Giải thưởng Văn học Hội Nhà văn Việt Nam năm 2023: "Được mùa" văn xuôi
Hội Nhà văn Việt Nam vừa tổ chức lễ trao các giải thưởng văn học năm 2023 bao gồm: Giải thưởng thường niên của Hội Nhà văn Việt Nam với các hạng mục: Văn xuôi, thơ, lý luận phê bình, Giải thưởng văn học thiếu nhi, Giải thưởng tác giả trẻ, Giải thưởng nhà văn nữ ấn tượng và Giải thưởng cuộc vận động sáng tác văn học về đề tài thiếu nhi (đợt 1).
Giải thưởng thường niên của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2023 được đánh giá là năm “được mùa” văn xuôi khi có tới 3 tác phẩm được vinh danh nhưng lại không có giải thưởng ở hạng mục văn học dịch.
Lý giải về việc tại sao giải thưởng thường niên của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2023 trao cho tới 3 tác phẩm văn xuôi, nhà thơ Nguyễn Bình Phương - Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cho rằng, lựa chọn trao cho cùng lúc cả 3 tác phẩm “thể hiện bản lĩnh” của Ban Chấp hành. Bởi, động thái này, dù muốn hay không cũng phần nào khiến giới yêu văn học có dịp gợi liên tưởng và so sánh với sự kiện trao giải văn xuôi năm 1991.
Giải thưởng ở hạng mục văn xuôi của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1991 cho đến nay vẫn được coi là một trong những sự kiện văn học đáng chú ý khi cùng lúc trao giải cho 3 tác phẩm: “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh, “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường, “Bến không chồng” của Dương Hướng. Sau hơn 30 năm, đây vẫn là những tác phẩm có sức sống bền bỉ trong đời sống văn học, được chuyển thể thành các loại hình nghệ thuật khác như điện ảnh, sân khấu và chủ nhân của các tác phẩm này đều trở thành những tên tuổi lớn trên văn đàn.
Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam và nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam trao giải cho các tác giả đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2023.
Nhà thơ Nguyễn Bình Phương khẳng định: “Hạng mục văn xuôi, việc trao cho cùng lúc 3 tác phẩm, 2 tiểu thuyết, “Tuyệt không dấu vết” của Nguyễn Việt Hà, “Từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín” của Nguyễn Một và tập truyện ngắn “Một mùa hè dưới bóng cây” của Nguyễn Tham Thiện Kế với ba phong cách khác nhau, thậm chí ba quan niệm nghệ thuật khác nhau, cho thấy tinh thần phóng khoáng của Ban Chấp hành trong nhìn nhận, chấp nhận mọi khuynh hướng, phong cách nghệ thuật.
Nhìn cụ thể ở từng tác phẩm, ta sẽ thấy, bằng bản lĩnh người viết, mỗi tác giả đều mang đến dấu ấn riêng biệt trong sáng tác của mình. “Tuyệt không dấu vết” của Nguyễn Việt Hà cho thấy bản lĩnh của người nắm chắc kỹ thuật, dám bước những bước dài tới sự pha trộn thể loại để tìm ra một công thức cho riêng mình, cả trên phương diện phản ánh những vấn đề nhân sinh trong xã hội đương thời lẫn mĩ cảm nghệ thuật. “Từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín” của Nguyễn Một thể hiện bản lĩnh qua góc nhìn nhận độc lập, khách quan trước những vấn đề vốn đã được mặc định, từ đó soi chiếu về sự tồn tại đầy kiên cường, cũng đầy tính may rủi, của cá nhân con người trong những giai đoạn, những tình thế lịch sử bất trắc, hiểm nguy. “Một mùa hè dưới bóng cây” của Nguyễn Tham Thiện Kế can đảm ở sự phá vỡ cấu trúc câu và làm mới ngôn ngữ theo cách của riêng mình mà vẫn tạo được sự thấu cảm với người đọc...”.
