Sáng 27/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc thảo luận tại hội trường về Bộ luật hình sự (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Đại tướng Lương Tam Quang, Uỷ viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an đại diện cơ quan chủ trì soạn thảo phát biểu tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu.
Mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
Về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, đa số ý kiến đại biểu Quốc hội nhất trí với các sửa đổi, bổ sung liên quan đến pháp nhân thương mại trong dự thảo luật. Tuy nhiên, một số ý kiến đề nghị cân nhắc, rà soát việc mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân đối với các tội danh.
Giải trình về nội dung này, Bộ trưởng nhấn mạnh: “Việc mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại dựa trên cơ sở đáp ứng yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm và hoàn thiện cơ chế xử lý hành vi lợi dụng tư cách pháp nhân để phạm tội”.
Thực tiễn cho thấy, nhiều trường hợp lợi dụng tư cách pháp nhân để thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, gây thiệt hại nghiêm trọng cho người dân, doanh nghiệp nhưng chưa được thể chế hóa trong Bộ luật Hình sự. Trong những trường hợp này, việc chỉ xử lý trách nhiệm hình sự của cá nhân có thể chưa bảo đảm yêu cầu khắc phục hậu quả của tội phạm.
Trên cơ sở tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và thực hiện các cam kết quốc tế, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, cơ quan chủ trì soạn thảo đã rà soát, bổ sung các tội danh phù hợp với đặc điểm hoạt động, nghĩa vụ và trách nhiệm của pháp nhân thương mại, qua đó bảo đảm xử lý nghiêm hành vi lợi dụng pháp nhân thương mại để phạm tội.
Đồng thời, dự thảo đã quán triệt tinh thần Nghị quyết số 68 về phát triển kinh tế tư nhân, bảo vệ doanh nghiệp kinh doanh chân chính và tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh an toàn, minh bạch, bình đẳng, lành mạnh.
Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, trong quá trình xây dựng dự thảo, cơ quan soạn thảo đã mở rộng thêm 24 tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự. Các tội danh tập trung vào những nhóm tội về mua bán người, lừa đảo chiếm đoạt tài sản; các tội về kinh doanh, thương mại, dịch vụ; môi trường, thực phẩm, ma túy; xâm phạm dữ liệu cá nhân; bảo hiểm, hóa đơn, chứng từ…
Thực tiễn cho thấy, nhiều hành vi vi phạm thuộc các nhóm tội trên được thực hiện dưới vỏ bọc pháp nhân thương mại, gây thiệt hại lớn nhưng chỉ dừng lại ở xử lý hành chính do chưa được điều chỉnh trong Bộ luật Hình sự. “Ví dụ, thời gian qua, nhiều trường hợp núp bóng doanh nghiệp để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản với số tiền lên tới hàng nghìn tỷ đồng”, Bộ trưởng Lương Tam Quang dẫn chứng.
Thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình
Về thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, các đại biểu Quốc hội cơ bản nhất trí với chủ trương thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt này trong dự thảo bộ luật. Tuy nhiên, một số ý kiến đề nghị cân nhắc, đánh giá tác động của việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với một số tội danh.
Theo đồng chí Bộ trưởng, việc tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình nhằm thể chế hóa chủ trương nhất quán của Đảng về cải cách tư pháp, giảm hình phạt tử hình và hạn chế áp dụng hình phạt này trên thực tế, đồng thời phù hợp với xu hướng tiến bộ và hội nhập của pháp luật hình sự.
“Đây là chính sách được thực hiện có lộ trình qua nhiều lần sửa đổi Bộ luật hình sự. Từ năm 1985 đến nay, số tội danh có hình phạt tử hình đã giảm từ 44 xuống còn 10 tội danh”, Bộ trưởng Lương Tam Quang nhấn mạnh.
Đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, mặc dù đây là loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm, nhưng thực tiễn đấu tranh với loại tội phạm này cho thấy, nhiều đối tượng phạm tội chưa nhận thức đầy đủ về pháp luật, bị lôi kéo, dụ dỗ, thậm chí bị lừa gạt, ép buộc. Những đối tượng này vẫn có thể được cải hóa, giáo dục và lập công chuộc tội.
“Do vậy, áp dụng hình phạt nghiêm khắc nhất là tử hình đối với họ chưa thật sự cần thiết nên cơ quan soạn thảo đã đề xuất bỏ hình phạt tử hình. Thực tiễn cho thấy, nhiều đối tượng do nhận thức được hệ quả tất yếu là hình phạt tử hình nên sẵn sàng sử dụng vũ khí tấn công lực lượng chức năng. Nếu đối mặt với bản án tử hình, các đối tượng có thể chống đối quyết liệt, nếu được Quốc hội thông qua cho phép không tử hình, đối tượng còn cơ hội sống, họ có thể không chống đối mà tìm kiếm cơ hội để được sống, qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho công tác đấu tranh với tội phạm. Yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý một đối tượng mà phải truy xét đến tận cấp dưới, xử lý đường dây và từng đối tượng liên quan. Vì vậy, cơ quan chủ trì soạn thảo đề nghị thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy”, Bộ trưởng Lương Tam Quang chia sẻ.
Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Bộ trưởng Lương Tam Quang nhấn mạnh, đây là loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm thể chất, tinh thần, danh dự, nhân phẩm của người dưới 16 tuổi, cần được xử lý nghiêm khắc.
Tuy nhiên, xét trên tính tương quan về hình phạt đối với các tội khác, đặc biệt là tội giết người, việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội danh này là phù hợp. Trong trường hợp hành vi hiếp dâm người dưới 16 tuổi là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến nạn nhân tử vong, người phạm tội có thể bị xử lý về tội giết người nếu đủ yếu tố cấu thành. Trong các trường hợp phạm tội cụ thể, việc áp dụng hình phạt tù chung thân vẫn bảo đảm tính nghiêm khắc, răn đe đối với người phạm tội.
Bổ sung các tội danh mới đáp ứng yêu cầu thực tiễn
Về ý kiến đề nghị thận trọng khi bổ sung các tội danh đối với hành vi phạm tội mới, Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, từ thực tiễn công tác phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm, cơ quan chủ trì soạn thảo nhận thấy hiện nay đã xuất hiện nhiều hành vi mới nguy hiểm cho xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ cao, công nghệ thông tin và kinh tế.
Những hành vi này phát sinh trong giai đoạn hiện nay, xâm phạm nghiêm trọng quyền, lợi ích của người dân, cơ quan, tổ chức. Tại thời điểm sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2015, các hành vi này chưa phổ biến hoặc chưa xuất hiện nên chưa được nhận diện, quy định trong Bộ luật Hình sự.
Bộ trưởng nhấn mạnh: “Việc bổ sung các tội danh mới nhằm khắc phục bất cập nêu trên, tạo cơ sở pháp lý bảo vệ người dân, doanh nghiệp và lợi ích của Nhà nước, góp phần thể chế hóa quan điểm của Đảng về phát triển kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước, xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa phát triển và tăng cường hội nhập quốc tế; đáp ứng yêu cầu xây dựng, bảo vệ đất nước, phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm trong tình hình mới.
Bên cạnh đó, dự thảo Bộ luật Hình sự cũng kết hợp giữa nghiêm trị với khoan hồng, nhân đạo thông qua việc hoàn thiện các chế định về loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, giảm hình phạt, xóa án tích; bỏ một số tội danh, nâng định mức, định lượng, tiền và điều chỉnh các căn cứ xử lý hình sự đối với nhiều tội danh. Qua đó, loại trừ những hành vi không đến mức phải xử lý hình sự, phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội của đất nước.
Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, dự thảo bộ luật lần này bổ sung 11 tội danh, trong đó có tội vi phạm quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tội vi phạm quy định về tài sản mã hóa, thị trường tài sản mã hóa, xuất phát từ yêu cầu thực tiễn và diễn biến hành vi trong thời gian qua.
Dự thảo cũng bổ sung tội tổ chức khai thác thủy sản trái phép, thể hiện nỗ lực gỡ thẻ vàng IUU đối với thủy sản Việt Nam; bổ sung các tội phạm về an ninh mạng để phù hợp với Công ước Hà Nội về chống tội phạm mạng; bổ sung tội phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt và tội tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt để phù hợp với kiến nghị của Lực lượng đặc nhiệm tài chính (FATF).
Ngoài ra, dự thảo bổ sung tội tham gia nhóm tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia nhằm nội luật hóa Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.
Quy định trách nhiệm hình sự ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội
Liên quan đến việc bổ sung một số tội danh và quy định về giai đoạn chuẩn bị phạm tội, Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, trong quá trình sửa đổi, cơ quan chủ trì soạn thảo đã rà soát kỹ các tội danh đủ điều kiện, cần thiết phải truy cứu trách nhiệm hình sự ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội.
Bộ trưởng Lương Tam Quang nêu rõ: “Việc quy định truy cứu trách nhiệm hình sự ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội nhằm phòng ngừa, đấu tranh sớm với tội phạm, ngăn chặn hậu quả xảy ra”.
Các tội danh này được quy định tại khoản 2 Điều 14 của Bộ luật Hình sự. Dự thảo Bộ luật Hình sự cũng quy định 35 tội danh phải chịu trách nhiệm hình sự ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội.
Kết thúc phần giải trình, Bộ trưởng Lương Tam Quang khẳng định, sau phiên thảo luận tại hội trường, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, các cơ quan, bộ, ngành liên quan nghiên cứu, tiếp thu, giải trình đầy đủ ý kiến của các đại biểu Quốc hội, báo cáo Chính phủ để hoàn thiện dự thảo Bộ luật Hình sự, trình Quốc hội xem xét, thông qua.
