Sự 'hấp hối' của chính thể Việt Nam Cộng hòa

LTS: “Trời tối sầm đi trên một lãnh thổ đang hẹp lại” (Growing gloom in a shrunken land) là bài viết đăng trên Tuần san Time, số ra 7/4/1975, về “đêm trước” của sự sụp đổ chế độ Sài Gòn. 

Với những thông tin được cập nhật và sự phân tích sắc sảo, tác giả đã phản ánh tình hình chiến trường, mô tả nỗi hoảng loạn và tuyệt vọng của chính thể Việt Nam Cộng hòa trước sức tiến công vũ bão của Quân giải phóng. Báo CAND trích đăng một phần bài viết này với mong muốn giới thiệu cùng bạn đọc góc nhìn của “người thứ ba” về sự kiện lịch sử trọng đại của dân tộc Việt Nam diễn ra cách nay 40 năm. Bài viết được dịch từ nguyên bản tiếng Anh, do dịch giả Lê Đỗ Huy thực hiện.

Lảo đảo, choáng váng, lộn xộn - là quân đội Nam Việt Nam trong cuộc rút lui vào tuần trước. Gần như không hề chạm súng, quân Sài Gòn rút khỏi các cứ điểm của họ. Không được chỉ huy, hoàn toàn mất tinh thần, họ vứt súng và nhập vào đoàn hàng ngàn người của cuộc di tản kinh hoàng về phía Nam…

Điều làm kinh ngạc là tốc độ sụp đổ của Nam Việt Nam. Quốc gia đã chiến đấu chống cộng sản từ một “trận đấu hòa” (stand – off) là Hiệp định Paris tháng Giêng 1973, nay tỏ ra mất khả năng và ý chí để kháng cự: tuyến phòng thủ của Việt Nam Cộng hòa (VNCH) bị tan chảy trước (sức tiến công) của các lực lượng Bắc Việt Nam (BVN) và Việt cộng…

Nhiều chuyên gia Mỹ về Việt Nam chỉ hai tuần trước (trung tuần tháng 3) còn dự báo những thiệt hại có mức độ của Sài Gòn trong mùa khô này, hôm nay đã không loại trừ đà tiến công này có thể đưa phía Cộng sản tới một toàn thắng về quân sự chỉ trong vài tuần tới.

Nếu Nam Việt Nam có sống sót được thì nó cùng lắm chỉ còn dạng cụt ngủn, gồm các tỉnh quanh Sài Gòn và châu thổ sông Mê Kông. Dù sao cũng đã rõ ra một điều: Quyết định hai tuần trước của Thiệu (Tổng thống chính quyền Sài Gòn), là bỏ mặc cho các tỉnh xa xôi, khó bảo vệ rơi vào tay Cộng sản, đã khởi đầu cuộc tháo chạy toán loạn của quân lực VNCH.

Năm tỉnh nữa vừa mất trong tuần đầu tháng tư, đưa số tỉnh bị mất lên 13 (trong tổng số 44). Đầu tiên là Quảng Tín và Quảng Ngãi ở phía Bắc thất thủ. Rồi tới Thừa Thiên, cùng với cố đô Huế về tay Cộng sản trong một sáng sớm giữa tuần rồi. Đà Nẵng chơ vơ như hoang đảo cuối cùng của 5 tỉnh vốn được gọi là Vùng chiến thuật I, rồi bị nuốt chửng một cách kỳ quặc, trong hỗn loạn của cuộc di tản… Ngay trước đó, Lâm Đồng, một tỉnh trồng chè dân cư thưa thớt nằm cách Sài Gòn 85 dặm về phía Đông Bắc, cũng thất thủ…

Các xe quân sự và dân sự của Việt Nam Cộng hòa rút chạy từ Tây Nguyên về Tuy Hòa bị nghẽn trên tỉnh lộ. Nguồn ảnh: Time.
Các xe quân sự và dân sự của Việt Nam Cộng hòa rút chạy từ Tây Nguyên về Tuy Hòa bị nghẽn trên tỉnh lộ. Nguồn ảnh: Time.

