Từ những vùng đất chia cắt đến một nhà nước thống nhất
Một trong những dấu hiệu rõ nhất cho thấy Syria đang bước sang giai đoạn mới nằm ở chính vấn đề từng khiến đất nước này bị phân mảnh sâu sắc nhất: các lực lượng vũ trang.
Phát biểu tại Cairo ngày 7/9, Ngoại trưởng Syria Asaad al-Shaibani cho biết, Damascus đã sáp nhập các phe phái vũ trang vào quân đội quốc gia, nhằm bảo đảm vũ khí nằm dưới sự kiểm soát độc quyền của nhà nước. Theo ông, đây là một phần trong quá trình xây dựng lại quân đội Syria và bảo vệ chủ quyền quốc gia. Damascus đồng thời đã tái cấu trúc các thiết chế quốc phòng, an ninh với mục tiêu bảo vệ biên giới và lãnh thổ.
Đằng sau một tuyên bố tưởng như thuần túy về quân sự là thay đổi có ý nghĩa lớn hơn nhiều. Trong những năm chiến tranh, Syria tồn tại với nhiều trung tâm quyền lực, nhiều lực lượng vũ trang và những vùng lãnh thổ được quản lý theo những cách khác nhau. Quyền kiểm soát thực tế đối với một khu vực nhiều khi không thuộc về chính quyền trung ương mà nằm trong tay các lực lượng quân sự địa phương hoặc các liên minh vũ trang.
Bởi vậy, khi Damascus tìm cách đưa những lực lượng ấy vào cấu trúc quân đội quốc gia, vấn đề không chỉ là tổ chức lại các đơn vị chiến đấu. Đó là nỗ lực khôi phục đặc trưng căn bản của một nhà nước: quyền kiểm soát việc sử dụng vũ lực.
Đối với một đất nước vừa bước ra khỏi chiến tranh, đây là quá trình đặc biệt khó khăn. Sự thống nhất trên bản đồ không đồng nghĩa với sự thống nhất trong đời sống chính trị và xã hội. Những cộng đồng từng sống dưới các chính quyền và lực lượng khác nhau đã hình thành trải nghiệm, lợi ích và nỗi lo riêng. Việc đưa họ trở lại trong một cấu trúc nhà nước chung, vì thế, cần nhiều hơn một quyết định hành chính.
Tuy nhiên, chính sự dịch chuyển này cho thấy câu hỏi đặt ra với Syria đã thay đổi. Trước đây, câu hỏi chủ yếu là lực lượng nào sẽ kiểm soát thành phố nào, vùng lãnh thổ nào và tuyến đường nào. Hiện nay, câu hỏi ngày càng trở thành làm thế nào để những vùng đất từng bị chia cắt có thể cùng vận hành trong một quốc gia.
Đó cũng là điều Ngoại trưởng al-Shaibani muốn nhấn mạnh khi nói Syria đã chuyển từ “quản lý khủng hoảng” sang “tái thiết tích cực” trong 20 tháng qua. Ông cho rằng Damascus đã thống nhất đất nước, đẩy lùi nguy cơ chia cắt, khôi phục quyền kiểm soát đối với vùng Đông Bắc và đang xử lý những vết thương xã hội thông qua công lý và hòa giải.
Dĩ nhiên, những tuyên bố ấy cần được kiểm chứng bằng thời gian. Nhưng, nhìn vào các diễn biến thực tế, có thể nhận thấy một điều quan trọng: trọng tâm của Syria đã bắt đầu chuyển từ chiến thắng quân sự sang xây dựng năng lực quản trị.
Việc Quốc hội Nhân dân mới của Syria khai mạc phiên đầu tiên vào tháng 7/2026 là biểu hiện khác của quá trình ấy. Tổng thống Ahmed al-Sharaa mô tả sự ra đời của cơ quan lập pháp là một bước mới trong xây dựng các thiết chế nhà nước dựa trên đối thoại, trách nhiệm và pháp quyền.
Tổng thống Ahmed al-Sharaa (ngồi giữa) gặp mặt các chỉ huy quân sự Syria. Ảnh: SANA
Nhà nước không thể được khôi phục chỉ bằng quân đội. Sau khi những khẩu súng được đưa về dưới một mái nhà, những phần còn lại của đời sống quốc gia cũng phải được nối lại.
Khi tái thiết không chỉ là một khẩu hiệu
Nếu việc thống nhất quyền lực là điều kiện đầu tiên, tái thiết mới là phép thử thực sự đối với chính quyền Damascus.
