Hồ Hoàn Kiếm không chỉ là một mặt nước giữa trung tâm Hà Nội mà là nơi kết tinh nhiều lớp ký ức đô thị, từ cảnh quan, kiến trúc, phố xá đến đời sống cộng đồng. Trong quá trình nghiên cứu điều chỉnh quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận, KTS Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, bài toán quan trọng nhất không phải là tạo ra thật nhiều công trình mới, mà là làm thế nào để khu vực này tiếp tục phát triển nhưng không đánh mất những giá trị đã được hình thành qua nhiều thế hệ.
PV: Thưa KTS Trần Ngọc Chính, nếu phải lựa chọn một điều quan trọng nhất khi bàn về tương lai khu vực hồ Hoàn Kiếm, theo ông đó là gì?
KTS Trần Ngọc Chính: Tôi cho rằng trước hết phải xác định đúng bản chất của khu vực này. Hồ Hoàn Kiếm không phải một khu vực đô thị thông thường để chúng ta có thể dễ dàng áp dụng những giải pháp phát triển mới. Đây là một địa danh lịch sử đặc biệt của Thăng Long - Hà Nội, nơi nhiều lớp giá trị đã tích tụ qua thời gian.
Nhìn vào khu vực này có thể thấy sự hiện diện đồng thời của mặt nước, cây xanh, các công trình kiến trúc, khu phố cổ, phố nghề, đình, đền và nhiều giá trị văn hóa phi vật thể. Những yếu tố đó không tồn tại tách rời mà tạo thành một chỉnh thể thống nhất gắn kết chặt chẽ.
Hồ Hoàn Kiếm còn là trung tâm kết nối mạng lưới di sản văn hóa của khu vực nội đô lịch sử. Vì vậy, khi điều chỉnh quy hoạch, chúng ta không nên chỉ nhìn vào từng khu đất, từng công trình hay từng tuyến phố riêng lẻ mà phải nhìn toàn bộ khu vực như một không gian thống nhất.
Đặc biệt, hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn là Di tích lịch sử và danh thắng quốc gia đặc biệt. Mọi can thiệp về quy hoạch, kiến trúc vì thế trước hết phải tuân thủ Luật Di sản văn hóa.
PV: Khi đặt ra yêu cầu, vừa bảo tồn vừa đáp ứng nhu cầu phát triển của một đô thị hiện đại, thì đâu là cách tiếp cận phù hợp?
KTS Trần Ngọc Chính: Bảo tồn không có nghĩa là đóng băng. Hồ Hoàn Kiếm vẫn phải tiếp tục sống trong đời sống hiện đại. Vấn đề là sự phát triển ấy phải dựa trên những giá trị vốn có chứ không phải tạo ra một diện mạo hoàn toàn mới.
Tôi cho rằng cần nâng cao chất lượng không gian công cộng, khả năng tiếp cận và trải nghiệm của người dân, khách du lịch; đồng thời tăng cường sự kết nối giữa quảng trường, công viên, không gian cộng đồng với hệ thống di sản.
Nguyên tắc ở đây là kế thừa và phát huy. Mỗi can thiệp mới đều phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: Có thực sự cần thiết không? Vị trí có phù hợp không? Quy mô, chiều cao, khối tích có phù hợp với khu vực này hay không? Hình thức kiến trúc có hài hòa với không gian hiện hữu không? Và quan trọng nhất là tác động của nó đối với không gian công cộng, cảnh quan và di sản như thế nào?
Theo tôi, khu vực hồ Hoàn Kiếm cần có một hệ thống tiêu chí đánh giá riêng. Nguyên tắc căn bản phải là không làm suy giảm giá trị di sản.
PV: Có ý kiến cho rằng muốn tạo dấu ấn cho một đô thị hiện đại thì những không gian đặc biệt như hồ Hoàn Kiếm cũng cần có những công trình biểu tượng mới. Ông nhìn nhận quan điểm này thế nào?
KTS Trần Ngọc Chính: Công trình biểu tượng không phải lúc nào cũng cần đặt ở nơi đã có một biểu tượng lịch sử. Với hồ Hoàn Kiếm, giá trị đặc biệt chính là sự tích tụ của nhiều lớp không gian và ký ức vì vậy bản thân hồ Hoàn Kiếm cũng đã là một biểu tượng của Thủ đô nghìn năm văn hiến.
Chẳng hạn, ý tưởng xây dựng một “Khải Hoàn Môn” tại khu vực này, theo quan điểm của Hội, không phù hợp về vị trí, công năng và hình thức. Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục vốn là điểm giao thoa giữa khu phố cổ, khu phố Pháp và khu vực hồ Hoàn Kiếm. Một công trình có quy mô, tỷ lệ và ngôn ngữ kiến trúc như vậy có thể làm thay đổi cấu trúc văn hóa truyền thống của khu vực.
