Quyền tiếp cận thông tin và trách nhiệm công dân

Những thông tin nào của Nhà nước, doanh nghiệp và cá nhân mà người dân được biết? Làm gì để chống đặc quyền, đặc lợi về thông tin, góp phần đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực, thực hiện công bằng xã hội… đang là những câu hỏi người dân hết sức quan tâm. 
Nhân Quốc hội thảo luận dự thảo Luật tiếp cận thông tin, chuyên mục “Trò chuyện Chủ nhật” dành cuộc trao đổi với Thạc sĩ luật học Trần Văn Duy, chuyên viên nghiên cứu Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam để sáng tỏ những vấn đề nói trên. 

Phóng viên (PV): Thưa Thạc sĩ Trần Văn Duy, ông có thể cho biết cơ sở mà Quốc hội xây dựng Luật tiếp cận thông tin và cốt lõi của quyền tiếp cận thông tin là gì?

Thạc sĩ Trần Văn Duy: Quyền tiếp cận thông tin là một trong những quyền cơ bản của con người. Hiến pháp 1946 và Hiến pháp 1992, mới nhất là Hiến pháp 2013 của nước ta đều quy định công dân có quyền được thông tin. Để công dân thực hiện quyền ấy, đồng thời chống vi phạm quyền tiếp cận thông tin, chống đặc quyền, đặc lợi về thông tin… thì phải có luật điều chỉnh các quan hệ pháp luật đó.

Hiểu đơn giản, Quyền tiếp cận thông tin là công dân có quyền được biết những chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, được thông tin những vấn đề cấp thiết, gắn liền với cuộc sống hàng ngày… Quyền được thông tin của người dân phản ánh bản chất chế độ xã hội ta là Nhà nước của dân, do dân, vì dân; công việc quốc gia phải được cho dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra.

PV: Những thông tin nào người dân được tiếp cận, để qua đó thực hiện đầy đủ quyền tiếp cận thông tin, thưa ông?

Thạc sĩ Trần Văn Duy: Quy định cụ thể hiện Quốc hội đang bàn thảo, và sẽ chính thức khi được phê chuẩn, ban hành luật. Theo quan điểm của tôi, thể chế hóa nội dung và tinh thần của Hiến pháp 2013 về việc ghi nhận, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân thì ngoại trừ những thông tin thuộc bí mật Nhà nước, thông tin liên quan đến an ninh quốc gia, ngoại giao, bí mật đời tư, thông tin thương mại và bí mật kinh doanh, quá trình điều tra hình sự… thì các thông tin là tin, hồ sơ, tài liệu bao gồm bản viết, bản in, bản điện tử, tranh, ảnh, bản vẽ, ghi hình, ghi âm hoặc các hình thức khác do cơ quan, tổ chức Nhà nước tạo ra và nắm giữ trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ đều có thể cho công dân tiếp cận.

PV: Vấn đề chúng ta hướng tới là thực hiện đầy đủ quyền tiếp cận thông tin của người dân nhưng vẫn phải đảm bảo giữ vững bí mật quốc gia và những thông tin thiết yếu quan trọng khác, trong đó có thông tin nhằm thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự an toàn xã hội. Vậy làm thế nào để giải quyết thỏa đáng các yêu cầu này?

Thạc sĩ Trần Văn Duy: Trên thế giới chứ không riêng Việt Nam, bên cạnh việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin, thì công dân cũng có nghĩa vụ cùng với Nhà nước và xã hội bảo vệ lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, đặc biệt là bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự an toàn xã hội. Để đảm bảo các yêu cầu này, thì luật có những quy định khẳng định nguyên tắc việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin của công dân không được xâm phạm lợi ích dân tộc, lợi ích quốc gia, trong đó nếu liên quan đến bí mật Nhà nước, bí mật quốc gia thì cơ quan Nhà nước được quyền từ chối cung cấp thông tin.

