Dải Trường Sơn như “chảo lửa”, đặt con người vào thử thách đến tận cùng, để luyện “vàng” ý chí. Miền đất Tây Ninh là miền “đất thánh” của tình người, nơi lòng dân, thiên nhiên rừng núi hòa vào nhau thành một lũy thép tinh thần vững chắc. Các phạm trù chiến công, nhân cách, tình người, ký ức cộng đồng cùng thống nhất để tôn vinh hình tượng - Anh hùng LLVTND Tô Quyền. Bằng ngôn ngữ sử thi - trữ tình, tác phẩm đặt nhân vật vào trung tâm của lịch sử; lại đặt lịch sử vào mạch cảm xúc nhân văn sâu lắng, để các hình tượng tự khúc xạ trong nhau, ánh xạ vào nhau, cùng làm bừng sáng vẻ đẹp rạng rỡ của tượng đài kỳ vĩ: NHÂN DÂN.
Theo mỹ học tạo hình hiện đại, không chỉ là “phông nền”, không gian tượng đài còn khơi gợi ra sự liên tưởng thẩm mỹ về biểu tượng ở tầm cao tôn kính, chiều sâu triết lý, bề xa nhận thức. Âm hưởng anh hùng ca vang vọng là giọng điệu chủ đạo, nhưng không phải kiến tạo bằng chất liệu của những trận đánh, những chiến dịch, mà chủ yếu từ tinh thần cống hiến, đạo đức cách mạng và tình người. Nhân vật chính (Tô Quyền) rưng rưng trước hành động của người mẹ nhường bát cơm trắng cho người chiến sỹ, còn má bóc củ khoai bùi, cùng bao thao thức nhớ nhà, giằng xé đau đớn trước sự hy sinh của đồng đội...
Như cái bản lề khép mở hai không gian: vùng chiến tranh khói lửa và những nét sinh hoạt dung dị đong đầy những khát khao rất con người, nhân vật trở thành biểu tượng thống nhất các phạm trù tương phản: anh hùng nhưng rất đỗi bình dị, dân dã; trí tuệ, bản lĩnh nhưng rất mực gần gũi, đơn sơ. Nằm giữa vùng giao thoa hai con sóng sử thi và đời tư, hình tượng vừa cao hơn mặt sóng, vừa “dập dềnh” giữa hai không gian huyền thoại và cá nhân, sinh động, mời gọi.
Cuộc sống luôn là sự giải mã để hiểu và tuân theo ý nghĩa biểu tượng. Là sản phẩm của thời đại, làm nên diễn ngôn thời đại, biểu tượng mang tính thời đại rất rõ. Trôi theo dòng lịch sử, con thuyền biểu tượng vừa tô điểm vừa cho thấy một hình dung về độ nông sâu ý nghĩa, giá trị, tầm vóc thời đại của các giai đoạn lịch sử.
Trường ca này, ngay tên gọi cũng đã xác lập hướng triển khai vươn tới các biểu tượng. Không chỉ một, mà có nhiều “mặt trời đỏ” tỏa sáng, trở thành trục liên kết nâng đỡ trường ca. “Mặt trời đỏ trong tim” giàu sức gợi, đa nghĩa, là lý tưởng cách mạng, là tình phụ tử, nghĩa đồng bào, tình đồng chí, cũng là nguồn năng lượng tinh thần giúp Tô Quyền vượt qua mọi thử thách. Người cha mang theo hình ảnh đứa con trai trong lồng ngực, trên suốt mọi nẻo đường dặm dài kháng chiến. “Mặt trời” đứa con không chỉ chiếu sáng con đường chiến đấu, còn sưởi ấm tấm lòng người cha. Còn thêm nét nghĩa trao truyền lý tưởng và trách nhiệm công dân, trở thành dòng chảy liên tục ở mọi thế hệ.
Không chỉ viết về một cá nhân, trường ca còn viết về sự kế tục, về mối liên hệ quá khứ - hiện tại - tương lai trong vận mệnh lịch sử. “Mặt trời” không chỉ là ánh sáng lý tưởng, còn là sự sống, nguồn năng lượng tinh thần, là dấu nối giữa riêng - chung, giữa cá nhân - dân tộc, thế hệ trước và thế hệ sau… “Mặt trời” hôm nay được tiếp thêm nguồn sáng từ những “mặt trời” trong quá khứ, được ánh xạ bởi bao “mặt trời” khác của cuộc sống đương đại, tạo nên dải quang phổ có độ tán sắc ánh sáng văn hóa rộng.
Trường ca xử lý tinh tế mâu thuẫn nghệ thuật: kiến tạo không gian tâm lý gắn liền với sự phá bỏ khoảng cách không gian vật lý. Trong bóng dáng người mẹ, người em, người anh miền Nam có hình bóng người mẹ, người em, người anh miền Bắc… Cũng đúng với quy luật của chiến tranh cách mạng: Người lính sống trong lòng dân, chiến đấu vì dân. Khi Tô Quyền nghẹn ngào: Má ơi, cho con gọi má là Mẹ.../ Để con gửi vào lòng nỗi nhớ mẹ nơi xa, thì không gian địa lý Bắc – Nam bị xóa nhòa, mở ra không gian tâm lý ấm áp tình quân dân. Có tình nghĩa nào thiêng liêng hơn tình nghĩa mẹ con đâu? Trường ca đã chạm tới cốt lõi tư tưởng của Bác Hồ: Xây lầu thắng lợi trên nền nhân dân; Quân dân đoàn kết là đường thành công!