Tương tự, với những công trình có khối tích lớn, cần hết sức thận trọng. Không gian quanh hồ không nên xuất hiện những công trình có chiều cao, quy mô hoặc hình thức khiến chúng trở thành điểm nhấn lấn át Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn và cảnh quan chung.
Đối với “Quảng trường Thời đại”, nếu nghiên cứu mở rộng không gian cây xanh công cộng thì trước hết phải xác định rõ quảng trường này phục vụ chức năng gì, tổ chức những hoạt động nào, quy mô và ranh giới đến đâu. Không thể chỉ đặt tên hay xác định hình thức trước khi làm rõ chức năng trong tổng thể không gian quanh hồ. Ngay tên đặt cho quảng trường cũng cần được nghiên cứu lại
PV: Như vậy, điều ông lo ngại không phải là việc xây dựng mới nói chung mà là nguy cơ các công trình mới làm thay đổi tỷ lệ và cấu trúc vốn có của khu vực?
KTS Trần Ngọc Chính: Đúng. Chúng ta phải đặc biệt lưu ý đến khối tích và tỷ lệ công trình. Hồ Hoàn Kiếm có một vẻ đẹp rất riêng bởi sự thanh lịch, tinh tế, hài hòa và chiều sâu văn hóa. Nếu đưa vào đây những công trình quá lớn, chúng có thể làm thay đổi mối quan hệ vốn có giữa kiến trúc, mặt nước, cây xanh và khoảng trống.
Ví dụ, phương án xây dựng trụ sở UBND và HĐND mới cao 9 tầng, khoảng 39m, sau khi “hạ giải” toàn bộ trụ sở UBND thành phố và Cung Văn hóa thiếu nhi cần được nghiên cứu kỹ. Phải làm rõ nhu cầu về chức năng, diện tích đất, diện tích sàn làm việc cũng như yêu cầu về kiến trúc và cảnh quan.
Nếu khối tích quá lớn, công trình có thể ảnh hưởng đến không gian cảnh quan chung và lấn át những công trình di tích quan trọng. Vì vậy, cần nghiên cứu cả khả năng bố trí công trình này ở một vị trí khác phù hợp với quy mô phát triển và vị trí trong Quy hoạch Tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm.
“Tháp Tài chính” tại khu vực Bảo tàng Cách mạng cũng cần được tính toán lại. Đây là khu vực có các công trình văn hóa, lịch sử rất có giá trị. Một công trình có khối tích lớn nếu không được nghiên cứu kỹ có nguy cơ lấn át các công trình hiện hữu và phá vỡ cấu trúc không gian.
Tại đường Tràng Tiền, Tràng Thi cũng vậy. Các công trình khách sạn mới không nên tạo ra sự đột biến về không gian kề cận hồ Hoàn Kiếm, đồng thời phải bảo đảm các quy định về quản lý kiến trúc và khả năng tiếp cận của cộng đồng.
PV: Một vấn đề ít được nhìn thấy hơn những công trình biểu tượng là những gì đang tồn tại trong lòng khu phố. Theo ông, có phải chính những yếu tố nhỏ bé này mới tạo nên bản sắc của hồ Hoàn Kiếm?
KTS Trần Ngọc Chính: Đúng. Chúng ta cần thay đổi cách nhìn về di sản. Không thể chỉ coi những công trình được xếp hạng mới là di sản.
Giá trị của hồ Hoàn Kiếm còn nằm ở tỷ lệ đường phố, mặt đứng công trình, nhịp điệu kiến trúc, cây xanh, mặt nước, khoảng trống, góc nhìn, hoạt động trên đường phố, các cửa hàng truyền thống và ký ức của cộng đồng.
Tất cả những yếu tố đó tạo nên cái mà tôi gọi là “di sản sống”.
Vì vậy, đồ án quy hoạch nên chuyển từ tư duy “giữ lại một số công trình có giá trị” sang bảo tồn toàn bộ cấu trúc không gian, kiến trúc và cảnh quan đô thị có giá trị.
Đây cũng là lý do tôi cho rằng phải rất thận trọng trước những quyết định phá dỡ hoặc xây mới. Ngay cả các công trình kiến trúc hiện đại, kiến trúc thời kỳ xã hội chủ nghĩa cũng cần được đánh giá đầy đủ trước khi quyết định.
Cung Văn hóa thiếu nhi là một ví dụ. Đây là một dấu ấn kiến trúc của một giai đoạn lịch sử. Việc có phá bỏ hay không cần được xem xét thấu đáo về giá trị nhân văn và lịch sử kiến trúc. Không nên chỉ căn cứ vào tuổi đời của công trình để xác định giá trị di sản. Các lớp kiến trúc thế kỷ XX cũng là một phần ký ức đô thị, là di sản của đô thị trong tương lai.
PV: Còn những cư dân đang sinh sống, những cửa hàng, hoạt động thương mại truyền thống quanh hồ thì sao? Đây có phải là những yếu tố cần được giữ lại trong quá trình chỉnh trang?