Do Thiệu bất thình lình ra lệnh bỏ phần lãnh thổ này, quân Sài Gòn không có thời gian để tổ chức rút lui có trật tự. Ở tỉnh Quảng Trị, một trong những phòng tuyến tốt nhất của quân VNCH, tỉ lệ đào ngũ lên tới 15%. Cuộc rút khỏi Huế về có thể xem là bỏ chạy tán loạn trong khiếp đảm, quẳng lại pháo 105 mm, lựu pháo, vũ khí bộ binh…

Trong các thành phố lớn miền Nam, chỉ còn Sài Gòn là chưa ngập vào tình trạng hoảng loạn toàn thành, cho dù chưa bao giờ chịu căng thẳng bởi các tin từ phía Bắc truyền xuống đến mức này. Dấu hiệu rõ rệt của sự lo lắng là những biện pháp đề phòng được nhiều người tiến hành. Sự tích cóp làm cho giá gạo tăng khoảng 10%...

Một cảm nhận đậm lên trong giới sĩ quan, trí thức, người dân và trong các nhóm không phải là Cộng sản và có tư tưởng bảo thủ mạnh mẽ là, Thiệu là một chướng ngại đầy tai ách cho cả hai xu thế: 1) chủ trương một cuộc phản kích quyết liệt; 2) chủ trương dàn xếp với phía Cộng sản…

Phe đối lập bảo thủ cho rằng, Nam Việt Nam cần một phong trào chống Cộng mạnh, đại chúng, để tổ chức quân đội Sài Gòn lập tuyến phòng thủ nay hẹp hơn, bao gồm Sài Gòn và phần (phía đông) của vùng vựa lúa châu thổ sông Mê Kông. “Tình hình hiện tại giống như sự hoảng loạn ở Trung Hoa lục địa năm 1949”, một chính khách có ảnh hưởng của VNCH chia sẻ.

Việc thò ra “Ủy ban cứu nguy dân tộc” của Nguyễn Cao Kỳ hôm 2/4/1975, rồi việc Thiệu bắt bớ những người chống đối cánh tả (nhằm “giết gà dọa khỉ”), đang xúc tác những lời đồn về một cuộc đảo chính ở Sài Gòn. Một trong những điểm mạnh của Thiệu là sự thiếu thống nhất của các phần tử chống đối ông ta. Chẳng hạn, “Ủy ban cứu nguy dân tộc” vẫn chưa móc nối được với lực lượng đối lập chính, không phải Cộng sản, ở Sài Gòn, đó là nhóm phật giáo cực đoan nhất, đang chủ trương gia nhập một chính phủ liên hiệp với phía Cộng sản. Xem ra cả Kỳ lẫn Minh “cồ” (Dương Văn Minh) – cựu quốc trưởng lãnh đạo phái phật tử chống đối chính quyền, đang khó gom đủ vây cánh để thay Thiệu.

Vấn đề cốt lõi đối với Thiệu, hơn là những nước đi của phe đối lập, là liệu Quốc hội Hoa Kỳ có thông qua khoản 300 triệu USD viện trợ quân sự bổ sung cho Thiệu, mà Tổng thống Ford đang đề xuất. Sự phê chuẩn của Quốc hội Mỹ lần này là tỏ ra thiếu triển vọng chưa từng có. Và cả “giải pháp thỏa hiệp” nêu bởi Ngoại trưởng Kissinger trong họp báo tuần trước, là viện trợ cả gói 5,5 tỉ USD cho Sài Gòn trong ba năm, cũng chẳng triển vọng hơn.

Hầu như mọi thứ ở Nam Việt Nam hôm nay xoay quanh khả năng quân lực VNCH đẩy lùi được bước tiến của quân Cộng sản. Hầu như mọi nhà phân tích quân sự đều cho rằng, trận quyết định sẽ xảy ra ở Vùng chiến thuật III (quanh Sài Gòn). Cho dù ba hoặc bốn sư đoàn VNCH đã rã thành từng mảng khi rút chạy từ phía Bắc về, nhưng VNCH vẫn còn ba sư đoàn cộng với 5 chiến đoàn biệt động quân và ba lữ đoàn không vận, hiện triển khai quanh đô thành Sài Gòn. 

Nhiều trong số các đơn vị này, theo các nhà phân tích Lầu Năm Góc, rõ ràng chưa mất tinh thần ghê gớm bởi cuộc cài số lùi về quân sự xảy ra ở các tỉnh Bắc VNCH. Hơn nữa, vùng đô thị này vẫn còn các kho đạn dược dồi dào. Vì thế, phần lớn các chuyên gia quân sự dự đoán là Sài Gòn và Nam Việt Nam vẫn chưa sụp đổ vào năm nay. “Nhưng một triển vọng dài hạn hơn thì không hề hứa hẹn”, một chuyên gia của chính phủ Hoa Kỳ nhận định.