Giải thưởng ở hạng mục Tác phẩm Lý luận phê bình cũng gây chú ý khi năm 2023, số lượng sách lý luận, phê bình văn học gửi đến dự xét giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam là 22 cuốn và giải thưởng được trao cho “Tự chủ văn chương và sứ mệnh tự do” của Phùng Ngọc Kiên (chủ biên) - Đoàn Ánh Dương. Nhà phê bình Đoàn Ánh Dương chia sẻ: “Nhà văn Bảo Ninh từng chia sẻ với chúng tôi: “Giờ đây chính là lúc chúng ta cần tái hiện đầy đủ về Việt Nam thời thuộc địa và nhà văn Việt Nam hiện nay có thể tìm thấy cái mới, động lực sáng tác và thành công bằng chính việc chiêm nghiệm, suy tư và sáng tạo từ những câu chuyện xưa cũ còn luôn mới mẻ và thách đố đó!”. Tôi rất vui mừng vì Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam đã trao giải cho cuốn sách của chúng tôi - cuốn sách tìm về và tái tạo không gian văn học Việt Nam thời thuộc địa cách nay gần một thế kỷ. Như ai đó từng nói, lịch sử không phải câu chuyện về thời đã qua, lịch sử là một vấn đề lịch sử. Hiểu như vậy thì cuốn sách của chúng tôi đang nói về và gắn liền với văn chương của ngày hôm nay...”.
Theo chia sẻ của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, thời gian qua, Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam nhận thấy rõ những “khoảng trống cần được lấp đầy” của văn học dành cho thiếu nhi. Vì thế, Ban Chấp hành hội đã mạnh dạn tạm gác cuộc thi sáng tác tiểu thuyết lần thứ VI, thay vào đó là “Cuộc vận động sáng tác văn học về đề tài thiếu nhi” kéo dài trong 5 năm. Cuộc vận động chia làm 2 đợt, tính đến ngày 15/6/2023, ban tổ chức đã nhận được 246 tác phẩm tham dự, trong đó có 102 tác phẩm thơ, 144 tác phẩm văn xuôi. Điều này cho thấy sự quan tâm, hào hứng của giới sáng tác dành cho văn học thiếu nhi khi có những “sân chơi” hay những “cú hích” từ các cuộc thi. Ở đợt 1 này đã có 16 tác phẩm đoạt giải, bao gồm: 1 giải A cho tác phẩm văn xuôi; 2 giải B cho 1 tác phẩm văn xuôi và 2 tập thơ; 5 giải C, trong đó có 3 tác phẩm văn xuôi và 2 tác phẩm thơ; 7 giải khuyến khích với 4 tác phẩm văn xuôi và 3 tác phẩm thơ. Trong số các tác phẩm đoạt giải đợt này, có 5 tác phẩm đã in thành sách, còn lại là ở dạng bản thảo.
Nhận định về chất lượng các tác phẩm đoạt giải trong cuộc vận động sáng tác văn học dành cho thiếu nhi đợt 1, nhà thơ Nguyễn Bình Phương cho biết: “Điểm nổi trội nhất là đã hạn chế những bài học gượng ép, giáo điều to tát, mà chú trọng đến khơi gợi trí tưởng tượng trong từng chi tiết nhỏ của đời sống để giáo dục về nhân tính. Điều này thể hiện qua nỗ lực của các tác giả, tiến sát với thế giới tâm hồn thiếu nhi bằng các sáng tác nổi trội tính gợi mở, vừa ngộ nghĩnh, vừa gần gũi, qua đó mang tới cho các em những bài học định hướng giàu tinh thần nhân văn...”.
Nhà văn Nguyễn Một:
“Tiểu thuyết của tôi và các tác giả được trao giải thưởng năm nay có thể chưa phải là những cuốn sách hay nhất của văn học Việt Nam trong năm 2023, bởi hầu hết sự lựa chọn nào cũng chỉ mang tính tương đối. Nhưng, tôi tin rằng, sự lựa chọn của Hội đồng và Ban Chấp hành là nhận diện được tiếng nói của những trái tim, là ánh mắt nhân văn và “Tâm trạng của đời sống” trong các tác phẩm. Các nhà văn chúng ta đều biết chức năng văn học không chỉ là phản ánh hiện thực đời sống mà phải phản ánh tâm trạng đời sống như câu nói của nhà triết học Krishnamurti trong tác phẩm “Tự do đầu tiên và cuối cùng” rằng: “Chúng ta phải phát hiện lại các giá trị trên nền móng bền vững hơn bằng sự thông hiểu tâm trạng của đời sống”.
