Từ người khai thác thành người gác biển
Buổi sáng trên đảo Cồn Cỏ bắt đầu bằng tiếng máy tàu của những ngư dân chuẩn bị ra khơi. Với họ, biển không chỉ là nơi mưu sinh mà còn là một phần ký ức, một phần cuộc sống được truyền qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, câu chuyện bảo tồn biển ở đây không đơn giản chỉ là dựng lên những ranh giới cấm khai thác. Người dân hiểu giá trị của việc giữ gìn nguồn lợi, nhưng họ cũng cần một sinh kế để tiếp tục bám biển.
Ông Trần Khương Cảnh, Phó Giám đốc Ban Quản lý Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ cho rằng, bảo tồn biển hiện nay cần thay đổi cách tiếp cận. Biển không thể chỉ được bảo vệ bằng những quy định quản lý, mà phải bắt đầu từ sự tham gia của chính những người sống cùng biển. Từ cách nghĩ đó, Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ từng bước sắp xếp lại không gian biển. Những khu vực có giá trị sinh thái cao được ưu tiên bảo vệ, trong khi các hoạt động sinh kế phù hợp vẫn được duy trì theo hướng hạn chế tác động đến môi trường.
Theo ông Khương, ngư dân là những người hiểu biển nhất. Họ biết từng bãi cá, từng luồng nước, từng mùa con nước thay đổi. Những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm lênh đênh trên biển giúp họ trở thành những người có thể phát hiện sớm những biến động bất thường của môi trường, góp phần bảo vệ nguồn lợi quanh đảo. Từ những người từng ra khơi để khai thác, nhiều ngư dân đang dần trở thành những người đồng hành với công tác bảo tồn. Họ có thể tham gia vào các hoạt động du lịch trải nghiệm biển, giới thiệu cho du khách vẻ đẹp của san hô, những câu chuyện về đảo và cách con người chung sống với đại dương.
Sự thay đổi ấy không chỉ là chuyển đổi một nghề nghiệp. Đó còn là sự thay đổi trong cách con người nhìn về biển. Nếu trước đây biển được xem là nơi cung cấp nguồn lợi, thì hôm nay, biển còn là tài sản cần được gìn giữ.
Cuộc chiến với những dòng rác vô hình
Nếu san hô là báu vật dưới lòng biển Cồn Cỏ thì rác thải nhựa lại đang là một trong những mối đe dọa âm thầm đối với hòn đảo này. Nằm giữa vùng biển chịu tác động của nhiều dòng hải lưu, Cồn Cỏ thường xuyên phải tiếp nhận những lượng rác trôi dạt từ ngoài khơi. Sau những đợt gió mùa, mưa lớn, dọc theo các ghềnh đá quanh đảo lại xuất hiện chai nhựa, lưới đánh cá cũ, phao xốp và nhiều loại rác khó phân hủy.
Nhìn từ xa, Cồn Cỏ vẫn giữ nguyên vẻ đẹp xanh trong của một hòn đảo giữa trùng khơi. Nhưng phía sau những bãi biển sạch là công việc lặng thầm của cán bộ, chiến sĩ và người dân trong việc thu gom, xử lý rác. Khó khăn ở một hòn đảo xa bờ không chỉ nằm ở việc gom rác mà còn ở khâu vận chuyển. Những bao rác sau khi tập kết phải chờ điều kiện thời tiết thuận lợi để đưa vào đất liền. Vào những ngày biển động, công việc ấy càng trở nên nhọc nhằn.
Ông Trần Khương Cảnh, Phó Giám đốc Ban Quản lý Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ cho biết, sau các đợt thời tiết xấu, lượng rác trôi dạt vào đảo thường tăng nhanh. “Có những lúc chỉ sau một trận gió lớn, rác lại phủ dọc bờ biển. Nếu không xử lý kịp thời, rác nhựa sẽ ảnh hưởng đến cảnh quan và môi trường sống của các loài sinh vật biển”, ông Khương nói.