PV: Thực tế có thông tin không thuộc danh mục bí mật, nhưng cơ quan Nhà nước không thông tin hoặc thông tin không đầy đủ cho người dân mà không có biện pháp nào buộc người nắm giữ thông tin phải cung cấp, chẳng hạn thông tin chỉ giới mở rộng một tuyến đường, quy hoạch khu đô thị… Ông nghĩ sao trước thực tế này?

Thạc sĩ Trần Văn Duy: Tôi nghĩ Luật tiếp cận thông tin sau khi ban hành sẽ giải quyết được rất nhiều vấn đề do cuộc sống đặt ra. Cùng với sự phát triển của luật pháp, xã hội của chúng ta ngày càng dân chủ hơn và các cơ quan công quyền ngày càng cởi mở hơn trong quan hệ với người dân. Tuy nhiên, thực trạng không công khai hoặc thông tin không đầy đủ quy hoạch đô thị, tuyến đường, hay những tiêu chí trong tuyển chọn lao động, cán bộ… ở một số địa phương dẫn tới khiếu kiện, đền bù đất đai sai nguyên tắc, tuyển chọn cán bộ không minh bạch… là những vấn đề cần phải chấm dứt. Tôi hy vọng, việc ban hành Luật tiếp cận thông tin lần này sẽ có những quy định cụ thể, tạo cơ chế ràng buộc đối với những người nắm giữ thông tin thực hiện đúng chức trách, công khai, minh bạch thông tin, hạn chế tối đa những hệ lụy không mong muốn.

PV: Báo chí là một kênh để người dân tiếp cận thông tin, nhưng qua hoạt động giám sát thi hành Luật Báo chí thời gian qua của đại biểu Quốc hội cho thấy, nhà báo trong nhiều trường hợp rất khó khăn khi tiếp cận thông tin bởi đơn vị giữ thông tin đóng dấu “mật” lên tài liệu hoặc nêu lý do người có trách nhiệm đi công tác để tránh bị khai thác. Theo ông Luật tiếp cận thông tin sau khi ban hành có khắc phục được điều này?

Thạc sỹ Trần Văn Duy.
Thạc sỹ Trần Văn Duy.

Thạc sĩ Trần Văn Duy: Qua nghiên cứu tôi được biết, luật được xây dựng trên quan điểm nhằm bảo vệ và tạo điều kiện cho các cơ quan, cá nhân được quyền tiếp cận thông tin (trừ những thông tin thuộc danh mục bí mật Nhà nước, bí mật đời tư…). Vì thế, sẽ có những quy định cụ thể loại thông tin, tài liệu nào cần được công khai; loại tài liệu nào là mật không được phép công khai. Không thể để tình trạng khi ai đó không muốn cung cấp thông tin thì lại đóng dấu coi đó là tài liệu mật được. Báo chí là một kênh tiếp cận thông tin của người dân, bảo vệ quyền tiếp cận thông tin của báo chí cũng là bảo vệ quyền tiếp cận thông tin của công chúng.

PV: Dưới góc nhìn của ông, cần phải có quy định căn bản nào để thuận lợi cho việc thực thi quyền tiếp cận thông tin, để Luật tiếp cận thông tin đi vào cuộc sống?

Thạc sĩ Trần Văn Duy: Xây dựng luật làm sao đảm bảo đi vào cuộc sống là vấn đề không dễ, nhưng chúng ta phải làm, vì nếu không đi vào cuộc sống thì luật không có ý nghĩa. Đương nhiên, trong luật sẽ quy định rõ người có trách nhiệm cung cấp thông tin phải cung cấp đúng sự thật, đầy đủ mọi thông tin… Nhưng có một thực tế, nhiều nơi, ở không ít cán bộ, công chức không muốn cung cấp thông tin (không phải mật) cho người dân, cho báo chí vì nhiều lý do. Cho nên, quy định ràng buộc đối với các hành vi không thực hiện đúng quy định cung cấp thông tin là điều rất cần thiết. Tuy nhiên, lại có một thực tế khác là hiện nay không ít cơ quan Nhà nước cũng như cán bộ, công chức dù đã cố gắng nhưng điều kiện trình độ chuyên môn, máy móc thiết bị, phương pháp quản lý thông tin… chưa thể đáp ứng nhu cầu thông tin đầy đủ, nhanh chóng khi người dân yêu cầu. Đấy là chưa nói vì lợi ích nhóm hay động cơ khác chi phối.

