Bắt nguồn từ truyền thuyết cá chép vượt Vũ Môn ở Trung Hoa, chuyển di sang Nhật, về cơ bản vẫn giữ ý nghĩa ban đầu: tượng trưng cho lòng dũng cảm vượt mọi trở lực để đạt được lý tưởng, mong ước đặt ra. Đây cũng là đức tính chung của người Nhật, nên niềm mong ước ấy được gửi gắm cho thế hệ tương lai, thông qua biểu tượng cá chép bay.
Thời Edo, cờ cá chép màu đen nhạt (màu sắc thật của cá), đến thời Minh Trị, qua nhiều tiếp biến văn hóa, cờ chuyển dần sang màu đỏ rồi đa sắc, sặc sỡ, bắt mắt. Ngược về lịch sử, cá chép cùng những truyền thuyết theo người Trung Hoa vượt biển đến Nhật Bản từ trước Công nguyên. Ban đầu nuôi trong ao, ruộng lúa để làm thức ăn, phù hợp thời tiết khí hậu, với tâm lý, tính cách con người, cá được lai tạo rồi yêu mến, kính trọng chuyển thành cá cảnh, gọi là "Nishikigoi" (cá màu).
Ở Nhật, truyền thuyết về cá chép gần như vẫn giữ nguyên nơi ra đời: hàng năm, hàng ngàn, vạn con cá chép rời nơi sinh sống bơi về sông Hoàng Hà. Để hóa thành những con rồng kiêu hãnh, lộng lẫy, những chú cá Koi phải vượt rất nhiều trở ngại, nguy hiểm khác. Chỉ những con nào mạnh mẽ, bản lĩnh, thông minh mới có thể vượt thác. Nghĩa biểu tượng được mở rộng hơn về phía biểu trưng cho sức mạnh bền bỉ, sự thăng tiến, phẩm chất cao cả. Qua đây phần nào thấy được một nét đặc trưng của văn hóa Nhật, có thể gọi là văn hóa ngược dòng, ngược thác, rất đề cao bản lĩnh, ý chí, kỷ luật.
Trong lễ hội Kodomo no Hi cờ cá chép còn tượng trưng cho một gia đình, với bố (cá chép đen - an toàn, vững chắc), mẹ (cá chép đỏ - ấm áp, bao bọc) và con (cá chép nhỏ nhiều màu). Tất cả đang bơi ngược dòng vươn về phía bờ bến thành công. Mẫu hình xăm thường gặp là cá tung thân vượt thác, như nhắc nhở về lòng dũng cảm, sự kiên trì, khát vọng vươn lên, ý chí vượt khó. Có năng lực sinh sản rất mạnh, mà với đất nước Nhật rất cần nhân lực, nên biểu tượng được ký gửi thêm ý nghĩa về sự sinh sôi, phát triển…
Điều này lý giải cá Koi ở Nhật rất đắt. Trong "International Junior Koi Show" 2017 được tổ chức tại Ojiya - chú cá Aoki Koi Farm được bán với giá 2,2 triệu USD.
Nhiều nước châu Á chung cái lõi truyền thuyết cá chép hóa rồng. Kể rằng, thuở sơ khai, Trời giao cho rồng nhiệm vụ tạo mưa. Nhưng số lượng rồng quá ít, Trời mở cuộc thi tuyển, chọn những sinh vật ở trần gian hóa rồng. Nhiều loài tham gia nhưng chỉ những con cá chép ngậm viên ngọc quý vượt được đỉnh Vũ Môn mới có thể thành công. Có thể hiểu đó là viên ngọc của bản lĩnh, kiên trì, nỗ lực không ngừng, khát vọng vươn lên, cần cả may mắn.
Trong văn hóa Nhật Bản, Trung Quốc hầu hết cá đều "bơi ngược", nhưng trong văn hóa Việt, mềm mại, cũng linh hoạt hơn, có cả cá "bơi" cao (lên trời), bơi ngược (vượt thác), và bơi xuôi (ra biển, sông hồ)… Truyền thuyết Việt kể, ngày 23 tháng Chạp cá chép hóa rồng bay lên chầu trời báo cáo tình hình làm ăn của gia chủ trong năm. Nên cá phải được thả trước giờ Ngọ để các Táo quân kịp đi làm nhiệm vụ.
Tín ngưỡng này đậm màu sắc cứu độ của Phật giáo nên gọi là "phóng sinh". Thả cá nhiều ít, to nhỏ không quan trọng bằng cái tâm từ bi rộng mở. Các bậc phụ huynh thường kể sự tích cá vượt Vũ Môn như để truyền cho con cháu bài học ngụ ngôn về sự vượt khó thành tài.
Cụ đồ Nho, thi sĩ Nguyễn Khuyến bèn thay mặt các bậc cha mẹ làm thơ động viên, khích lệ các sĩ tử chăm chỉ bút nghiên, gắng sức bền chí, bây giờ là con cá chép: "Cưỡi gió giương vây lên cửa Vũ", vượt được ngọn thác thi cử sẽ "hóa rồng": "Xông mây rẽ sóng động vừng trăng" (Cá chép vượt đăng). Lời thơ mạnh mẽ, khoáng đạt, phơi phới, cứ như nâng tâm hồn anh học trò bay lên bầu trời Nho học giành lấy khôi nguyên.
