Bộ Ngoại giao Mỹ hôm 17/9 (giờ địa phương) thông báo chấp thuận khả năng bán cho Arab Saudi 48 tiêm kích F-35 Lightning II, 49 động cơ cùng các thiết bị liên lạc, phụ tùng, huấn luyện và hỗ trợ hậu cần, với tổng giá trị ước tính 24,3 tỷ USD. Đây chưa phải hợp đồng cuối cùng và thương vụ vẫn phải trải qua quy trình xem xét tại Quốc hội Mỹ.
Theo Bộ Ngoại giao Mỹ, thương vụ sẽ hỗ trợ các mục tiêu chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia của Washington thông qua việc nâng cao năng lực của Arab Saudi - một đồng minh lớn ngoài Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), đồng thời tăng khả năng phòng thủ, răn đe cũng như cải thiện khả năng phối hợp với lực lượng Mỹ và các đối tác.
Washington khẳng định việc bán F-35 cho Arab Saudi “sẽ không làm thay đổi cán cân quân sự trong khu vực”. Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, chính tuyên bố này đang trở thành một trong những điểm được chú ý nhất của thương vụ.
Câu trả lời về vai trò của Arab Saudi tại vùng Vịnh
Thời điểm Washington bật đèn xanh cho thương vụ F-35 của Arab Saudi có ý nghĩa đặc biệt. Nước này đang đối mặt với một môi trường an ninh phức tạp hơn đáng kể sau khi xung đột Trung Đông lan rộng.
Những tuần gần đây, Riyadh phải ứng phó với các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV của lực lượng Houthi tại Yemen, trong khi những tuyến năng lượng và hàng hải có ý nghĩa sống còn đối với nền kinh tế Arab Saudi cũng đứng trước nguy cơ gián đoạn.
Reuters hôm 17/9 đưa tin Arab Saudi và Houthi tiếp tục các đợt tấn công lẫn nhau xuyên biên giới, trong khi hơn 100.000 người tại Yemen phải rời bỏ nhà cửa. Trước đó, Riyadh đã phát cảnh báo an ninh trên diện rộng sau hàng loạt vụ tấn công, trong bối cảnh Houthi mở rộng hiện diện tại khu vực bờ biển Đỏ gần eo biển Bab el-Mandeb.
Trong bối cảnh đó, việc sở hữu chiến đấu cơ thế hệ thứ năm như F-35 có thể bổ sung cho Arab Saudi khả năng tác chiến mà đội máy bay F-15, Tornado và Eurofighter Typhoon hiện nay chưa có ở mức tương đương, đặc biệt về tàng hình, cảm biến và khả năng kết nối dữ liệu.
Quan điểm chính thức của Washington cũng tập trung vào yếu tố này. F-35 sẽ tăng năng lực không đối không và không đối đất của Arab Saudi, hỗ trợ khả năng phòng thủ lãnh thổ cũng như tăng mức độ tương tác với quân đội Mỹ và các lực lượng đồng minh.
Theo Lockheed Martin, F-35 có thể thu thập, phân tích và chia sẻ dữ liệu với các lực lượng trên không, trên bộ và trên biển, qua đó không chỉ hoạt động như một máy bay chiến đấu mà còn như một “nút” thông tin trong mạng lưới tác chiến chung.
Cựu Đại sứ Mỹ tại Arab Saudi Michael Ratney, hiện là cố vấn cấp cao không thường trú tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhìn vấn đề từ góc độ quan hệ an ninh Mỹ - Arab Saudi.
Theo ông, chính nguy cơ xung đột Trung Đông lan rộng đã thúc đẩy Riyadh tìm kiếm quan hệ đối tác an ninh chặt chẽ hơn với Washington, nhằm có được những bảo đảm rõ ràng, nhất là trong trường hợp phải đối mặt với những mối đe dọa như hiện nay từ Iran, Houthi cho tới các lực lượng thân Iran tại Iraq.
Từ góc độ này, thương vụ F-35 có thể được hiểu không chỉ là bổ sung thêm 48 chiến đấu cơ, mà còn gửi đi tín hiệu rằng Washington tiếp tục đặt Arab Saudi ở vị trí quan trọng trong cấu trúc an ninh vùng Vịnh.
Israel sẽ mất ưu thế khi Arab Saudi sở hữu F-35?
Theo Aljazeera, Israel hiện là quốc gia duy nhất tại Trung Đông vận hành F-35. Chính sách Mỹ từ lâu đã đề ra rằng Washington bảo đảm “ưu thế quân sự định tính” - QME cho Israel trước những nước khác trong khu vực.
Vì vậy, thương vụ bán 48 F-35 cho Arab Saudi đặt ra một câu hỏi không thể tránh khỏi, là việc một quốc gia Arab sở hữu số lượng F-35 gần tương đương phi đội hiện tại của Israel có ảnh hưởng đến nguyên tắc này hay không?
Bộ Ngoại giao Mỹ cho rằng thương vụ không làm thay đổi cán cân quân sự khu vực.
