Nâng cao hiệu quả trong phòng, chống tội phạm xâm phạm sở hữu

Tội phạm diễn biến phức tạp

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường, quá trình hội nhập quốc tế và chuyển đổi số quốc gia, tình hình tội phạm xâm phạm sở hữu tiếp tục diễn biến phức tạp với tính chất, phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, đa dạng.

Các hành vi phạm tội không chỉ diễn ra ngoài xã hội theo phương thức truyền thống mà còn dịch chuyển mạnh lên không gian mạng, gây khó khăn cho công tác phát hiện, điều tra, xử lý của các cơ quan tiến hành tố tụng.

Bộ luật Hình sự năm 2015 được sửa đổi, bổ sung năm 2017, năm 2025 (gọi chung là Bộ luật Hình sự) cùng Luật Tư pháp người chưa thành niên đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung và tội phạm xâm phạm sở hữu nói riêng.

Nhiều quy định mới thể hiện rõ tính nhân đạo, tiến bộ, đồng thời bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng ngừa tội phạm trong tình hình mới. Tuy nhiên, từ thực tiễn áp dụng vẫn còn phát sinh không ít khó khăn, bất cập cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.

Theo đánh giá, thống kê của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, nhóm tội phạm xâm phạm sở hữu hiện vẫn chiếm tỷ lệ lớn trong cơ cấu tội phạm hình sự. Các hành vi phổ biến gồm: Trộm cắp tài sản, cướp tài sản, cướp giật tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, cưỡng đoạt tài sản...

Đáng chú ý, sự phát triển của công nghệ thông tin, mạng xã hội, thương mại điện tử và thanh toán trực tuyến đã tạo điều kiện để các đối tượng phạm tội lợi dụng thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản bằng nhiều thủ đoạn mới.

Bên cạnh đó, tội phạm truyền thống như trộm cắp tài sản tại khu dân cư, khu công nghiệp, bệnh viện, trường học; cướp giật trên các tuyến giao thông; cho vay lãi nặng kết hợp cưỡng đoạt tài sản... vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống nhân dân và tình hình an ninh, trật tự.

Bộ luật Hình sự đã sửa đổi, bổ sung nhiều quy định quan trọng liên quan đến nhóm tội xâm phạm sở hữu nhằm phù hợp với thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm. Bộ luật cũng bổ sung nhiều tình tiết định khung tăng nặng liên quan đến việc sử dụng công nghệ cao, lợi dụng thiên tai, dịch bệnh hoặc lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp để phạm tội. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để xử lý nghiêm các đối tượng lợi dụng không gian mạng và các tình huống xã hội đặc biệt để chiếm đoạt tài sản.

Ngoài ra, chính sách hình sự mới của Bộ luật Hình sự còn chú trọng mở rộng khả năng áp dụng các biện pháp miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, xử lý nhân đạo đối với người phạm tội lần đầu, phạm tội ít nghiêm trọng và có nhiều tình tiết giảm nhẹ; đồng thời tăng cường các biện pháp thu hồi tài sản do phạm tội mà có.

Hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan

Thời gian qua, lực lượng Cảnh sát hình sự đã chủ động triển khai đồng bộ nhiều biện pháp nghiệp vụ nhằm phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh với tội phạm xâm phạm sở hữu. Việc áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự cơ bản đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Thông qua công tác nắm tình hình, quản lý địa bàn, quản lý đối tượng, lực lượng Cảnh sát hình sự đã triệt phá nhiều đường dây lừa đảo công nghệ cao, các ổ nhóm trộm cắp, cướp giật chuyên nghiệp; đồng thời phối hợp chặt chẽ với viện kiểm sát, tòa án trong điều tra, truy tố, xét xử các vụ án nghiêm trọng, phức tạp.

Nhiều vụ án được xử lý nghiêm minh đã góp phần răn đe, phòng ngừa chung. Việc áp dụng các tình tiết định khung tăng nặng đối với hành vi lợi dụng mạng máy tính, mạng viễn thông để chiếm đoạt tài sản bước đầu đáp ứng yêu cầu đấu tranh với loại tội phạm mới phát sinh. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng Bộ luật hình sự cũng có một số khó khăn.

