên 65-70 hộ; đồng thời khuyến khích phát triển các loài cá đặc sản, từng bước xây dựng sản phẩm OCOP từ cá lòng hồ, nâng cao giá trị và thu nhập cho người dân.
Để phục vụ công tác quản lý địa bàn, Công an xã Trung Sơn đã bố trí một lồng bè tại khu vực lòng hồ để quản lý ca nô của đơn vị được trang cấp, đồng thời thuận tiện cho việc nắm tình hình, bảo đảm ANTT và tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho người dân nuôi trồng thủy sản. Vào mùa mưa bão, Công an xã sẽ bố trí tổ công tác về khu vực lòng hồ ứng trực, vừa bảo đảm ANTT, vừa chủ động xử lý những tình huống phát sinh, góp phần bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân.
