Dư âm từ “Hồn trên giấy mộc”
Với mong muốn đưa tranh Đông Hồ trở lại gần hơn với đời sống đương đại, dự án "Họa ký Đông Hồ" đã được nhóm bạn trẻ Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam triển khai từ tháng 2/2026 với nhiều hoạt động sáng tạo, tương tác dành cho giới trẻ. Tâm điểm của hành trình ấy là sự kiện "Hồn trên giấy mộc" đã diễn ra hồi cuối tháng 5 vừa qua.
Nhắc đến tranh Đông Hồ, nhiều người nhớ đến những câu thơ đã trở nên quá nổi tiếng của nhà thơ Hoàng Cầm trong bài thơ “Bên kia sông Đuống”: “Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong/ Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp…”. Trải qua thăng trầm của lịch sử, có thời gian nghề làm tranh đã bị mai một, phần nhiều chỉ còn lại trong sách vở và ký ức của người lớn tuổi.
Sau khi nghề làm tranh Đông Hồ được UNESCO vinh danh trở thành di sản thế giới cần được bảo vệ khẩn cấp vào tháng 12/2025, đã có nhiều bài viết, nhiều hoạt động tôn vinh, lan tỏa vẻ đẹp và giá trị đặc biệt của tranh Đông Hồ thu hút sự quan tâm của công chúng. Trong đó, có dự án "Họa ký Đông Hồ" mà điểm nhấn chính là sự kiện “Hồn trên giấy mộc”.
Sự kiện “Hồn trên giấy mộc” đã thu hút sự quan tâm của các bạn trẻ xung quanh những cuộc trò chuyện cùng nghệ nhân tranh Đông Hồ Nguyễn Đăng Tâm, hoạt động in tranh, tô màu hay tự tay hoàn thiện một tác phẩm Đông Hồ theo phong cách riêng… Từ không gian mở mang tính tương tác cao đã mang đến cho người tham dự cơ hội tiếp cận một di sản đặc biệt của cha ông một cách gần gũi, sinh động.
Điểm đặc biệt của sự kiện nằm ở việc ứng dụng công nghệ số vào không gian trải nghiệm: người xem có thể sử dụng điện thoại thông minh để khám phá ý nghĩa các tác phẩm hoặc tương tác với những nhân vật bước ra từ tranh dân gian, "nhập vai" các nhân vật trong bức tranh Đông Hồ... Sự kết hợp giữa thủ công truyền thống và công nghệ hiện đại đã tạo nên cách tiếp cận mới mẻ, giúp văn hóa dân gian trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ.
Bên cạnh các hoạt động truyền thống và tương tác, với vở kịch múa đương đại “Chạm vào hồn điệp” đã khắc họa một hành trình di sản đầy cảm xúc dưới góc nhìn của người trẻ, khơi gợi niềm tự hào và sự gắn kết giữa thế hệ trẻ với giá trị truyền thống.
Sinh viên Phan Nguyễn Tâm Anh - Trưởng ban tổ chức dự án "Họa ký Đông Hồ" chia sẻ: Dự án "Họa ký Đông Hồ" được thực hiện với mong muốn giúp thế hệ trẻ có cơ hội trải nghiệm, khám phá và lan tỏa giá trị của tranh Đông Hồ theo cách riêng của mình. Chúng em mong muốn “Họa ký Đông Hồ” sẽ mang đến cái nhìn đa chiều, nơi di sản trở nên gần gũi hơn qua các hoạt động truyền thông và trải nghiệm thực tế. Chiến dịch được triển khai trên nhiều nền tảng, mang đến góc nhìn đa chiều về tranh dân gian Đông Hồ, đồng thời ghi nhận sự quan tâm và phản hồi tích cực từ phía công chúng đối với một di sản quý giá của cha ông…”.