Cụ thể, trong phân biệt quan hệ dân sự với hành vi phạm tội, một trong những vấn đề nổi cộm hiện nay là việc phân biệt giữa tranh chấp dân sự, kinh tế với hành vi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.

Thực tế cho thấy nhiều vụ việc vay mượn, hợp đồng góp vốn, hợp tác kinh doanh có dấu hiệu vi phạm nghĩa vụ dân sự nhưng bị tố giác hình sự; ngược lại có trường hợp đối tượng lợi dụng giao dịch dân sự để che giấu hành vi chiếm đoạt tài sản. Quá trình đánh giá yếu tố “gian dối”, “mục đích chiếm đoạt”, “khả năng trả nợ” còn phụ thuộc nhiều vào nhận thức và đánh giá chứng cứ của cơ quan tiến hành tố tụng...

Trong xử lý tội phạm sử dụng công nghệ cao, hiện nay, nhiều hành vi chiếm đoạt tài sản được thực hiện trên không gian mạng, đối tượng sử dụng tài khoản ngân hàng thuê, sim rác, tài khoản ảo, máy chủ đặt ở nước ngoài khiến việc truy vết, thu thập chứng cứ gặp nhiều khó khăn. Việc định danh hành vi phạm tội, xác định hậu quả thiệt hại, thu hồi tài sản bị chiếm đoạt qua tiền ảo, ví điện tử hoặc tài khoản trung gian còn nhiều bất cập.

Trong xác minh, truy vết và thu hồi tài sản số, tiền điện tử, một trong những vấn đề nổi lên trong công tác đấu tranh với tội phạm xâm phạm sở hữu hiện nay là việc các đối tượng lợi dụng tài sản số, tiền điện tử và các nền tảng thanh toán xuyên biên giới để che giấu, tẩu tán tài sản phạm tội.

Nhiều vụ án lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, đối tượng đã nhanh chóng tẩu tán tài sản, chuyển tiền qua nhiều tài khoản trung gian hoặc chuyển ra nước ngoài trước khi bị phát hiện. Trong khi đó, cơ chế phong tỏa, truy tìm tài sản, phối hợp quốc tế còn hạn chế, dẫn đến tỷ lệ thu hồi tài sản trong một số vụ án chưa cao.

Một số quy định còn thiếu hướng dẫn cụ thể dẫn đến việc áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương....

Để nâng cao hiệu quả áp dụng Bộ luật Hình sự trong đấu tranh phòng, chống tội phạm xâm phạm sở hữu thời gian tới, theo các cơ quan chức năng, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến xử lý tội phạm sử dụng công nghệ cao, tội phạm trên không gian mạng; nghiên cứu bổ sung quy định về biện pháp phong tỏa, thu giữ tài sản số, tiền điện tử và cơ chế xử lý đối với các loại tài sản mới phát sinh trong nền kinh tế số.

Đồng thời, nghiên cứu, bổ sung các quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự về biện pháp phong tỏa, tài sản số, tiền điện tử và cơ chế xử lý đối với các loại tài sản mới phát sinh trong nền kinh tế số. Cần làm rõ trách nhiệm phối hợp của các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp viễn thông và các nền tảng xuyên biên giới để quản lý chặt chẽ các giao dịch trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cần được đổi mới mạnh mẽ theo hướng trực quan, dễ tiếp cận, phù hợp với từng nhóm đối tượng; thường xuyên cảnh báo phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm để nâng cao ý thức phòng ngừa trong nhân dân.

Như vậy, trong bối cảnh tình hình tội phạm xâm phạm sở hữu còn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả áp dụng Bộ luật Hình sự có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là yêu cầu cấp thiết trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn góp phần bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp của công dân, giữ vững an ninh, trật tự, phục vụ hiệu quả nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong giai đoạn hiện nay.