Trong văn học, ngoài các nghĩa đen, mặt trời còn có vô vàn các nghĩa biểu tượng, là vĩ nhân, sự vĩnh hằng, ánh sáng soi đường, nguồn tri thức, sức mạnh, niềm tin, tình yêu, khát vọng... Trong văn chương Việt Nam hiện đại có hai hiện tượng đích đáng được so sánh với mặt trời là Chủ nghĩa Mác - Lênin và Hồ Chí Minh.
1.Là người Việt Nam đầu tiên gặp gỡ, hiểu và vận dụng thành công Chủ nghĩa Mác - Lê Nin, Bác Hồ cũng là người đầu tiên và hay sử dụng hình ảnh mặt trời để nói về vai trò chỉ lối vĩ đại của Chủ nghĩa Mác - Lê Nin.
Với Cách mạng tháng Mười, Bác dùng các hình ảnh cái "cẩm nang", "kim chỉ nam", "mặt trời", "tiếng sấm", "ngọn đuốc", "ngọn đèn pha" - những ẩn dụ đắt giá, sinh động, phù hợp nhất để nói về ý nghĩa soi đường: "Giống như mặt trời chói lọi, Cách mạng Tháng Mười chiếu sáng khắp năm châu, thức tỉnh hàng triệu, hàng triệu người bị áp bức, bóc lột trên trái đất. Trong lịch sử loài người chưa từng có cuộc cách mạng nào có ý nghĩa to lớn và sâu xa như thế" (Hồ Chí Minh toàn tập. 2011, tập 15, tr 387). "Như ánh mặt trời rạng đông xua tan bóng tối, cuộc Cách mạng Tháng Mười đã chiếu rọi ánh sáng mới vào lịch sử loài người" (tập 11. Sđd, tr 159).
Ở hai ví dụ này, nét nghĩa tỏa sáng, soi chiếu, dẫn đường, mang lại ánh sáng, sự sống của mặt trời được "so sánh ngầm" với "Cách mạng tháng Mười" là hoàn toàn chính xác, giá trị biểu cảm cao. Nói về quy luật phát triển tất yếu của chủ nghĩa xã hội, Bác Hồ cũng dùng biểu tượng: "Không có lực lượng gì ngăn trở được mặt trời mọc. Không có lực lượng gì ngăn trở được lịch sử loài người tiến lên" (tập 11. Sđd, tr 158). Lấy điểm tựa là một quy luật tất yếu của tự nhiên, làm bật ra một quy luật xã hội, tạo cho lập luận chắc chắn, thuyết phục, là một nét phong cách Hồ Chí Minh.
Ở ví dụ sau, Bác dùng các hình ảnh ẩn dụ phương Đông quen thuộc làm "nền" để bật ra hình ảnh mới: "Ở nước ta và ở Trung Quốc cũng vậy, có câu chuyện đời xưa về cái "cẩm nang" đầy phép lạ thần tình. Khi người ta gặp những khó khăn lớn, người ta mở cẩm nang ra, thì thấy ngay cách giải quyết. Chủ nghĩa Mác - Lênin đối với chúng ta, những người cách mạng và nhân dân Việt Nam, không những là cái "cẩm nang" thần kỳ, không những là cái kim chỉ nam, mà còn là mặt trời soi sáng con đường chúng ta đi tới thắng lợi cuối cùng, đi tới chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản" (tập 12. Sđd, tr 563).
Cách so sánh giản dị nhưng nêu bật được tính ưu việt của Chủ nghĩa Mác - Lênin trong việc tìm ra phương hướng, phương pháp giải quyết vấn đề ở những tình huống khó khăn nhất. Cấu trúc lời văn theo lối tăng cấp hình ảnh: cái "cẩm nang" - cái kim chỉ nam - mặt trời soi sáng, càng nêu rõ hơn sứ mệnh dẫn lối chỉ đường, sức sống, niềm tin, sức lan tỏa của chủ nghĩa khoa học, cách mạng, biện chứng này.
