Sáng 20/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận tại Tổ về Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi); Dự án Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội; Dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi).
Cần thiết bổ sung cơ chế thủ tục rút gọn đối với trường hợp tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt
Tham gia góp ý vào Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), đại biểu Nguyễn Văn Huy (Đoàn Hưng Yên) bày tỏ thống nhất với việc cần thiết sửa đổi bộ luật đồng thời đề xuất một số nội dung nhằm góp phần hoàn thiện dự thảo.
Về thủ tục rút gọn đối với trường hợp tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, đại biểu cho rằng, việc dự thảo bổ sung, hoàn thiện cơ chế này là cần thiết. Trong thực tiễn, có những vụ án mà người phạm tội nhận thức rõ hành vi, tự nguyện khai báo, chủ động khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng, nếu vẫn phải thực hiện toàn bộ quy trình như những vụ án có tình tiết phức tạp, tranh chấp về chứng cứ hoặc không thừa nhận hành vi thì chưa phát huy đầy đủ hiệu quả của việc phân hóa thủ tục tố tụng.
“Dự thảo đã quy định cơ chế này ở một số điều luật, tạo cơ sở để ghi nhận sự tự nguyện của người bị buộc tội và đơn giản hóa quy trình giải quyết vụ án trong những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định”, đại biểu nêu và đề nghị cần phân biệt rõ ba vấn đề là: Tự nguyện nhận tội; tự nguyện chấp nhận hình phạt; và đủ điều kiện để được hưởng chính sách khoan hồng theo Bộ luật Hình sự. Ba vấn đề này có liên quan nhưng không đồng nhất. “Việc một người nhận tội, chấp nhận hình phạt không có nghĩa là đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự, được giảm nhẹ hình phạt hoặc được áp dụng một mức hình phạt nhất định”, đại biểu nhấn mạnh.
Vì vậy, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát các quy định tại Điều 4 và các điều 455-475 của dự thảo, bảo đảm việc nhận tội, chấp nhận hình phạt thực sự xuất phát từ ý chí tự nguyện, được giải thích đầy đủ về quyền và hậu quả pháp lý. Đồng thời, cần quy định rõ cách xử lý khi người bị buộc tội thay đổi ý kiến, rút lại sự tự nguyện hoặc xuất hiện chứng cứ, tình tiết mới làm thay đổi căn cứ xác định tội danh, khung hình phạt.
Đại biểu nhấn mạnh, thủ tục có thể được rút gọn nhưng không được rút gọn nghĩa vụ chứng minh tội phạm. Việc nhận tội phải được kiểm tra, đối chiếu với các chứng cứ khác; không thể lấy lời nhận tội làm căn cứ duy nhất để kết tội. Đây là giới hạn cần được giữ vững để việc đơn giản hóa thủ tục không làm suy giảm yêu cầu xác định sự thật khách quan của vụ án.
Đại biểu Nguyễn Văn Huy cũng đề nghị đối chiếu nhóm quy định này với Điều 32 dự thảo Bộ luật Hình sự về căn cứ miễn trách nhiệm hình sự, cùng các quy định về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Cần làm rõ mối quan hệ giữa sự hợp tác, thái độ nhận trách nhiệm, mức độ khắc phục hậu quả với việc xem xét chính sách khoan hồng, tránh tình trạng hai bộ luật quy định không thống nhất hoặc để các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng khác nhau đối với những trường hợp tương tự.
Nguyên tắc áp dụng pháp luật theo hướng có lợi cho người bị buộc tội
Đại biểu Nguyễn Văn Huy đồng tình với quy định tại khoản 2 Điều 21 dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự, theo đó, sau khi đã áp dụng đầy đủ các biện pháp thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ và giải thích, áp dụng pháp luật mà vẫn có nhiều cách hiểu khác nhau về những vấn đề của vụ án, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải lựa chọn áp dụng pháp luật và kết luận theo hướng có lợi hơn cho người bị buộc tội.
Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo vệ quyền con người, hạn chế nguy cơ kết tội oan và nâng cao trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng trong việc chứng minh tội phạm. Tuy nhiên, để nguyên tắc này được vận dụng đúng, cần phân biệt rõ giữa sự không rõ ràng còn tồn tại sau khi đã thực hiện đầy đủ các biện pháp nghiệp vụ với tình trạng chưa thu thập đầy đủ chứng cứ, chưa xác minh hết tình tiết hoặc chưa áp dụng đúng quy định pháp luật.
Theo đại biểu, áp dụng pháp luật có lợi không có nghĩa là được phép bỏ qua những vấn đề còn có thể làm rõ, ngược lại, nguyên tắc này đòi hỏi cơ quan tiến hành tố tụng phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm của mình trước khi đưa ra kết luận. Đồng thời, khi vẫn còn cách hiểu khác nhau về quy định pháp luật, cần có cơ chế hướng dẫn, tổng kết thực tiễn và giải đáp vướng mắc để bảo đảm sự thống nhất trong áp dụng.
Đại biểu đề nghị rà soát nguyên tắc tại khoản 2 Điều 21 với các quy định của Bộ luật Hình sự về căn cứ truy cứu, miễn trách nhiệm hình sự, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và các tội xâm phạm hoạt động tư pháp.
Trong đó, cần chú ý sự tương thích với các quy định về tội không truy cứu trách nhiệm hình sự người phạm tội và tội ra bản án trái pháp luật trong dự thảo Bộ luật Hình sự, để phân định rõ trường hợp cố ý làm trái pháp luật với trường hợp người tiến hành tố tụng đã thực hiện đầy đủ trách nhiệm nhưng gặp vướng mắc thực sự trong nhận thức, giải thích hoặc áp dụng pháp luật.