Khi “màu dân tộc” sáng bừng trên… sân khấu
Tranh Đông Hồ là một sản phẩm mỹ thuật được tạo nên không chỉ từ của đôi bàn tay khéo léo, tài hoa của nghệ nhân từ khâu làm khuôn, bồi giấy, tạo màu… mà còn là ký ức văn hóa dân tộc bồi đắp qua nhiều thăng trầm của lịch sử. Tranh Đông Hồ không chỉ là đề tài nghiên cứu văn hóa, mỹ thuật ứng dụng, mà còn là nguồn cảm hứng để nhiều họa sĩ sáng tạo với sự kết hợp của mỹ thuật hiện đại như sơn mài, màu nước…
Cuối năm 2025, lần đầu tiên tranh dân gian Đông Hồ bước ra khỏi mặt giấy điệp để hiện diện sinh động trên sân khấu bằng hình thể, chuyển động và kỹ thuật xiếc qua vở xiếc đương đại “Xiếc họa Đông Hồ” tại Rạp Xiếc Trung ương (Hà Nội). Đây là chương trình do dự án “Thức cùng di sản” tổ chức, dưới sự bảo trợ chuyên môn của Liên đoàn Xiếc Việt Nam và Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ, thu hút đông đảo khán giả, đặc biệt là giới trẻ và du khách quốc tế.
Thay vì trưng bày tranh Đông Hồ theo lối truyền thống, các giá trị văn hóa được kể lại bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, tạo sự gần gũi, dễ tiếp cận với khán giả. Với các tiết mục được sân khấu hóa mang đậm màu sắc Kinh Bắc như “Đu Quan họ”, “Chuyện nhà Tí”, “Ký ức làng Hồ”… đã kể câu chuyện về dòng tranh Đông Hồ bằng hình thể, chuyển động và kỹ thuật xiếc. Các màn biểu diễn mang đậm sắc màu truyền thống đã mang đến cách tiếp cận mới trong việc tôn vinh, bảo tồn và phát huy giá trị tranh dân gian Đông Hồ thông qua ngôn ngữ xiếc đương đại. Sự kiện mang ý nghĩa sâu sắc khi diễn ra trong bối cảnh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vừa được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Qua đó, “Xiếc họa Đông Hồ” cũng gợi mở hướng đi mới để di sản tiếp tục có sức sống trong đời sống đương đại.
Trước chương trình “Xiếc họa Đông Hồ”, nguồn cảm hứng từ tranh Đông Hồ đã được các nghệ sĩ của Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam “thăng hoa” thành vở ballet “Đông Hồ” hồi đầu năm 2023. Sự độc đáo, đậm nét truyền thống đã khiến tranh Đông Hồ từng là nguồn cảm hứng sáng tạo của nhiều lĩnh vực như thời trang, âm nhạc, mỹ thuật và với nghệ thuật múa ballet thì có lẽ đây là lần đầu tiên. Bởi thế, khi vở ballet “Đông Hồ” của Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam công diễn tại Nhà hát Lớn Hà Nội đã khiến nhiều khán giả bất ngờ trước sự kết hợp đầy thú vị giữa vẻ đẹp của hội họa dân gian truyền thống và ngôn ngữ ballet cổ điển thế giới.
Ở đó, 11 bức tranh Đông Hồ nổi tiếng “Hứng dừa”, “Tố nữ”, “Chăn trâu thả diều”, “Đám cưới chuột”, “Đánh ghen”, “Vinh quy bái tổ”, “Lý ngư vọng nguyệt”… đã hiện lên đầy sống động trong sự chuyển động, tiếp biến không ngừng của nghệ thuật múa ballet và âm nhạc cổ điển, kết hợp cùng công nghệ ánh sáng, hình ảnh, tạo nên không gian nghệ thuật vừa quen thuộc vừa mới mẻ, vừa truyền thống vừa hiện đại.
Điều này cho thấy, văn hóa dân gian, văn hóa truyền thống mang đậm sắc màu dân tộc nói chung, tranh Đông Hồ nói riêng vẫn là nguồn cảm hứng đặc biệt trong sáng tạo của các nghệ sĩ. Từ những câu chuyện nghệ thuật xung quanh dòng tranh, nghề làm tranh Đông Hồ”, sẽ là một kinh nghiệm quý giá để các nghệ sĩ, các bạn trẻ học hỏi trong việc đưa văn hóa Việt Nam bước ra thế giới bằng chính những hình thức sáng tạo mới mẻ dựa trên nền những giá trị văn hóa lịch sử truyền thống.
