Bởi vậy, khi tiếp cận cuốn sách "Những miền quê trong thơ Việt" mới được NXB Đại học Sư phạm ấn hành của hai nhà phê bình văn học trẻ Nguyễn Hoài Nam và Đỗ Anh Vũ, người đọc không chỉ bắt gặp một tuyển tập thơ về các vùng đất Việt Nam, mà còn được bước vào một hành trình tinh thần đi dọc đất nước bằng thi ca.
Cuốn sách giống như bản đồ thi ca của đất nước
Điểm thành công đầu tiên của "Những miền quê trong thơ Việt" là ở ý tưởng tuyển chọn. Đây không phải một tuyển tập thơ về quê hương theo nghĩa chung, mà là sự quy tụ có chủ đích những bài thơ gắn với các vùng đất cụ thể: từ Khau Vai, Lai Châu, Sa Pa, Hoàng Liên của miền núi phía Bắc; đến Kinh Bắc, Hà Nội, xứ Nghệ, Huế, Đà Nẵng, Đà Lạt; rồi xuôi vào Bến Tre, Vàm Cỏ Tây, Pleiku, Sài Gòn, mũi Cà Mau. Nhờ đó, cuốn sách giống như một bản đồ thi ca của đất nước, nơi mỗi địa danh không chỉ hiện ra bằng tên gọi mà còn bằng khí hậu, cảnh sắc, lịch sử, văn hóa và hồn người.
Khau Vai trong thơ Trần Hòa Bình là một miền đá tai mèo nhọn sắc, một không gian chất chứa truyền thuyết tình yêu dang dở. Những câu thơ như “Khau Vai buồn như đá” vừa tái hiện màu sắc địa phương, vừa gợi nỗi đau thân phận. Lai Châu trong thơ Trần Mạnh Hảo lại hiện lên vừa dữ dội, vừa tình tứ, nơi “Hoa ban nở thành người con gái Thái” cho thấy sự hòa quyện tuyệt đẹp giữa thiên nhiên và con người Tây Bắc. Sa Pa của Vũ Duy Thông mờ trong sương và ký ức, để lại “một cành đào trong sương” như một ám ảnh mong manh mà bền lâu. Với “Pha Đin”, Trần Nhật Minh lại ghi dấu một miền đất “đất và trời giao hoan”, nơi địa hình hiểm trở được thắp ấm bởi tri kỷ, bởi rượu, bởi tình người.
Qua cách tuyển chọn ấy, cuốn sách không chỉ đưa người đọc đi qua nhiều miền đất, mà còn khẳng định một điều: mỗi vùng quê Việt Nam đều có vẻ đẹp riêng, có bản sắc riêng, có tiếng nói riêng trong thơ ca dân tộc. Đó là một cách nhìn bao quát mà vẫn tinh tế, giàu ý nghĩa văn hóa.
Giá trị nổi bật nhất của cuốn sách nằm ở chỗ mỗi bài thơ là một phát hiện nghệ thuật riêng về quê hương. Quê hương trong tập sách không đơn điệu, không lặp lại, mà hiện lên ở nhiều sắc thái khác nhau: có hùng vĩ, thơ mộng, cổ kính, dịu dàng; có đau thương, khốc liệt, nhớ thương, tự hào. Ở mảng thơ viết về miền núi, vẻ đẹp quê hương thường gắn với sự hùng vĩ của thiên nhiên và cái sâu nặng của tình người.
Ở mảng thơ về đồng bằng Bắc Bộ và Hà Nội, quê hương hiện lên giàu chiều sâu văn hóa, lịch sử và ký ức. “Mưa Thuận Thành” của Hoàng Cầm là một bài thơ rất tiêu biểu. Mưa ở đây là mưa của Kinh Bắc cổ xưa, của những bóng dáng đàn bà đẹp và truân chuyên với hình ảnh mưa tạo nên một không gian đẫm chất huyền thoại và văn hóa.
Cũng với Hà Nội, cuốn sách cho thấy nhiều lối tiếp cận phong phú. “Phố Phái” của Nguyễn Việt Chiến khắc họa một Hà Nội cổ kính, rêu nâu, gạch rạn, bảng lảng sương mưa như bước ra từ tranh Bùi Xuân Phái. Còn “Có một phố vừa đi qua phố” của Đinh Vũ Hoàng Nguyên lại đem đến một Hà Nội vừa phố vừa làng, vừa lam lũ vừa thơ mộng, có chiều sâu lịch sử mà vẫn thấm đẫm hơi thở đời thường.