Nhận giải thưởng này, tôi cảm thấy vô cùng tự hào nhưng cũng đầy trách nhiệm và sẽ không ngừng nỗ lực, tiếp tục viết nên những câu chuyện đầy ý nghĩa, chứa đựng tâm trạng của đời sống, của thời đại chúng ta đang sống để làm cầu nối giữa con người với con người, làm cho thế giới trở nên gần gũi và yêu thương hơn. Tôi tin rằng, qua mỗi trang sách, con người có thể hiểu nhau hơn, thông cảm và chia sẻ với nhau nhiều hơn...”.
Nhà văn Đức Anh:
“Tôi tương đối bất ngờ khi được Hội Nhà văn trao Giải thưởng Tác giả trẻ. Giải thưởng này mang ý nghĩa rất lớn đối với con đường viết lách của tôi. Nó là một sự công nhận quan trọng về tài năng và tiềm năng của các nhà văn lớn lên trong thế giới toàn cầu hóa. Giải thưởng Tác giả trẻ đem đến cho tôi một cảm giác vui mừng và tự hào. Nó chứng tỏ rằng, những nỗ lực và thành tựu của tôi đã được đánh giá cao và tạo được sự chú ý trong cộng đồng văn chương. Giải thưởng cũng mang ý nghĩa về mặt xã hội bởi nó là một cách để tôi được công chúng biết đến, thu hút sự quan tâm từ độc giả và những người có ảnh hưởng trong ngành văn học. Điều này cũng mở ra cho tôi nhiều cơ hội mới như: được xuất bản nhiều hơn, được tham gia vào các dự án văn học quan trọng và xây dựng mạng lưới các tác giả và các chuyên gia trong ngành. Tuy nhiên, đó đồng thời cũng là áp lực mà tôi cần phải vượt qua...”.
Ở Hoàng Thế Sinh, điều gây ấn tượng không nằm ở danh xưng, mà ở một phẩm chất lặng lẽ: sự tử tế. Sự tử tế ấy không cần tuyên bố, không cần phô bày, nhưng hiện diện trong cách sống, cách đối đãi và thấm dần vào từng trang viết. Nó tạo nên một nền đạo đức âm thầm nhưng bền bỉ, giúp văn chương của ông không trượt vào cảm tính dễ dãi, cũng không rơi vào sự lạnh lẽo của quan sát thuần túy.
Nhà văn Phùng Văn Khai, sau nhiều năm thành công ở các lĩnh vực văn chương như truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký... thì năm nay, anh “lấn sân” sang lĩnh vực thơ ca với sự xuất hiện một tập thơ dày dặn “Thơ viết cho mình”.
Trong các nhà thơ Việt đương đại, Lê Vĩnh Tài (SN 1966, hội viên Hội Văn nghệ Đắk Lắk, đã in 6 tập thơ và trường ca) là một gương mặt tạo được dấu ấn riêng bởi một kiểu viết giàu tính thể nghiệm hậu hiện đại, dữ dội trong liên tưởng, phức hợp trong giọng điệu, và đặc biệt là có ý thức rất rõ về việc làm mới thi pháp thơ.
Phó giáo sư - Tiến sĩ - Nhà lý luận phê bình văn học Ngô Văn Giá đã viết rất chân thành: “Ở chốn Kinh Bắc hiện nay, Tô Hoàn vẫn là một nhà thơ có uy tín, có vị trí trên văn đàn, có đóng góp vào đời sống thơ ca Việt Nam đương đại”.