Vì vậy, cùng với việc thu gom rác trên bờ, Cồn Cỏ đang tập trung giảm lượng rác phát sinh từ các hoạt động hằng ngày. Những việc làm tưởng nhỏ như hạn chế đồ nhựa dùng một lần, giữ gìn bãi biển sạch hay nâng cao ý thức của người dân, du khách đang dần trở thành thói quen trên đảo.
Từ một địa danh gắn với những năm tháng chiến tranh, Cồn Cỏ hôm nay đang được biết đến bằng một câu chuyện khác. Đó là hành trình gìn giữ những giá trị của biển để tạo dựng sinh kế, phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Giữa trùng khơi, hòn đảo nhỏ ấy đang từng bước khẳng định rằng bảo tồn và phát triển hoàn toàn có thể đồng hành, khi con người biết sống cùng nhịp thở của biển.
Giấc mơ kinh tế xanh giữa trùng khơi
Ông Phạm Thanh Tuấn, Phó Chủ tịch UBND đặc khu Cồn Cỏ cho rằng lợi thế lớn nhất của hòn đảo không nằm ở việc khai thác nhanh những gì thiên nhiên đang có, mà ở khả năng giữ gìn và phát huy những giá trị lâu dài từ biển. Những rạn san hô, thảm cỏ biển, nguồn lợi thủy sản cùng cảnh quan nguyên sơ quanh đảo vừa là tài sản của thiên nhiên, vừa là nền tảng để Cồn Cỏ mở ra những hướng phát triển mới.
Theo ông Tuấn, địa phương đang định hướng phát triển dựa trên những lợi thế riêng của đảo, trong đó bảo vệ hệ sinh thái biển là điều kiện quan trọng để phát triển du lịch sinh thái, nghiên cứu biển và tạo thêm sinh kế gắn với đại dương. Vùng biển quanh đảo sở hữu hệ sinh thái đa dạng với các rạn san hô, thảm cỏ biển và nguồn lợi thủy sản phong phú. Đây là nơi lưu giữ những giá trị tự nhiên quý giá, đồng thời cũng là không gian để hình thành những mô hình phát triển dựa vào biển nhưng không làm tổn hại đến biển.
Theo Quyết định số 732/QĐ-UBND ngày 3/3/2026 của UBND tỉnh Quảng Trị phê duyệt Kế hoạch quản lý Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ giai đoạn 2026-2030, nhiều nhiệm vụ đã được xác định nhằm tăng cường bảo vệ các hệ sinh thái quan trọng, phục hồi nguồn lợi thủy sản và phát triển các sinh kế phù hợp với điều kiện tự nhiên của đảo.
Một trong những hướng đi đang được chú trọng là ứng dụng khoa học công nghệ vào quản lý tài nguyên biển. Các công cụ như hệ thống thông tin địa lý (GIS), dữ liệu số, công nghệ viễn thám hay các phương pháp quan trắc hiện đại sẽ hỗ trợ theo dõi diễn biến môi trường, đánh giá sự thay đổi của hệ sinh thái và phục vụ công tác quản lý hiệu quả hơn.
Cùng với đó, việc nghiên cứu mở rộng diện tích Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ lên khoảng 10.000 ha được kỳ vọng sẽ tạo thêm không gian để bảo vệ các khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao, những bãi đẻ, bãi giống tự nhiên và các vùng sinh trưởng của nhiều loài thủy sản.
Không gian bảo tồn rộng hơn cũng mở ra cơ hội để phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái gắn với trải nghiệm thiên nhiên. Những rạn san hô nhiều màu sắc, làn nước trong xanh và cảnh quan nguyên sơ quanh đảo có thể trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thiên nhiên và biển đảo.
Chiều xuống trên Cồn Cỏ, mặt trời dần khuất sau đường chân trời, những con tàu nối nhau trở về bến sau một ngày lênh đênh trên sóng nước. Cuộc sống trên đảo vẫn bình dị như bao ngày khác. Nhưng phía sau nhịp sống ấy là những nỗ lực bền bỉ để giữ lấy màu xanh của biển, của những rạn san hô và của chính tương lai hòn đảo.