Ở miền Trung, quê hương hiện lên với sự khắc nghiệt và bền bỉ. “Miền Trung” của Hoàng Trần Cương là tiếng nói đầy thương yêu và day dứt về một vùng đất “mỏng và sắc như cật nứa”. Đó là mảnh đất nghèo, nhiều mất mát, nhiều đau đớn, nhưng cũng là nơi “tình người đọng mật”. “Sông Lam” của Trần Mạnh Hảo tiếp tục dựng nên chân dung xứ Nghệ vừa khô cằn, vừa ngang tàng, vừa giàu khí phách và chữ nghĩa.
Huế trong tập sách hiện ra với nhiều gam màu riêng biệt. “Chiều Hương Giang” của Nguyễn Khoa Điềm nhẹ và trong như nước sông Hương; “Giời mưa ở Huế” của Nguyễn Bính đẫm nỗi buồn tha hương, phiêu dạt; “Huế” của Nguyễn Tiến Thanh lại nghiêng về cảm thức mộng ảo với chiều sâu biểu tượng; “Tạm biệt Huế” của Thu Bồn là một trong những bài thơ đẹp nhất về cố đô, nơi “con sông dùng dằng con sông không chảy/ sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu”. Những hình ảnh ấy cho thấy Huế không chỉ là địa danh, mà là một trạng thái tâm hồn.
Đi vào Nam Bộ, quê hương lại mang vẻ phóng khoáng, tình nghĩa và đau thương. “Trở về quê nội” của Lê Anh Xuân là tiếng reo vui xen lẫn xót xa của đứa con trở lại Bến Tre sau nhiều năm xa cách. “Đi trong hương tràm” của Hoài Vũ khiến hương tràm trở thành biểu tượng của tình yêu, của ký ức, của lòng chung thủy. “Mũi Cà Mau” của Xuân Diệu nâng mảnh đất cực Nam thành hình tượng Tổ quốc. Có thể nói, điểm hay của cuốn sách là để cho chính thơ nói lên vẻ đẹp quê hương bằng hệ thống hình ảnh giàu sức gợi, giàu nhạc tính và cảm xúc.
Lời bình tinh tế, khơi mở chiều sâu tác phẩm
Nếu chỉ có phần tuyển thơ, cuốn sách đã có giá trị, nhưng chính phần lời bình mới làm nên nét riêng và công phu của tập sách này. Nguyễn Hoài Nam và Đỗ Anh Vũ không bình thơ theo lối hàn lâm nặng nề, cũng không sa vào cảm thán mơ hồ. Họ thường đi theo một lối viết ngắn gọn, sáng rõ, giàu thông tin nền, rồi từ đó mở ra cái hay của hình ảnh, của cấu tứ, giọng điệu hoặc tầng nghĩa văn hóa của bài thơ.
Nguyễn Hoài Nam cũng thể hiện rõ sở trường của mình ở những bài thơ giàu hoài niệm, văn hóa và tâm trạng. Điều đáng quý là lời bình trong cuốn sách luôn giữ được vị trí “người bạn đồng hành” của bài thơ. Nó không áp đặt người đọc, không làm thay người đọc, mà chỉ gợi mở, soi sáng, mời gọi. Đó là kiểu bình thơ có văn hóa đọc, có sự tiết chế và có lòng yêu thơ thật sự.
Một điểm đáng ghi nhận là "Những miền quê trong thơ Việt" không chỉ là sách dành cho người yêu thơ nói chung mà còn có phẩm chất gần với sách giáo khoa, sách tham khảo văn học cho học sinh THPT. Trước hết, phần tuyển chọn tác phẩm vừa tiêu biểu, vừa giàu tính thẩm mỹ. Phần lời bình của tập sách chính là những mẫu cảm thụ văn học tốt: ngắn, rõ, có thông tin, có nhận xét nghệ thuật, có kết nối nội dung tư tưởng, đây là một giá trị rất thực tiễn.
Quan trọng hơn, cuốn sách góp phần giáo dục tình yêu quê hương đất nước một cách tự nhiên, mềm mại mà thấm sâu. Trong bối cảnh đời sống hiện đại khiến nhiều người trẻ dễ rời xa ký ức văn hóa dân tộc, một cuốn sách như thế giúp các em hiểu rằng đất nước không phải khái niệm trừu tượng.
Đóng góp của hai tác giả không chỉ nằm ở công việc sưu tuyển và bình thơ, mà còn ở việc khơi dậy một ý thức văn hóa đẹp đẽ để trở về với quê hương bằng con đường nghệ thuật. Trong một thời đại nhiều biến động, cuốn sách nhắc ta nhớ rằng mỗi con người Việt Nam chỉ thực sự trưởng thành khi trong tâm hồn mình còn giữ được một miền quê, một dòng sông, một bến bờ ký ức để thương, để nhớ, để tự hào và để sống có trách nhiệm hơn với đất nước của mình.