Điều này gây ít nghi ngờ. cuộc tiến quân của phía Cộng sản lần này mang tính quyết liệt chưa từng thấy. Nếu như Sài Gòn có thể tái tổ chức năng lực phòng thủ và kiến tạo được lá chắn vững bao quanh đô thành, và kìm chân được những đơn vị tấn công của đối phương cho tới đầu hè, để mùa mưa làm giảm cường độ tác chiến, thì quân Cộng sản chắc phải dừng chân ở ngưỡng cửa Sài Gòn, đợi đến mùa khô sau.

Hiện tại đối phương đã hội được 7 sư đoàn và khoảng 200 xe tăng. Và nếu không đạt được các giải pháp chính trị - ngụ ý một sự liên hiệp với phía Cộng sản – thì Hà Nội và Việt cộng sẽ dấn tới, giành thắng lợi hoàn toàn về quân sự mà họ tìm kiếm suốt 10 năm qua.

Lê Đỗ Huy (dịch)

Các tin khác

Hành trình lập nghiệp của những người con xa xứ

Hành trình lập nghiệp của những người con xa xứ

Hàng trăm người từng rời quê hương Hà Tĩnh, Nghệ An và nhiều nơi khác với hai bàn tay trắng, bắt đầu từ những ngày làm thuê nhọc nhằn ở vùng đất LangBiang (Lâm Đồng). Hôm nay, chính những con người ấy đã trở thành ông chủ, dựng xây cơ nghiệp vững chắc, góp phần viết nên câu chuyện hồi sinh ấn tượng cho vùng đất này.

Du lịch từ bản, từ làng trên dãy Trường Sơn

Du lịch từ bản, từ làng trên dãy Trường Sơn

Ở dải đất phía Bắc Quảng Trị, men theo dãy Trường Sơn, những bản làng từng in dấu chiến tranh nay đang dần trở thành điểm đến hấp dẫn. Không còn chỉ là vùng đất của ký ức và chứng tích, nơi đây đang hiện diện trên bản đồ du lịch bằng chính bản sắc riêng – mộc mạc, chân thực và giàu trải nghiệm.

Cần Yên vững vàng nơi phên giậu Tổ quốc

Cần Yên vững vàng nơi phên giậu Tổ quốc

Sau cơn bão số 10, 11 cuối năm 2025 cuốn trôi mùa màng, nhà cửa, xã Cần Yên (Cao Bằng) đang từng bước hồi sinh. Trên mảnh đất biên cương còn nhiều gian khó, mầm sống đã trở lại, niềm tin được vun bồi từ sự đồng lòng của nhân dân và sự kề vai sát cánh của lực lượng Công an, Biên phòng.

Nghề “đo ni đóng giày” cho ngựa trên cù lao Thới Sơn

Nghề “đo ni đóng giày” cho ngựa trên cù lao Thới Sơn

Nằm giữa dòng sông Tiền thơ mộng, cù lao Thới Sơn (thuộc phường Thới Sơn, tỉnh Đồng Tháp) không chỉ được ví như “viên ngọc quý” của du lịch miệt vườn mà còn là nơi lưu giữ nhịp sống chậm rãi, tách biệt với sự hối hả của thời đại số.

Những “lá chắn” giữa đại ngàn Trường Sơn

Những “lá chắn” giữa đại ngàn Trường Sơn

Con đường vào các xã miền núi A Lưới - nằm ở phía Tây thành phố Huế - những ngày cuối năm vẫn còn sương giăng bảng lảng. Núi Trường Sơn đứng trầm mặc, rừng già xanh thẳm, bản làng nép mình bên sườn núi như bao đời nay. Nhưng phía sau vẻ tĩnh lặng ấy là một sự chuyển mình âm thầm mà bền bỉ - bắt đầu từ những con người được bà con gọi bằng cái tên thân thương: Già làng.

Cuộc gặp gỡ nghĩa tình ở Pác Bó sau 20 năm xa cách (bài 2)

Cuộc gặp gỡ nghĩa tình ở Pác Bó sau 20 năm xa cách (bài 2)

Năm 1961, Bác Hồ trở lại Pác Bó. Cuộc gặp gỡ sau hai mươi năm xa cách diễn ra trong niềm xúc động nghẹn ngào của đồng bào các dân tộc nơi địa đầu Tổ quốc. Trong vòng tay ấm áp của nhân dân Pác Bó, Bác gửi gắm niềm tin và kỳ vọng: Cao Bằng tiếp tục phát huy truyền thống cách mạng, trở thành một trong những tỉnh gương mẫu trong công cuộc xây dựng đất nước.