PV: Điều nổi lên mà người dân quan tâm là tác động của Luật tiếp cận thông tin tới cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực hiện nay?

Thạc sĩ Trần Văn Duy: Tôi cho rằng, khi luật đi vào cuộc sống, người dân có điều kiện thực hiện quyền tiếp cận thông tin tốt hơn, nhiều kênh tiếp cận thông tin hơn, sẽ có tác động không nhỏ tới cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, mang lại hiệu quả rõ nét, thay vì chủ yếu do báo chí phát hiện tham nhũng, tiêu cực như trước đây. Qua đó, sẽ góp phần xây dựng bộ máy Nhà nước ngày càng minh bạch, trong sạch.

PV: Xin cảm ơn Thạc sĩ Trần Văn Duy!

Khánh Chi (thực hiện)

Các tin khác

Sức mạnh của nhân dân- từ Điện Biên Phủ đến khát vọng vươn mình của dân tộc

Sức mạnh của nhân dân- từ Điện Biên Phủ đến khát vọng vươn mình của dân tộc

72 năm sau chiến thắng Điện Biên Phủ, lịch sử không chỉ nhắc nhớ về một chiến công quân sự “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, mà còn gợi mở một chân lý có giá trị xuyên thời đại: sức mạnh quyết định vận mệnh của dân tộc Việt Nam chưa bao giờ chỉ nằm ở vũ khí hay tiềm lực vật chất, mà nằm ở lòng dân, ở khối đại đoàn kết toàn dân tộc và ở ý chí độc lập, tự cường được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử.

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, nhanh hơn, "xanh" hơn và bền vững hơn

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, nhanh hơn, "xanh" hơn và bền vững hơn

Kinh tế Việt Nam được đánh giá là điểm sáng hiếm hoi trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động và tăng trưởng toàn cầu chậm lại. Kinh tế Việt Nam sau hơn nửa thế kỷ đất nước thống nhất đã đạt những thành tựu vượt bậc, mang lại nhiều lợi ích cho người dân thụ hưởng, cũng như khẳng định vị thế, tầm vóc đất nước trên trường quốc tế.

Bước chuyển mạnh của Quốc hội đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước

Bước chuyển mạnh của Quốc hội đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thời cơ và thách thức đan xen, yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của quốc gia ngày càng trở nên cấp thiết. Một trong những điểm nhấn nổi bật thời gian qua là việc Quốc hội từng bước chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực cho nền kinh tế.

Giữ cho “trong ấm, ngoài êm”

Giữ cho “trong ấm, ngoài êm”

Thắng lợi của sự nghiệp kháng chiến chống xâm lược, thống nhất đất nước (1945-1975) là một trong những chiến công chói lọi nhất của dân tộc Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử ngàn năm dựng nước và giữ nước. Giành được những thành tựu, thắng lợi to lớn đó là sức mạnh của toàn dân tộc, trong đó lực lượng CAND có sự đóng góp xứng đáng.

Tiếp nối ngọn lửa ngày Đại thắng, vững bước tới tương lai rạng rỡ

Tiếp nối ngọn lửa ngày Đại thắng, vững bước tới tương lai rạng rỡ

Đại thắng ngày 30/4/1975 không chỉ khép lại cuộc chiến tranh trường kỳ, mà còn mở ra một kỷ nguyên mới – kỷ nguyên độc lập, thống nhất và đi lên CNXH của dân tộc Việt Nam. Đó là dấu mốc lịch sử không thể thay thế, là điểm tựa tinh thần để cả dân tộc bước vào hành trình kiến thiết, dựng xây đất nước trong hòa bình. Nhưng lịch sử chưa bao giờ dừng lại.