Cách dùng ẩn dụ như gieo vào người đọc một niềm tin: "Đố ai che được mặt trời/ Mặt trời cộng sản sáng ngời năm châu" (tập 13. Sđd, tr 329). Đây là hai câu thơ kết lại bài viết "Kiên quyết ủng hộ Đảng Cộng sản Mỹ" in báo ngày 28/1/1962 có nội dung phản đối chính quyền Mỹ bấy giờ o ép, tìm mọi cách ngăn cản Đảng Cộng sản hoạt động. Hình ảnh "mặt trời" vừa là sự thật chân lý, vừa gợi về niềm tin cộng sản sẽ trở thành niềm tin của nhân dân cả thế giới. Có một lần Bác dùng hình ảnh mặt trời nói về "Sự nghiệp chống Mỹ, cứu nước của ta là chính nghĩa, quang minh chính đại như mặt trời" (tập 15. Sđd, tr 55), để khẳng định sức sống, tính chính nghĩa, tính tiên phong, tính soi đường của sự nghiệp chống đế quốc Mỹ do nhân dân Việt Nam tiến hành sẽ đi vào lịch sử nhân loại.
2.Các sáng tác văn chương, nghệ thuật so sánh Bác Hồ và Đảng ta như "mặt trời" cũng là một logic nghệ thuật. Như ánh mặt trời, lý tưởng Đảng Cộng sản rất đẹp mở ra cả một chân trời mỹ học mới trong thơ Tố Hữu, trong tâm hồn thế hệ trẻ trước 1945, nồng nàn, say mê: "Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ/ Mặt trời chân lý chói qua tim/ Hồn tôi là một vườn hoa lá/ Rất đậm hương và rộn tiếng chim" (Từ ấy). Một không gian rực rỡ chói chang ánh sáng, xôn xao hình ảnh, ngạt ngào hương vị, rộn ràng âm thanh. Một tâm hồn say sưa, nhiệt huyết mong muốn hòa nhập tuyệt đối vào đời để hết mình cho đời. Đây là một trong những câu thơ hay nhất của thơ Việt Nam hiện đại, chỉ có được ở những tâm hồn đẹp, say mê, tận hiến cho lý tưởng.
Năm 1970, nhạc sĩ Tô Vũ sáng tác bài hát "Như hoa hướng dương" tươi tắn, trong trẻo mà sâu lắng, ấn tượng: "Như hoa hướng dương hướng về mặt trời/ Chúng ta nguyện đi theo Đảng, đời đời nguyện đi theo Đảng/ Hoa là hoa hướng dương, tắm trong là trong ánh sáng/ Chúng ta đi theo Đảng chỉ đường/ Mỗi chúng ta là một bông hoa nhỏ hướng dương". Dựa vào đặc trưng sinh học hoa hướng dương luôn hướng về phía mặt trời, để ca ngợi Đảng ta vĩ đại, soi đường dẫn lối, còn chúng ta tự nguyện "đi theo Đảng" cũng là một cách tạo ra ánh sáng…
Tố Hữu rất thành công khi viết về Bác Hồ. "Sáng tháng Năm" là kỷ niệm, là ca ngợi: "Người rực rỡ một mặt trời cách mạng/ Mà đế quốc là loài dơi hốt hoảng/ Đêm tàn bay chập choạng dưới chân Người". Ngoài ý nghĩa tôn vinh, ca ngợi Bác đã đem ánh sáng soi đường cho dân tộc đi lên hạnh phúc, lối so sánh tương phản một cách triệt để (loài dơi hốt hoảng) vừa tôn thêm tầm cỡ đối tượng vươn tới tầm vũ trụ, qua đó ngầm đưa ra một nhận định: bè lũ phản động đi ngược lại ánh sáng tiến bộ, sẽ chịu sự phán xét của lịch sử.