Bom Bo mùa xuân về

Bom Bo mùa xuân về

Chớm xuân, khi đất trời phương Nam bắt đầu chuyển mình sau những cơn gió lạnh cuối mùa, chúng tôi tìm về xã Bom Bo (tỉnh Đồng Nai) - mảnh đất đi vào lịch sử như một biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần "giã gạo nuôi quân" bất khuất của đồng bào dân tộc S'tiêng trong những năm tháng kháng chiến.

Trắng đêm ở xưởng in báo Công an nhân dân

Trắng đêm ở xưởng in báo Công an nhân dân

Đêm muộn, chúng tôi có mặt tại Xí nghiệp in 1, Công ty In Ba Đình - nơi in báo Công an nhân dân (CAND) và các ấn phẩm chuyên đề nhiều năm qua. Xưởng nằm trong Khu Công nghiệp an ninh tại xã Sơn Đồng, ngoại thành Hà Nội. Đêm ở Sơn Đồng yên lặng như tờ, nhưng khi bước chân vào xưởng sẽ cảm nhận rõ ở đây có một nhịp điệu khác. Khi ánh điện thay ánh mặt trời, khi máy in ầm ào thay thanh âm nhịp sống thì xưởng in rộn rã vào ca.

Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng: “30 năm cầm bút, tôi vẫn trong bóng đổ của các bậc thầy chữ nghĩa ở An ninh Thế giới”

Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng: “30 năm cầm bút, tôi vẫn trong bóng đổ của các bậc thầy chữ nghĩa ở An ninh Thế giới”

Từ một cây bút văn hóa quen viết về nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, Đỗ Doãn Hoàng đã rẽ sang con đường gai góc nhất của nghề báo: phóng sự xã hội, phóng sự điều tra. Những năm tháng lăn lộn cùng Báo An ninh Thế giới (nay là Chuyên đề An ninh Thế giới của báo CAND), anh để lại dấu ấn với những chuyến đi khắc nghiệt, những bài viết nhân văn nhưng cũng đầy hiểm nguy.

Vướng mắc ở 2 cảng cá sử dụng kinh phí bồi thường của Formosa

Vướng mắc ở 2 cảng cá sử dụng kinh phí bồi thường của Formosa

Mặc dù đã hoàn thiện, phê duyệt quyết toán vốn đầu tư dự án hoàn thành đưa vào sử dụng nhưng cả hai cảng cá Cửa Nhượng và Thạch Kim (Hà Tĩnh) đến nay vẫn chưa được cấp Giấy phép môi trường (GPMT) theo quy định. Nguyên nhân là do qua rà soát, các dự án này chưa có hồ sơ thủ tục pháp lý về đất đai, giao khu vực mặt nước sông, giao khu vực biển theo quy định của pháp luật.

“Thần y mạng” chữa bệnh bằng độc dược

“Thần y mạng” chữa bệnh bằng độc dược

Ngộ độc cá nóc, thịt cóc đã không còn xa lạ với người dân miền biển và miền núi, những nơi mà mỗi năm ngành y tế cấp cứu hàng chục trường hợp bị ngộ độc, thậm chí có những cái chết không đáng có vẫn xảy ra. Cá nóc, thịt cóc ngoài được sử dụng trong bữa ăn thì chúng còn được các “thần y” cõi mạng rao bán và quảng cáo như một loại thần dược giúp tăng cường sức khỏe, chống lão hóa và chữa một số bệnh nan y...

Vượt ngàn cây số đi theo tiếng gọi của rừng già

Vượt ngàn cây số đi theo tiếng gọi của rừng già

Khu bảo tồn nhiên nhiên - văn hóa Đồng Nai vừa tiếp nhận đội ngũ tri thức trẻ từ vùng núi Tây Bắc xa xôi xin về đầu quân. Họ là những thanh niên cần mẫn, yêu rừng, con em đồng bào dân tộc thiểu số phía Bắc được đào tạo chính quy về góp sức bảo vệ những cánh rừng già - lá phổi xanh của vùng Đông Nam Bộ.

Kỳ cuối: Thiêng liêng và bao dung tình yêu của người lính

Kỳ cuối: Thiêng liêng và bao dung tình yêu của người lính

Nếu câu chuyện trong bài trước khép lại ở ký ức chiến tranh – nơi tình yêu, sự mất mát của bà Phan Thị Biển Khơi với liệt sĩ Lê Binh Chủng trở thành một điển hình mối tình thời chiến, thì bài viết này mở ra một chương mới.