Nghị quyết của Quốc hội giải quyết hàng nghìn dự án đất đai khó khăn, vướng mắc tồn đọng, kéo dài

Nghị quyết của Quốc hội giải quyết hàng nghìn dự án đất đai khó khăn, vướng mắc tồn đọng, kéo dài

Hiện có 4.489 dự án, đất đai gặp khó khăn, vướng mắc với tổng quy mô diện tích sử dụng đất hơn 198.428,1 ha và tổng giá trị mức đầu tư là 3,3 triệu tỷ đồng đã được các bộ, ngành, địa phương trong cả nước thống kê tính đến ngày 30/3/2025, nếu sớm được vận hành thì đây sẽ là nguồn lực rất lớn của nền kinh tế.

Nhiều nước trên thế giới đã thống nhất về giới hạn của bí mật nghề nghiệp

Nhiều nước trên thế giới đã thống nhất về giới hạn của bí mật nghề nghiệp

Bí mật nghề nghiệp của luật sư là một nguyên tắc cốt lõi của tư pháp hiện đại, nhưng không phải là giới hạn tuyệt đối. Khi tội phạm ngày càng được chuẩn bị tinh vi và có tổ chức, nhiều quốc gia đã thiết lập ranh giới rõ ràng: bảo vệ quyền bào chữa, nhưng không để nguyên tắc này bị lợi dụng để che chắn cho hành vi phạm tội. Đề xuất sửa đổi Bộ luật Hình sự của Việt Nam vì thế không nằm ngoài xu hướng chung đó.

Tăng cường trách nhiệm người bào chữa nhằm phòng ngừa tội phạm

Tăng cường trách nhiệm người bào chữa nhằm phòng ngừa tội phạm

Cơ quan soạn thảo đã đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định theo hướng thu hẹp phạm vi miễn trừ trách nhiệm hình sự đối với luật sư, người bào chữa nhằm cân bằng giữa đạo đức nghề nghiệp, nghĩa vụ bảo mật thông tin của luật sư với trách nhiệm bảo vệ an toàn xã hội và ngăn chặn tội phạm từ sớm, từ xa. 

Đảm nhiệm đồng thời hai chức danh – một bước đi tất yếu

Đảm nhiệm đồng thời hai chức danh – một bước đi tất yếu

Trong tiến trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, mọi điều chỉnh về tổ chức bộ máy đều nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả các cơ quan quyền lực nhà nước. Chỉ những thay đổi phản ánh đúng yêu cầu khách quan của việc tổ chức và vận hành quyền lực nhà nước mới có ý nghĩa bền vững.

Phát triển "kinh tế bạc" là mở ra một cách tiếp cận mới trong quản trị quốc gia

Phát triển "kinh tế bạc" là mở ra một cách tiếp cận mới trong quản trị quốc gia

Trong điều kiện Việt Nam hiện nay, phát triển "kinh tế bạc" càng trở nên cấp thiết. Việt Nam hiện nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh ở châu Á. Theo dự báo, đến khoảng năm 2036, nước ta sẽ chính thức bước vào giai đoạn “xã hội già”, khi tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên chiếm trên 20% dân số.

Kiện toàn tổ chức bộ máy và kỳ vọng chương mới rực rỡ của đất nước

Kiện toàn tổ chức bộ máy và kỳ vọng chương mới rực rỡ của đất nước

Kiện toàn tổ chức bộ máy hôm nay mới là bước khởi đầu. Hành động quyết liệt, hiệu quả vì mục tiêu vừa kể mới là thước đo cuối cùng. Một khi lời nói đi đôi với việc làm, khi cam kết được hiện thực hóa bằng kết quả, thì niềm tin chắc chắn sẽ được củng cố, động lực chắc chắn sẽ được nhân lên; và con đường phía trước - dù còn nhiều thách thức, vẫn sẽ rộng mở để đất nước vững bước tiến lên, kiến tạo và viết tiếp những trang sử vẻ vang trong hành trình phát triển.