Nguyễn Thị Lê Na đã cùng với phái yếu, phái đẹp tích cực góp công vào kiến thiết một dòng văn chương mang gương mặt nữ trên văn đàn Việt Nam đương đại.
Tập trường ca “Những người lính của làng” của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều vừa được Nha xuất bản Hội Nhà văn ấn hành là một dấu ấn khá đặc biệt. Ở đó, hình tượng người lính không còn được khắc họa đơn tuyến như biểu tượng anh hùng thuần túy, mà trở thành một thực thể đa chiều - vừa bi tráng, vừa mong manh, vừa mang nỗi đau riêng tư, vừa hòa vào số phận dân tộc.
Tuy là đồng nghiệp và đồng hương Quảng Bình, nhưng mãi đến năm 2018, tôi mới được gặp và quen biết Nguyễn Hương Duyên, cây bút nữ văn xuôi "7x đời chót" đang làm Trưởng ban Thư ký tòa soạn tạp chí Nhật Lệ của Hội VHNT ở quê nhà.
Trong những ngày đầu năm 2026, giới văn chương Việt Nam, đặc biệt là vùng đất "sen bùi nhãn ngọt" Hưng Yên, đón nhận tin vui: Đại tá Công an - nhà thơ Văn Diên (hội viên Hội Nhà văn Việt Nam) đã chính thức được vinh danh Giải thưởng Văn học Quốc tế 2025 với Huy chương Vàng Dickens cho tập thơ thiếu nhi "Green Wishes" (Ước vọng xanh).
Một bữa nắng như chảo lửa nung cháy xứ Quảng, tôi ghé nhà bạn ở vùng trung du phía Tây Thăng Bình, nơi con sông Rù Rì chảy qua. Loáng thoáng trong câu chuyện quanh mâm giỗ, bà ngoại bạn thở than với mấy người già quê: “Trời ni mà có bát nước chè hai uống cái ực thì sướng phải biết!”.
Nghệ thuật (Tiếng Anh: Art), nếu chiết tự theo Hán Việt, đó là nuôi dưỡng, làm phát triển tài năng bên trong (tài nghệ) bằng các kỹ thuật, phương pháp. Sản phẩm nghệ thuật là hình thức hiện ra - kết quả của quá trình nuôi dưỡng tài năng cùng với các phương pháp biểu hiện tốt nhất có thể. Hiểu trên phương diện thực tế: nghệ thuật là sự biểu đạt thẩm mỹ thông qua các phương tiện/ chất liệu (ngôn ngữ, âm thanh, màu sắc, hình ảnh, hình khối, vũ đạo…).
Một sáng Chủ nhật thảnh thơi, tôi lại đem cuốn sách cũ ra đọc. Tiếng là những sách cũ, giấy đã sờn và rách gáy nhưng chữ nghĩa cổ nhân ngẫm ra thật thú vị. Trong "Đạo đức kinh", Lão Tử viết: "...Tri túc bất nhục, tri chỉ bất đài, khả dĩ trường cửu". Nghĩa là: Biết thế nào là đủ thì không nhục, biết lúc nào nên ngừng thì không nguy, may có thể sống lâu được".
Gần nửa thế kỷ cầm bút, 11 đầu sách đã xuất bản, 9 Giải thưởng Báo chí quốc gia - đó là những con số biết nói về một hành trình sáng tạo bền bỉ của nhà báo Hồ Quang Lợi. Nhưng, có lẽ, điều khiến độc giả nhớ nhất ở ông không chỉ là nhà báo với những bài bình luận quốc tế sắc sảo, mà còn trong tư cách nhà văn qua những trang viết chân dung đầy nhân văn về những con người "làm nên thời đại".
“Nơi tôi sống, núi rừng trùng điệp, màu xanh cây cối đã thành quen mắt. Từ khi tôi còn là một đứa trẻ bé tí theo mẹ đi chợ, những hoa văn thổ cẩm đã theo vào mắt tôi, cùng tôi khôn lớn”, nhà văn trẻ Đặng Thùy Tiên giới thiệu về mình. Nơi “núi rừng trùng điệp” ấy chính là thị trấn Tam Đường, nay là xã Bình Lư, tỉnh Lai Châu.