Ông Jonathan Ruhe, chuyên gia về chiến lược Mỹ tại Viện Do Thái nghiên cứu An ninh Quốc gia Mỹ (JINSA) nhận định, bất kỳ thỏa thuận F-35 nào với Riyadh đều cần tính đến QME của Israel và phải đặt Arab Saudi vào một cấu trúc an ninh khu vực rộng hơn do Mỹ dẫn dắt.
Trên thực tế, ưu thế quân sự không đơn thuần được quyết định bởi việc mỗi bên có bao nhiêu chiếc F-35. Đặc biệt, Israel cũng không vận hành phiên bản F-35 hoàn toàn giống các khách hàng khác của Mỹ.
F-35I “Adir” của nước này được điều chỉnh để tích hợp một số hệ thống tác chiến điện tử, liên lạc và vũ khí của Israel. Các chuyên gia JINSA từng lưu ý rằng lợi thế của Không quân Israel còn đến từ trình độ phi công, năng lực tình báo, khả năng lập kế hoạch tác chiến và những công nghệ mà Israel tự phát triển, chứ không chỉ nằm ở bản thân chiếc F-35.
Tuy vậy, giới chuyên gia nhấn mạnh rằng Mỹ cần duy trì những biện pháp bảo đảm cụ thể để việc Arab Saudi tiếp cận F-35 không làm xói mòn lợi thế quân sự định tính của Israel. Điều này có thể liên quan đến cấu hình máy bay được chuyển giao, loại vũ khí đi kèm, quyền tiếp cận một số công nghệ nhạy cảm cũng như việc Washington tiếp tục nâng cấp năng lực của Israel trong những năm tới.
Những tính toán phía sau
Nếu nhu cầu an ninh của Arab Saudi là một trong những động lực thúc đẩy thương vụ, thì với Washington, quyết định mở đường cho Riyadh tiếp cận F-35 còn gắn với nhiều tính toán rộng hơn về công nghệ, quan hệ đồng minh và cấu trúc an ninh khu vực.
Một trong những vấn đề được giới chức và các nghị sĩ Mỹ quan tâm là nguy cơ công nghệ nhạy cảm của F-35 có thể bị lộ trong quá trình triển khai, vận hành hoặc bảo dưỡng tại một quốc gia có mạng lưới quan hệ quốc phòng và công nghệ rộng với nhiều đối tác bên ngoài.
F-35 không chỉ là một máy bay chiến đấu đơn lẻ, mà là một hệ thống tích hợp phức tạp gồm công nghệ tàng hình, cảm biến, phần mềm, liên kết dữ liệu và nhiều thành phần có mức độ bảo mật cao. Bởi vậy, việc chuyển giao loại máy bay này thường đi kèm những yêu cầu nghiêm ngặt.
Bộ Ngoại giao Mỹ cũng cho biết, mọi thương vụ chuyển giao quốc phòng đều phải được xem xét theo luật pháp Mỹ và trải qua quy trình đánh giá nhiều yếu tố, từ chính trị, an ninh đến yêu cầu bảo vệ lợi thế công nghệ quân sự của Washington.
Tiền lệ của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cho thấy, những yêu cầu như vậy có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến trình mua F-35. Abu Dhabi từng đạt thỏa thuận tiềm năng trị giá khoảng 23 tỷ USD, nhưng cuối năm 2021 đã tạm dừng các cuộc thảo luận trong bối cảnh hai bên chưa giải quyết được một số vấn đề liên quan đến điều kiện kỹ thuật, vận hành và bảo đảm an ninh đối với hệ thống.
Do đó, với thương vụ Arab Saudi, thách thức của Washington không chỉ nằm ở việc Quốc hội có chấp thuận hay không, mà còn ở cách Mỹ thiết kế các điều kiện chuyển giao đủ chặt chẽ để vừa đáp ứng nhu cầu quốc phòng của Riyadh, vừa bảo vệ những công nghệ thuộc nhóm nhạy cảm nhất của mình.
Ở một khía cạnh khác, F-35 cũng có thể tạo ra một mức độ gắn kết sâu hơn giữa Arab Saudi và hệ thống quốc phòng Mỹ.
Không giống một thương vụ mua sắm vũ khí đơn thuần, việc vận hành F-35 đòi hỏi một chuỗi hỗ trợ kéo dài nhiều năm, từ đào tạo phi công và kỹ thuật viên, bảo dưỡng, phụ tùng, cập nhật phần mềm đến tích hợp với mạng lưới chỉ huy và các hệ thống vũ khí khác.
Điều này đồng nghĩa với việc sau khi được đưa vào biên chế, F-35 có thể tạo ra mối liên kết quốc phòng lâu dài giữa Riyadh với Washington, vượt xa giá trị ban đầu của hợp đồng mua máy bay, trong bối cảnh Riyadh cũng đang chủ động mở rộng quan hệ quốc phòng với nhiều đối tác lớn khác ngoài Mỹ.
Bởi vậy, thương vụ F-35 không chỉ phản ánh nhu cầu tăng cường năng lực răn đe của Arab Saudi, mà còn chỉ thực tế rằng Washington tìm cách củng cố vị trí trong cấu trúc an ninh vùng Vịnh, thông qua một mối quan hệ quốc phòng có tính ràng buộc lâu dài hơn.