Thống nhất vị trí người đứng đầu Đảng và Nhà nước tạo sự thông suốt trong tư duy lãnh đạo

Thống nhất vị trí người đứng đầu Đảng và Nhà nước tạo sự thông suốt trong tư duy lãnh đạo

Chiều 7/4, bên hành lang Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Quốc hội đoàn TP Hà Nội Bùi Hoài Sơn đã trao đổi với Báo Tin tức và Dân tộc về việc Quốc hội bầu Tổng Bí thư Tô Lâm giữ chức Chủ tịch nước nhiệm kỳ 2026 - 2031 và những kỳ vọng đối với việc nâng cao hiệu lực lãnh đạo, điều hành trong giai đoạn mới.

Kiên định “bốn nguyên tắc” góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, bền vững

Kiên định “bốn nguyên tắc” góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, bền vững

Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 2 khóa XIV diễn ra trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta đang ra sức thi đua thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV, hướng tới thực hiện thành công mục tiêu chiến lược gắn với hai cột mốc lịch sử 2030 và 2045. Tại phiên bế mạc hội nghị, Tổng Bí thư Tô Lâm đã có bài phát biểu quan trọng, mang tính định hướng chiến lược, nhấn mạnh thực hiện tăng trưởng hai con số để “không lỡ nhịp với thời đại”: “Chúng ta không chấp nhận tăng trưởng thấp. Phải kiên trì thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, bền vững, thực chất”.

Phải truy xuất được nguồn gốc của miếng thịt là yêu cầu cấp bách

Phải truy xuất được nguồn gốc của miếng thịt là yêu cầu cấp bách

Vụ việc 300 tấn thịt lợn nhiễm dịch tả lợn châu Phi được tuồn ra thị trường, thậm chí vào các trường học đã gây bức xúc trong dư luận. Sự việc xảy ra cho thấy, đã có sự buông lỏng quản lý, “đứt gãy” trong cơ chế giám sát theo chuỗi, từ khâu kiểm dịch, kiểm soát giết mổ và giám sát lưu thông.

Kiên định “bốn nguyên tắc” – Chìa khóa hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế “hai con số”

Kiên định “bốn nguyên tắc” – Chìa khóa hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế “hai con số”

Khi “Bốn nguyên tắc” được triển khai đồng bộ trong giáo dục và đào tạo, các nhà trường sẽ góp phần hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao cho lực lượng CAND, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự an toàn xã hội và tạo môi trường ổn định cho phát triển kinh tế nhanh, bền vững, hướng tới mục tiêu tăng trưởng “hai con số” trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Kiểm soát quyền lực - “then chốt của then chốt” trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực

Kiểm soát quyền lực - “then chốt của then chốt” trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực

Lịch sử phát triển của mọi Nhà nước đều cho thấy: quyền lực nếu không được kiểm soát sẽ có xu hướng bị tha hóa, và một khi quyền lực đã bị tha hóa thì hậu quả không chỉ dừng lại ở tham nhũng, tiêu cực, mà còn làm xói mòn niềm tin của nhân dân, suy giảm hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia.

Bài 2: Xăng sinh học - Đột phá chiến lược trong chuyển đổi xanh

Bài 2: Xăng sinh học - Đột phá chiến lược trong chuyển đổi xanh

Thay vì kế hoạch sẽ triển khai xăng sinh học E10 (pha trộn 10% ethanol) vào tháng 6/2026, Chính phủ đã quyết định đẩy nhanh lộ trình triển khai xăng E10 ngay từ tháng 4/2026. Theo các chuyên gia, đây không chỉ là giải pháp tình thế trước những biến động của thị trường năng lượng thế giới, mà còn là một bước đột phá chiến lược trong chuyển đổi xanh. 

Giữ nghiêm kỷ cương để bảo vệ niềm tin và mở đường phát triển

Giữ nghiêm kỷ cương để bảo vệ niềm tin và mở đường phát triển

Công tác kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực và đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không chỉ là nhiệm vụ thường xuyên của công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, mà còn là điều kiện nền tảng để giữ vững ổn định, củng cố niềm tin xã hội và tạo lập môi trường lành mạnh cho phát triển đất nước.