Câu tục ngữ "Mồng bảy cá đi ăn thề/ Mồng tám cá về vượt thác Vũ Môn" có thể là địa danh có thật - thác Vũ Môn đổ xuống chân núi Giăng Màn thuộc dãy Trường Sơn (Hương Khê, Hà Tĩnh). Có độ cao gần 1.300m, lòng thác rộng 27,5m với 4 bậc thác, mỗi bậc chênh nhau từ khoảng 25m đến 86m, lượng nước nhiều quanh năm. Phong cảnh núi non vừa hùng vĩ, hiểm trở vừa nên thơ, trữ tình, hình thế núi cao thác mạnh rất xứng đáng là nơi để ông Trời tổ chức "thi tuyển" các tài năng.
Cũng đúng ngày mồng tám tháng tư (âm lịch), thác này mây mù dày đặc như tăng thêm sự thâm nghiêm, huyền bí. Không biết có phải là ý của trời đất phả sương mờ vào truyền thuyết để câu chuyện thêm bồng bềnh hư ảo hay để cuộc thi thêm phần căng thẳng, chỉ biết địa danh đang mời gọi khách du lịch đến tham quan, chiêm ngưỡng.
Trong văn hóa Việt, cá chép bơi xuôi nhiều hơn cả!
Mô hình biểu tượng cá chép được gửi vào hình thế đất đai, gọi là phong thủy. Thế đất đẹp là thế "lý ngư" (cá chép), tiêu biểu là làng Hành Thiện (Xuân Trường, Nam Định). Ngôi làng này mang hình một chú cá chép khổng lồ, đầu hướng về Nam, đuôi vòng phía Bắc trong tư thế vẫy vùng như muốn tung mình lao ra biển Đông.
Con người cũng tham gia "tạo hình" làng cho giống cá chép hơn. Là những cây cầu vào làng tạo hình vây cá. Đầu làng có một chiếc giếng khơi, nước trong vắt, được gọi là giếng Mắt cá. Thời phong kiến, làng có 7 người đỗ đại khoa (3 tiến sĩ, 4 phó bảng), 97 cử nhân, 315 tú tài; 4 người làm quan Thượng thư, 4 người là quan Tuần phủ, 4 người là Tổng đốc…
Cá "bơi xuôi" nhiều hơn cả trên các công trình kiến trúc thời Nguyễn. Trong nội điện Huế, trên các góc mái, lườn mái, bờ nóc, các máng xối, các ô hộc… có nhiều hình cá chép rất sinh động. Có "con" dài tới một mét, há miệng như đang trườn xuống hồ nước phía dưới. Lại có vị trí, cá được vẽ hoặc điêu khắc theo hướng chầu vào khối hoa sen như hướng về cái thanh cao Đức Phật tổ. Lại có chỗ, cá chầu về biểu tượng Lão giáo. Phải chăng kiến trúc thời Nguyễn đậm tinh thần "tam giáo đồng nguyên"?
Nhiều nghiên cứu khẳng định hình tượng cá chép là một trong những đỉnh cao của di sản mỹ thuật truyền thống dân tộc rất đáng trân trọng.
Tranh "Cá chép trông trăng" (Lý ngư vọng nguyệt) là "đặc sản" của hội họa truyền thống Hàng Trống. Năm 2022 phiên bản “Lý ngư vọng nguyệt” được thể hiện trên cánh đồng lúa vàng ươm - màu của cá chép, rộng hơn 9.500m2 ở Tam Cốc (Ninh Bình). Một thông điệp nghệ thuật ấn tượng được du khách nước ngoài thích thú đón nhận: về sự lưu giữ, trao truyền, phát triển bản sắc văn hóa; về khát vọng quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Bức tranh hài hòa tạo một điểm nhấn trong chủ đề "Sắc vàng Tam Cốc".
Theo các tàu du lịch, buôn bán, từ văn hóa châu Á, cá chép vượt Thái Bình dương "bơi" sang nước Mỹ. Hợp thung thổ, khí hậu, nguồn nước… cá phát triển mạnh đến mức trở thành mối nguy không còn tiềm tàng mà hiện hữu ở một số vùng.
Những năm đầu thập kỷ 70 thế kỷ trước, người Mỹ nhập cá chép với mục đích để diệt tảo trong các nhà máy xử lý nước thải. Nhưng họ chưa hiểu cá đã vượt được "Vũ Môn" trong văn hóa châu Á, thì sẽ dễ dàng vượt thoát ra ngoài sông Mississippi để rong ruổi khắp châu Mỹ mà "xâm thực" chuỗi thức ăn của hệ sinh thái dưới nước. Một mối nguy hiểm khác không ngờ với người Mỹ nhưng quen với người châu Á, là khi có tiếng động (mang tính đe dọa) cá vọt lên khỏi mặt nước cao tới 3m, rồi nhảy vào thuyền, lao vào người…
Không riêng Việt Nam mà cả châu Á có thuật ngữ "hóa rồng" nói về khát vọng đổi mới mang tính đột phá. Muốn vậy, phải bản lĩnh, nỗ lực, kiên trì vượt khó như tinh thần "cá chép vượt Vũ Môn". Còn một ý quan trọng nữa: để cá hóa rồng phải có môi trường "thác". Con người cũng vậy, phải tạo ra môi trường "thác" đủ mọi yếu tố: dòng chảy, thác đá, độ cao,… Khi thành "rồng" phải bay khắp nơi phun nước cho những vùng đất còn khô cằn…
Điều minh triết ấy thể hiện trong đời sống tâm linh người Việt rất hay thường có hình cá chép, nhất là trong phong thủy với ý nghĩa thu nhận khí tốt để may mắn, thành đạt, xua đuổi khí xấu không may… Thì ra "hóa rồng" là mẫu số chung về khát vọng tốt đẹp không của riêng ai, riêng đất nước nào!