Sự phân định này có ý nghĩa ở cả hai phía: Một mặt, không để việc áp dụng nguyên tắc có lợi trở thành lý do bao che cho hành vi cố ý vi phạm; mặt khác, không để nguy cơ bị xem xét trách nhiệm một cách thiếu rõ ràng khiến người tiến hành tố tụng e ngại, né tránh quyết định trong những vụ án phức tạp.
Hoàn thiện quy định về miễn trách nhiệm hình sự
Cũng góp ý về dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), đại biểu Tạ Văn Đẹp (Đoàn TP Hồ Chí Minh) đánh giá dự thảo luật có nhiều điểm mới quan trọng, góp phần cải cách thủ tục tư pháp, đổi mới phương thức tố tụng và bảo đảm quyền lợi của con người. Đại biểu cũng đề nghị rà soát, hoàn thiện một số quy định để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật.
Theo đại biểu Tạ Văn Đẹp, dự thảo luật có nhiều điểm mới đáng chú ý, trong đó, việc rút gọn trình tự, đơn giản hóa thủ tục hành chính tư pháp, đồng thời hoàn thiện quy định về thủ tục rút gọn là nội dung quan trọng trong hoạt động tố tụng.
Bên cạnh đó, dự thảo luật đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng bảo đảm phân hóa và khoan hồng trong xử lý tội phạm; đổi mới phương thức hoạt động tố tụng hình sự theo hướng tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến, tạo bước tiến trong cải cách tư pháp.
Một điểm mới khác là việc bổ sung trình tự, thủ tục nhằm mở rộng phạm vi khởi tố, miễn trách nhiệm hình sự, đặc biệt là mở rộng phạm vi không khởi tố ở giai đoạn khởi tố. Đại biểu dẫn chứng, đối với người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, khi có đủ căn cứ, điều kiện theo quy định, cơ quan điều tra hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có thể ra ngay quyết định không khởi tố vụ án. Theo đại biểu, đây là quy định có ý nghĩa bảo vệ quyền lợi của con người, mang tính nhân văn và phù hợp với điều kiện thực tiễn xã hội hiện nay.
Bên cạnh những điểm tích cực, đại biểu Tạ Văn Đẹp đề nghị cơ quan soạn thảo quan tâm hoàn thiện hai vấn đề.
Thứ nhất, đối với chế định tự nguyện nhận tội và chấp nhận hình phạt, đại biểu đề nghị rà soát kỹ để bảo đảm tính đồng bộ với quy định của Bộ luật Hình sự. Theo đại biểu, Bộ luật Hình sự là luật nội dung, còn Bộ luật Tố tụng hình sự là luật hình thức, do đó hai bộ luật phải có sự gắn kết chặt chẽ, thống nhất với nhau.
Đại biểu nhấn mạnh, trong quá trình diễn dẫn, dẫn chiếu các quy định pháp luật, cần bảo đảm chính xác về câu chữ, tránh tình trạng cùng một chế định nhưng cách diễn đạt giữa hai bộ luật không thống nhất. Ngay cả những chi tiết về câu từ, dấu chấm, dấu phẩy cũng cần được rà soát kỹ lưỡng, bởi sự khác biệt trong cách diễn đạt có thể dẫn đến cách hiểu và tư duy pháp lý khác nhau.
Thứ hai, về chế định miễn trách nhiệm hình sự, đại biểu cho rằng mặc dù dự thảo luật đã mở rộng phạm vi áp dụng ở giai đoạn khởi tố, nhưng chưa thể hiện rõ việc áp dụng ngay từ giai đoạn thụ lý nguồn tin về tội phạm; đây là vấn đề cần được nghiên cứu từ thực tiễn hoạt động tư pháp.
Đại biểu phân tích, trong trường hợp một người thực hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm, cơ quan có thẩm quyền thụ lý nguồn tin về tội phạm nhưng đã có đủ căn cứ để miễn trách nhiệm hình sự, theo quy định hiện hành, việc miễn trách nhiệm hình sự lại gắn với yêu cầu phải khởi tố bị can. Trong khi đó, khi đã bị khởi tố bị can, người đó có thể bị hạn chế một số quyền lợi chính trị và các quyền lợi khác, sau đó mới được miễn trách nhiệm hình sự.
Theo đại biểu, cần nghiên cứu khả năng cho phép áp dụng việc không khởi tố ngay từ giai đoạn thụ lý nguồn tin về tội phạm khi đã đủ điều kiện theo quy định, thay vì phải khởi tố bị can rồi mới xem xét miễn trách nhiệm hình sự.
Đại biểu lấy ví dụ từ thực tế và cho rằng, nếu đã đủ căn cứ miễn trách nhiệm hình sự ngay từ giai đoạn thụ lý nguồn tin về tội phạm thì cần nghiên cứu cơ chế xử lý phù hợp, tránh phát sinh những hạn chế không cần thiết đối với người liên quan.
Từ những phân tích trên, đại biểu Tạ Văn Đẹp đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu kỹ, bổ sung quy định về miễn trách nhiệm hình sự ngay từ giai đoạn thụ lý nguồn tin về tội phạm, bảo đảm phù hợp với bản chất của chế định miễn trách nhiệm hình sự và yêu cầu thực tiễn.