Chỉ qua hai câu ngắn gọn hàm súc, tác giả Viễn Phương trong "Viếng lăng Bác" nói thật hay về tầm vóc một "Mặt trời" tỏa sáng cũng là tỏa ra chân lý: "Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng/ Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ". Kín đáo và tinh tế, ý thơ nâng hình tượng Bác: mặt trời Bác (mặt trời trong lăng) và mặt trời tự nhiên cùng "soi chiếu", ánh xạ vào nhau, cho nhau.
Một trong những ca khúc phổ biến nhất, lắng đọng, thành kính, xao xuyến, vang ngân đi vào lòng người là "Bác Hồ - một tình yêu bao la" của Thuận Yến: "Bác đem ánh mặt trời xua màn đêm giá lạnh/ Bác đem mùa xuân về mang hoa đẹp cho đời/ Bác như bài dân ca ru em bé vào đời/ Bác như vì sao sáng sáng giữa trời bao la…".
Những ẩn dụ, những so sánh đắt đã làm rõ hơn trí tuệ, tài năng, tâm hồn lớn lao của Bác Hồ. Nhưng phổ cập rộng rãi hơn cả đến mức, ai cũng thuộc, ai cũng có thể hát, hát trong những cuộc vui, trong những lễ mừng công, cả trong chia tay "giã bạn"… là "Như có Bác trong ngày đại thắng" của nhạc sĩ Phạm Tuyên: "Như có Bác Hồ trong ngày vui đại thắng/ Lời Bác nay đã thành chiến thắng huy hoàng/ Ba mươi năm đấu tranh giành toàn vẹn non sông/ Ba mươi năm dân chủ cộng hòa kháng chiến đã thành công…".
Không có hình ảnh mặt trời nhưng vẫn có cảm giác Bác Hồ như mặt trời đem đến ánh sáng hòa bình, ánh sáng thắng lợi. Ngoài hiểu theo nghĩa biểu tượng chung (Bác Hồ vĩ đại như mặt trời), xét theo từ nguyên, "huy hoàng" còn có nghĩa vẻ đẹp chói lọi, rực rỡ. (Chữ "huy" trong "huy hoàng" đồng âm, gần nghĩa với chữ "huy" có nghĩa là "ánh sáng mặt trời" trong "xuân huy" nghĩa "ánh nắng mùa xuân"; "tà huy" chỉ "ánh nắng chiều tà"). Nằm vị trí giữa bài hát, hai chữ "huy hoàng" tỏa sáng cả nhạc phẩm.
3.Trong kinh "Thiện Sinh" (bản kinh nguyên thủy trong bộ "Trường A Hàm") ra đời đã 26 thế kỷ, ghi lại lời Phật dạy, nêu 5 điều con cái phải kính thuận cha mẹ. Phật coi "cha mẹ là phương Đông" có thể hiểu đó là phương mặt trời mọc, có mặt trời mới có sự sống. Căn cứ trên mặt trống đồng Đông Sơn của ta có hình mặt trời tỏa sáng, cùng nhiều kết quả khảo cổ học, cho thấy tín ngưỡng thờ thần Mặt trời trong văn hóa Việt đã có từ rất sớm.
Tín ngưỡng thờ cúng ba ngày Tết của cư dân nông nghiệp luôn để lửa trong ngọn đèn vặn bấc nhỏ, về bản chất là thờ thần lửa/ thần Mặt trời với khát vọng bình yên trong trạng thái vừa đủ ánh sáng (người làm ruộng thích sự vừa phải, chừng mực)… Từ miền thượng nguồn nguyên thuỷ, dòng chảy văn hóa đưa con thuyền cổ mẫu Mặt trời chảy mãi vào tương lai. Đến mỗi bến lịch sử quan trọng, nó dừng lại đón thêm những ý nghĩa mới để biểu tượng càng tỏa sáng rực rỡ hơn.
