Một trong những câu chuyện như thế bắt đầu từ chiếc bình tông được Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ 584 tìm thấy tại Câu Nhi.
Những con số trên chiếc bình tông
Đầu tháng Bảy, tại khu vực Câu Nhi, xã Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, chúng tôi gặp lại những người lính Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ 584 thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị. Giữa cái nắng hầm hập của vùng đất từng là chiến trường ác liệt, các tổ công tác vẫn miệt mài rà soát từng hố khai quật, đối chiếu từng thông tin do cựu chiến binh và người dân cung cấp với hy vọng tìm thêm manh mối về những người lính còn nằm lại.
Trong câu chuyện bên mép hố khai quật, một cán bộ Đội 584 mở điện thoại cho chúng tôi xem lại bức ảnh chụp một chiếc bình tông bằng kim loại được tìm thấy trong một đợt quy tập trước đó. Trên thân bình chỉ còn đọc được duy nhất một chữ: "TUYẾN".
"Chỉ một chữ ấy thôi mà anh em mất gần một năm mới có thể khẳng định được danh tính người liệt sĩ", người cán bộ vừa nói vừa phóng to bức ảnh trên màn hình điện thoại. Câu chuyện về chiếc bình tông nhanh chóng đưa chúng tôi trở lại thời điểm hơn một năm trước.
Tháng 4/2025, trong quá trình quy tập hài cốt liệt sĩ tại thôn Câu Nhi, xã Hải Chánh, huyện Hải Lăng (nay là xã Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị), Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ 584 quy tập được một hài cốt cùng nhiều di vật đã nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ. Trong số đó có chiếc bình tông bằng kim loại chỉ còn lại một chữ "TUYẾN" khắc trên thân.
Theo nhận định ban đầu của các cựu chiến binh Sư đoàn 308 từng trực tiếp chiến đấu tại Câu Nhi, rất có thể đây là hài cốt liệt sĩ Trần Minh Tuyến, quê Thái Bình. Tuy nhiên, khi đối chiếu với danh sách liệt sĩ Tiểu đoàn 6, Trung đoàn 88, Sư đoàn 308 hy sinh tại Câu Nhi ngày 25/6/1972 do Sư đoàn 308 cung cấp, những người làm công tác xác minh phát hiện ngoài liệt sĩ Trần Minh Tuyến còn có một liệt sĩ khác mang tên Phạm Văn Tuyến, quê Thanh Hóa.
Chỉ một chữ "TUYẾN" trên chiếc bình tông không đủ để khẳng định danh tính. Nếu kết luận vội vàng, rất có thể sẽ trả nhầm tên cho một người đã ngã xuống. Vì vậy, việc xác định danh tính buộc phải tạm dừng. Nhiều tháng sau, khi câu chuyện tưởng như rơi vào bế tắc, một cơ duyên bất ngờ xuất hiện.
Tháng 7/2025, tại Hà Nội, trong chương trình Đại sứ quán Hoa Kỳ trao trả các di vật của bộ đội Việt Nam do lính Mỹ thu giữ trong chiến tranh, có một cuốn sổ quân nhân năm 1971 của Chính trị viên Lê Thanh Hải, người từng chiến đấu tại Câu Nhi. Trong cuốn sổ ấy có ghi số hiệu quân nhân của liệt sĩ Trần Minh Tuyến – thông tin đặc biệt quan trọng đối với hành trình xác minh danh tính.
Tháng 8/2025, cựu chiến binh Trần Ngọc Hiền, người nhiều năm sưu tầm tư liệu về trận đánh Câu Nhi, đã chuyển toàn bộ thông tin từ cuốn sổ quân nhân này đến Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị. Từ đây, hành trình xác minh được nối lại.
Sau khi tiếp nhận hồ sơ, Sở Nội vụ phối hợp với đơn vị quy tập và chính quyền địa phương kiểm tra toàn bộ hồ sơ quy tập, đối chiếu thông tin di vật và rà soát lại các bức ảnh chụp chiếc bình tông. Trong quá trình phóng to ảnh, cán bộ phát hiện bên cạnh chữ "TUYẾN" còn có những ký tự rất mờ, nghi là chữ số nhưng bằng mắt thường gần như không thể nhận biết.
Từ thông tin trong cuốn sổ quân nhân, Sở Nội vụ tiếp tục đề nghị Sư đoàn 308 xác minh số hiệu quân nhân của liệt sĩ Trần Minh Tuyến. Ngày 5/1/2026, Sư đoàn 308 có văn bản xác nhận số hiệu quân nhân của liệt sĩ là 170071.
Tuy nhiên, như vậy vẫn chưa đủ. Muốn khẳng định chắc chắn, cần phải chứng minh những ký tự mờ trên chiếc bình tông chính là dãy số ấy. Đó là công việc vượt ra ngoài khả năng quan sát thông thường, đòi hỏi các kỹ thuật giám định hình ảnh và phục hồi dấu vết mà chỉ lực lượng kỹ thuật hình sự mới có thể thực hiện.
Lời giải từ khoa học hình sự
Sau nhiều lần trao đổi, Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị thống nhất phối hợp với Phòng Kỹ thuật hình sự Công an tỉnh Quảng Trị triển khai giám định di vật. Trước khi tiến hành, ngày 14/1/2026, cán bộ Sở Nội vụ cùng các đơn vị liên quan vào Nghĩa trang liệt sĩ Hải Lăng thắp hương, xin phép liệt sĩ rồi mới khai quật phần mộ để thu nhận chiếc bình tông được an táng cùng hài cốt.