Kỳ I: Từ Thành cổ Quảng Trị đến mái ấm yêu thương

Kỳ I: Từ Thành cổ Quảng Trị đến mái ấm yêu thương

Chiến tranh đưa họ đến gần nhau bằng một tình yêu trong trẻo như hạt sương đầu ngày đọng trên lá cỏ non. Nhưng cũng chính cuộc chiến ấy đã làm dang dở hạnh phúc của họ, một người nằm lại giữa Thành cổ Quảng Trị khốc liệt, một người bươn bả nuôi con trong những tháng ngày gian khó.

Tình yêu rừng của người cựu chiến binh ở miền Đông Nam bộ

Tình yêu rừng của người cựu chiến binh ở miền Đông Nam bộ

Nếu không nặng lòng khi nhìn cảnh rừng bị tàn phá, cựu chiến binh (CCB) Nguyễn Quang Dương (bí danh Năm Dương, 78 tuổi đời, 43 tuổi Đảng; ngụ ấp 1, xã Minh Đức, tỉnh Đồng Nai) đã ung dung hưởng thành quả từ diện tích 6ha tiêu cho năng suất 25 tấn/năm.

Vĩnh Hoàng - vùng biển trăm nghề

Vĩnh Hoàng - vùng biển trăm nghề

Không có lợi thế cửa lạch để neo đậu tàu thuyền lớn, ngư dân vùng biển bãi ngang xã Vĩnh Hoàng (Quảng Trị) từ lâu đã chọn cho mình cách riêng để mưu sinh. Họ bám trụ ở những rạn biển gần bờ, nơi được ví như “rừng nhiệt đới dưới lòng đại dương” và từ đó dựng nên cuộc sống khá giả bằng đủ loại nghề đánh bắt theo mùa.

Bàu Chùa đến Câu Nhi - Những mảnh đất giữ hồn người lính

Bàu Chùa đến Câu Nhi - Những mảnh đất giữ hồn người lính

Từ Bàu Chùa mênh mang bóng tre làng đến Câu Nhi lộng gió ven sông, đất Quảng Trị đã khắc ghi hai bản anh hùng ca bằng máu đỏ tuổi hai mươi. 66 người lính Trung đoàn 6 ngã xuống trong 9 ngày đêm ở Bàu Chùa mùa xuân 1966; tiếp đó, 93 chiến sĩ Trung đoàn 88 vĩnh viễn nằm lại dưới chân cầu Câu Nhi mùa hè đỏ lửa 1972.

“Chơi dao có ngày đứt tay” hay chiêu trò tạo content bẩn

“Chơi dao có ngày đứt tay” hay chiêu trò tạo content bẩn

Trong thời đại mạng xã hội bùng nổ, nơi mỗi cú nhấp chuột đều có thể biến thành tiền, không ít người đã bất chấp chuẩn mực đạo đức để sản xuất những đoạn clip dung tục, phản cảm, nhằm câu view và kéo khách hàng. Những “chiêu trò” này không chỉ làm ô nhiễm không gian mạng mà còn tiềm ẩn nhiều hệ lụy nguy hiểm cho xã hội.

Bình yên dưới chân núi Pu Phen

Bình yên dưới chân núi Pu Phen

Nhờ những chính sách của Đảng, Nhà nước cùng sự vào cuộc của chính quyền địa phương, xã Yên Na (tỉnh Nghệ An) từng được coi là “điểm nóng” của ma túy giờ đã thay da đổi thịt, an ninh trật tự được đảm bảo. Người dân ở đây đã tham gia cùng chính quyền xây dựng đời sống mới, cuộc sống bình yên nép mình dưới chân núi Pu Phen.

Từ con đường độc lập đến khát vọng vươn mình

Từ con đường độc lập đến khát vọng vươn mình

“Việt Nam thành công không chỉ vì đạt được thành tựu đáng chú ý, mà còn vì đã tìm ra con đường xã hội chủ nghĩa phù hợp với thực tiễn quốc gia”, Đại sứ Trung Quốc Hà Vĩ chia sẻ. Còn với Đại sứ Liên minh châu Âu Julien Guerrier, trong 30 năm qua, mỗi lần ông đến Việt Nam đều cảm nhận sự đổi thay và tiến bộ rõ rệt...