KTS Trần Ngọc Chính: Tôi cho rằng không nên di dời các khu dân cư hiện có. Cần ổn định, cải tạo và chỉnh trang các công trình kiến trúc, đường phố, cây xanh cũng như môi trường cảnh quan.
Đời sống đô thị mới là yếu tố làm cho một không gian di sản thực sự sống. Những hoạt động thương mại, dịch vụ truyền thống ở đây tạo nên đặc trưng riêng, đồng thời mang giá trị ký ức đô thị và sức hấp dẫn đối với người dân, du khách.
Nếu xóa bỏ các khu dân cư để biến thành quảng trường, khách sạn, công trình thương mại hay những công trình mới, chúng ta có thể tạo ra một không gian đẹp theo một nghĩa nào đó nhưng lại nghèo đi về đời sống đô thị và giá trị ký ức.
Chưa kể, việc này cũng có thể kéo theo chi phí rất lớn.
Với những công trình cần điều chỉnh chức năng sử dụng, có thể nghiên cứu thay đổi công năng, nhưng hình thức kiến trúc nên được giữ lại, bảo tồn và tôn tạo để không đánh mất những giá trị lịch sử vốn có.
PV: Nếu không đặt nặng việc tạo thêm những công trình lớn, vậy động lực để khu vực hồ Hoàn Kiếm tiếp tục được cải thiện theo quan điểm của ông sẽ đến từ đâu?
KTS Trần Ngọc Chính: Tôi nghĩ động lực không nhất thiết phải đến từ những công trình mới có quy mô lớn. Chất lượng của không gian công cộng, sự kết nối giữa các quảng trường, công viên, cây xanh, mặt nước, di sản và những hoạt động văn hóa cũng có thể tạo nên sức sống mới.
Không gian ngầm cũng cần được nghiên cứu trong mối liên hệ với toàn bộ không gian ngầm khu vực hồ Hoàn Kiếm. Nhưng dù phát triển theo hướng nào, cũng phải tránh những công trình làm lấn át tầm nhìn tới Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn hoặc làm giảm giá trị di sản.
Điều quan trọng là phải tạo ra sự đan xen và cộng sinh giữa cái mới với cái đã có, chứ không phải lấy cái mới để thay thế cái cũ.
PV: Một trong những vấn đề được đặt ra là làm thế nào để quá trình quy hoạch một khu vực đặc biệt như hồ Hoàn Kiếm có thể huy động được nhiều cách tiếp cận, nhiều ý tưởng khác nhau?
KTS Trần Ngọc Chính: Tôi cho rằng đây chính là lúc cần một cách làm có tính mở và chuyên môn cao hơn.
Hà Nội đã phê duyệt Quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm với mô hình đa cực, đa trung tâm. Điều đó cũng mở ra khả năng đưa một số công trình mới, nếu không phù hợp với hồ Hoàn Kiếm, ra các trung tâm mới của Thủ đô, nơi có quỹ đất và không gian rộng hơn.
Còn đối với khu vực hồ Hoàn Kiếm, cần tiếp tục giữ sự đan xen tinh tế giữa kiến trúc, mặt nước, cây xanh, không gian công cộng, di sản và kiến trúc tâm linh.
Tôi cho rằng với tính chất đặc biệt của khu vực này, Hà Nội nên xây dựng nhiệm vụ quy hoạch thật rõ ràng, sau đó tổ chức một cuộc thi tuyển quốc tế về quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm.
Một cuộc thi được tổ chức công khai sẽ tạo cơ hội để tiếp nhận các ý tưởng, giải pháp từ những chuyên gia có chuyên môn cũng như từ xã hội. Đây là cách để tìm kiếm những phương án phù hợp hơn với một khu vực có giá trị đặc biệt đối với Hà Nội và cả nước.
PV: Nếu phải cô đọng thông điệp của ông về tương lai hồ Hoàn Kiếm trong một nguyên tắc, ông muốn nhấn mạnh điều gì?
KTS Trần Ngọc Chính: Tôi cho rằng điều quan trọng nhất là đừng làm mất đi những gì làm nên hồ Hoàn Kiếm.
Không gian này có giá trị bởi sự tích tụ và chồng lớp của nhiều giai đoạn lịch sử. Vì thế, những công trình mới nếu có phải được đặt trong mối quan hệ hài hòa với các công trình lịch sử đã tồn tại.
Quy hoạch phải giúp hồ Hoàn Kiếm tiếp tục phát triển trong đời sống hiện đại, nhưng vẫn giữ được hình ảnh, bản sắc và ký ức của mình.
Đó cũng là lý do mọi can thiệp mới phải chứng minh được sự cần thiết và phải được cân nhắc trên nguyên tắc không làm suy giảm giá trị di sản.
Xin cảm ơn ông!