Với thứ ngôn ngữ “tạo ánh sáng” của niềm kính trọng, yêu thương, trường ca “điêu khắc” tượng đài tinh thần người chiến sĩ Tô Quyền ở hai tư cách: người cha (với con); người con (với nhân dân) sinh động, cảm động. Qua đó làm nổi lên một “phông nền” văn hóa Đảng anh hùng - Nhân dân vĩ đại.
Tượng đài ấy còn ánh xạ để toát lên vẻ đẹp chân dung các chiến sĩ đồng đội cao cả, sáng ngời phẩm chất hy sinh vì dân, vì nước. Dù là người chỉ huy mưu lược, là “tấm lá thép của Đảng”, nhưng không có đồng chí đồng đội, Tô Quyền cũng không thể làm nên chiến công. Dù là người cha, được hình tượng con trong lồng ngực tiếp thêm sức mạnh, nhưng không có những người “Mẹ” Tây Ninh, cũng không thể hoàn thành nhiệm vụ. Tô Quyền tự nguyện, và tự nhiên trở thành người con của đất đai xứ Tây Ninh yêu dấu, là người anh của bao người em đất miền Đông Nam Bộ anh hùng. Chi tiết người anh ấy lặng lẽ gửi tiền lương ít ỏi cho Năm Tâm - người em gái, một nữ chiến sĩ kiên trung, như là một điều rất đỗi tự nhiên, ruột thịt mà cao cả, đồng chí.
Như một trục cảm xúc xuyên suốt trường ca, hình tượng người mẹ là một “Mặt trời” rực rỡ, ấm áp, yêu thương trong trái tim người lính. Sự kết hợp bút pháp sử thi và trữ tình, trường ca làm bừng sáng bức chân dung người Mẹ Tây Ninh - cũng là người Mẹ Việt Nam, bao bọc cách mạng như bao bọc những đứa con ruột thịt. Tiếng gọi “Mẹ” của đứa con (Tiếng gọi Mẹ rung lên dưới hầm sâu Tây Ninh) không chỉ “rung lên” ở một nơi chốn cụ thể, mà ở khắp mọi không gian đất nước, trong mọi tấm lòng, cả trong tâm thức cộng đồng. Để khẳng định: tình mẫu tử vượt qua mọi địa lý, vượt qua mọi bom đạn. Đó cũng là tình dân với Đảng, với Cách mạng, làm nên điểm tựa chiến thắng.
Qua vị mặn giọt nước có thể hình dung ra đại dương. Từ một hình tượng Tô Quyền, có thể nhìn ra cả bầu trời khát vọng hòa bình, lồng lộng gió tự do, chan hòa ánh sáng văn minh của Đảng vĩ đại, Nhân dân anh hùng.
“Lòng dân” là trung tâm, là cái lõi hạt nhân tư tưởng của trường ca - là những bà má giấu cán bộ dưới hầm, nhường củ khoai, bát cơm; là những đứa trẻ bắt cá trở thành chiến sĩ an ninh… “Vốn quý nhất là lòng dân” không còn là lời nhân vật (Tô Quyền), đã thành lời chân lý vươn lên tầm phổ quát của một tư tưởng. Cụ thể trong trường ca này, với người anh hùng và mọi chiến sĩ (an ninh) phải lấy dân làm gốc, lấy mưu lược làm vũ khí, lấy sự tin yêu làm lá chắn. Đó cũng là đạo lý truyền thống, là nguyên lý thắng lợi, là chân lý lịch sử - thời đại.
Thế giới hình tượng trường ca đã chuyển hóa lịch sử thành hơi ấm, sức nóng của năng lượng tình yêu; để miêu tả người anh hùng thành con người bình dị; biến ký ức thành ánh sáng dẫn đường, soi đường. Tác phẩm là một diễn ngôn tưởng nhớ - tri ân - giáo dục, nhắc nhở về một định lý sống: những giá trị tinh thần văn hóa lớn lao hôm nay, chính là được kết nên từ vô vàn hy sinh thầm lặng, từ đạo đức, niềm tin, lẽ sống có từ hôm qua. Muốn “vươn mình” vào tương lai, phải luôn nhớ và luôn được những “mặt trời nồng ấm” hôm qua sưởi nắng đạo lý cách mạng.
Kết cấu đa giọng điệu, có giọng căng thẳng, hồi hộp (truy tìm kẻ phản bội); có giọng rắn rỏi, quyết tâm (khi giáp mặt kẻ thù); có giọng trữ tình sâu lắng (đêm Trường Sơn, ký ức về làng Xuân Cầu, mẹ già, người vợ…) tạo cho trường ca thấm đẫm cảm xúc của đời sống thực tế thời chiến. Bố cục 12 chương, mỗi chương tương ứng một lời đối thoại: với mình; với người vợ, với con; với thiên nhiên, đất nước; với quá khứ lịch sử; với cuộc sống đời thường; với miền Bắc; với Mẹ…
Nhìn tổng thể, trường ca có dáng dấp một bản tổng phổ âm nhạc có âm chủ hùng ca hoành tráng, náu trong đó có cả tình ca, tụng ca, tráng ca, hoan ca, có những đoạn chùng xuống lắng đọng chất bi ca. Vượt khỏi mọi đường biên, không còn là đối thoại cụ thể, tác phẩm đối thoại với lịch sử, với thời đại, để ký gửi một quan niệm: sức mạnh cách mạng hôm qua và hôm nay trước hết là sức mạnh của tình yêu, của đạo đức, của bổn phận và trách nhiệm, trên hết là tình người.