Chiếc bình tông sau đó được chuyển đến Phòng Kỹ thuật hình sự Công an tỉnh Quảng Trị. Gặp chúng tôi trong những ngày đầu tháng Bảy, Thiếu tá Nguyễn Thị Thanh Huyền, một trong những cán bộ trực tiếp tham gia giám định, vẫn nhớ rất rõ thời điểm di vật được đưa đến đơn vị.
"Nhìn bằng mắt thường chỉ thấy chữ 'TUYẾN'. Những ký tự còn lại gần như đã bị thời gian và quá trình ôxy hóa xóa mờ hoàn toàn. Muốn đọc được thông tin trên bề mặt kim loại ấy, chúng tôi phải áp dụng nhiều phương pháp phục hồi dấu vết và giám định hình ảnh khác nhau", Thiếu tá Huyền kể.
Theo Thiếu tá Huyền, chiếc bình tông đã bị thời gian và quá trình ôxy hóa làm mờ gần hết các ký tự. Anh em trong tổ giám định phải xử lý từng chi tiết rất nhỏ trên bề mặt kim loại, đối chiếu nhiều lần trước khi đi đến kết luận cuối cùng. "Làm công việc này không được phép vội. Mỗi kết luận đều phải thật chắc chắn", chị nói.
Hai ngày sau, kết quả giám định được hoàn tất. Những ký tự tưởng như đã bị thời gian xóa nhòa trên thân chiếc bình tông dần hiện lên. Dãy số 170071 được phục hồi rõ nét, trùng khớp hoàn toàn với số hiệu quân nhân của liệt sĩ Trần Minh Tuyến do Sư đoàn 308 xác nhận trước đó.
"Khi đối chiếu xong và thấy kết quả trùng khớp, chúng tôi thực sự rất xúc động. Với người làm công tác kỹ thuật hình sự, mỗi dấu vết được phục hồi đều phải dựa trên căn cứ khoa học. Phía sau những con số ấy là một con người, là một gia đình đã chờ đợi hơn nửa thế kỷ", Thiếu tá Huyền chia sẻ.
Sau khi biết gia đình có nguyện vọng đưa hài cốt liệt sĩ về quê an táng sau Tết, Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị quyết định lưu giữ toàn bộ di vật để trao lại cùng thời điểm di chuyển hài cốt, tránh phải khai quật phần mộ lần thứ hai. Trong buổi trao trả, gia đình liệt sĩ Trần Minh Tuyến đã quyết định hiến tặng chiếc bình tông cùng các di vật cho Bảo tàng tỉnh Quảng Trị. Chiếc bình tông từng nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ sẽ được lưu giữ như một chứng tích của chiến tranh và của hành trình xác định danh tính liệt sĩ.
Khi khoa học nối những cuộc đoàn tụ
Câu chuyện của liệt sĩ Trần Minh Tuyến chỉ là một trong rất nhiều hành trình đang được tiếp nối bằng khoa học và công nghệ.
Theo thống kê, hiện cả nước vẫn còn hơn 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt, trên 300.000 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được đầy đủ thông tin. Mỗi con số ấy đồng nghĩa với một gia đình vẫn đang mòn mỏi chờ đợi, một người mẹ, người vợ, người con hay người em chưa biết chính xác người thân mình đang nằm ở đâu.
Trong bối cảnh đó, Bộ Công an phối hợp với các bộ, ngành và địa phương triển khai đợt cao điểm thu nhận mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân các liệt sĩ chưa xác định được thông tin trên phạm vi cả nước, coi đây là một trong những giải pháp quan trọng để đẩy nhanh tiến độ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Theo ông Nguyễn Văn Phương, Bí thư Tỉnh ủy Quảng Trị, mỗi mẫu sinh phẩm ADN được thu nhận không chỉ phục vụ công tác giám định mà còn gửi gắm hy vọng của các gia đình liệt sĩ đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ. Vì vậy, lực lượng Công an xác định việc thu nhận mẫu sinh phẩm ADN là nhiệm vụ mang ý nghĩa chính trị, nhân văn sâu sắc, góp phần cùng các cấp, các ngành từng bước xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin, đáp ứng nguyện vọng của thân nhân và thực hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc.
Chỉ trong sáu tháng đầu năm 2026, cả nước đã thu nhận, phân tích hơn 53.000 mẫu sinh phẩm ADN và đối sánh, xác định được danh tính 30 liệt sĩ. Riêng tại Quảng Trị, lực lượng Công an đã phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức ba đợt thu nhận mẫu sinh phẩm của 2.771 thân nhân thuộc 2.138 liệt sĩ chưa xác định được danh tính để phục vụ công tác đối sánh.
Đằng sau những con số ấy là rất nhiều chuyến đi lặng lẽ của cán bộ, chiến sĩ Công an đến tận từng gia đình liệt sĩ, nhất là những cụ già tuổi đã cao, sức khỏe yếu, không còn khả năng tự mình đến điểm thu nhận mẫu. Chính từ những mẫu sinh phẩm được thu nhận trong các chuyến đi ấy, nhiều cuộc tìm kiếm kéo dài hàng chục năm đã có lời giải.
Một trong những gia đình như thế là gia đình liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội...