“Rộn ràng, rộn ràng hạnh phúc đang tràn dâng/ Nôn nao lâng lâng xao xuyến đến ngập lòng...” - nhạc sĩ Nguyễn Duy Trung “chào sân” bằng bài hát vui vui. Không cần guitar đệm nhạc, chỉ có nhịp vỗ tay đã thấy rộn lên như trong một hội hôn. Hát xong, người nhạc sĩ đến từ miệt Sen hồng Đồng Tháp cúi đầu chào khán giả. Sau tràng pháo tay khích lệ, anh hát tiếp: “Nhớ không em! trò chơi đám cưới ngày xưa/ Tóc cô dâu thả suông kết bông mười giờ/ bên chú rể lưng trần, che lộng vàng lá chuối/ Xây tổ ấm uyên ương mơ ước ngày nên đôi...”.
Trong dòng chảy văn xuôi Việt Nam viết về chiến tranh và hậu chiến, có những tác phẩm không chọn giọng điệu sử thi lớn lao, cũng không cố dựng lên những tượng đài bất khả xâm phạm, mà lặng lẽ đi vào ký ức cá nhân, từ đó chạm đến phần sâu nhất của lịch sử dân tộc. Tác phẩm bút ký - tản văn “Lính già mau nhớ lâu quên” của nhà văn Tô Hoàng vừa được NXB Hội Nhà văn ấn hành tháng 2/2026 là một tập sách như thế.
“Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng”của tiến sĩ Nguyễn Thành Nam không chỉ kể lại lịch sử Việt Nam hơn một thế kỷ qua, mà còn đặt lịch sử vào một vai trò khác, như tấm gương để soi chiếu hiện tại. Khi các sự kiện và nhân vật được nhìn lại bằng những câu hỏi mới, lịch sử không còn là những mốc thời gian khép kín, mà trở thành nguồn bài học sống động, đặc biệt với người trẻ, trong việc hiểu mình đang ở đâu và nên đi về đâu.
Lần mới đây nhất tôi gặp lại nhà văn Nguyễn Thu Hằng chính là tại lễ tổng kết, trao giải Cuộc thi viết tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài "Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống" lần thứ V, giai đoạn 2022-2025. Cuộc thi do Bộ Công an phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Ở cuộc thi này chị đã đoạt giải Nhất với tiểu thuyết “Chiều qua thị trấn”.
Trong thơ Việt Nam đương đại nửa sau thế kỷ XX, lớp nhà thơ trưởng thành từ chiến tranh đã tạo nên một diện mạo đặc biệt cho thi ca dân tộc. Họ mang đến cho thơ không chỉ cảm xúc mà còn là ký ức lịch sử, những trải nghiệm sống động của một thế hệ đã đi qua chiến tranh và bước vào công cuộc dựng xây đất nước.
Nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải là gương mặt quen thuộc trong làng văn, làng báo Việt Nam. Trải qua nhiều thăng trầm, bà khẳng định mình không chỉ là nhà báo tâm huyết mà còn là cây bút kiên trì với thể loại phi hư cấu, đặc biệt là những cuốn sách chân dung gây tiếng vang như tác phẩm về nhà tình báo huyền thoại Phạm Xuân Ẩn – cuốn sách được giới nghiên cứu quốc tế đánh giá cao, từng được dịch nhiều chương trên tạp chí The Consequence (Mỹ).
Tập tiểu luận phê bình "Duyên khởi đến cõi văn" (NXB Hội Nhà văn, 2025) của PGS.TS Hoàng Kim Ngọc là kết quả sau hơn 3 năm đọc, nghĩ và viết dưới ánh sáng của chữ duyên: “Hữu duyên, nhân duyên, thiện duyên và duyên khởi. Đó là sự gặp gỡ giữa nhà phê bình với nhà văn, giữa nhà văn với cõi văn linh diệu của họ” (Lời nói đầu).