Những gì đang diễn ra trên đường phố Syria cho thấy một bức tranh rất khác với những con số khổng lồ về tàn phá thường xuất hiện trong các báo cáo quốc tế. Các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Durham và Trung tâm Nghiên cứu xung đột Bonn (Đức), sau chuyến khảo sát Syria hồi tháng 6/2026, ghi nhận một đất nước, nơi những khu phố bị phá hủy tồn tại bên cạnh các cửa hàng đã mở trở lại, những nhà máy bỏ hoang nằm cạnh quán cà phê đông khách và những tuyến đường từng là chiến tuyến nay lại có xe cộ qua lại.
Tại Damascus, Aleppo, Raqqa và nhiều địa phương khác, những thay đổi đôi khi không mang dáng vẻ của dự án tái thiết quy mô lớn. Đó có thể chỉ là một cửa hàng mở cửa trở lại, một con đường được dọn khỏi đống đổ nát, một cây cầu được sửa chữa hay những chuyến xe có thể đi qua mà không phải dừng lại ở hàng loạt chốt kiểm soát.
Nhưng, chính những điều nhỏ bé đó lại cho thấy xã hội đang trở lại với nhịp sống bình thường. Các nhà nghiên cứu ghi nhận tại nhiều nơi, người dân nhắc đến việc đèn giao thông hoạt động trở lại, cảnh sát xuất hiện trên đường phố và việc đi lại giữa các thành phố trở nên dễ dàng hơn. Một người dân Syria mô tả sự thay đổi bằng cách rất giản dị: “Con đường đã trở lại là con đường”.
Tại Raqqa, thành phố từng là “thủ đô” trên thực tế của tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng, những dấu hiệu ấy càng có ý nghĩa. Thành phố đã trải qua nhiều tầng xung đột và từng nằm dưới sự quản lý của SDF (Lực lượng Dân chủ Syria, liên minh vũ trang chủ yếu do người Kurd lãnh đạo). Sau khi SDF rút khỏi thành phố, việc đi lại giữa Raqqa và những vùng khác của Syria trở nên dễ dàng hơn.
Một biểu hiện khác của quá trình trở lại cuộc sống bình thường là việc người dân bắt đầu hồi hương và trẻ em trở lại trường học. Theo Ngoại trưởng al-Shaibani, hàng trăm nghìn trẻ em và thanh niên Syria đã trở lại trường học sau thời gian sống trong các trại dành cho người di dời.
Dù vậy, những chuyển động ấy không thể che lấp mức độ tàn phá của chiến tranh. Ngân hàng Thế giới ước tính chi phí tái thiết Syria lên tới 216 tỷ USD, trong khi thiệt hại vật chất trực tiếp đối với cơ sở hạ tầng, nhà ở và các công trình phi dân cư là khoảng 108 tỷ USD. Gần 1/3 lượng vốn vật chất của Syria trước chiến tranh đã bị phá hủy.
Khoảng cách giữa những gì Syria đang có và những gì đất nước này cần vẫn rất lớn. Hơn 90% người dân Syria đang sống dưới chuẩn nghèo và tỷ lệ thất nghiệp ở mức rất cao. Liên hợp quốc cho biết, khoảng 15,6 triệu người Syria cần hỗ trợ nhân đạo, trong khi hàng triệu người sống trong tình trạng phải di dời. Tuy nhiên, kể từ cuối năm 2024, gần 2 triệu người di dời trong nước và khoảng 1,7 triệu người tị nạn đã trở về Syria.
Người Syria bắt đầu có lý do để trở về, nhưng đất nước vẫn chưa có đủ điều kiện để bảo đảm một cuộc sống bình thường cho tất cả những người trở về. Vì vậy, ở điểm này, sự chuyển biến về thể chế và an ninh có ý nghĩa đặc biệt. Một đất nước muốn thu hút vốn, phục hồi sản xuất và đưa hàng triệu người trở về cần trước hết phải có một nhà nước đủ khả năng bảo đảm an ninh và thực thi luật pháp trên toàn lãnh thổ. Đó chính là lý do việc thống nhất các lực lượng vũ trang có thể trở thành nền móng cho câu chuyện tái thiết.
Những cánh cửa đang mở lại
Một trong những thay đổi đáng chú ý khác của Syria dưới thời Tổng thống al-Sharaa cũng đang diễn ra bên ngoài biên giới.
Sau nhiều năm bị cô lập, Damascus từng bước trở lại với cộng đồng quốc tế. Liên minh châu Âu đã dỡ bỏ toàn bộ các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với Syria từ tháng 5/2025, ngoại trừ những biện pháp liên quan đến an ninh và tháng 5/2026 đã khôi phục đầy đủ Hiệp định Hợp tác EU-Syria. Brussels cho biết mục tiêu là hỗ trợ quá trình chuyển tiếp hòa bình, phục hồi kinh tế và tái thiết Syria.
Ngày 24/8/2026, Mỹ chính thức hủy việc chỉ định Syria là “quốc gia tài trợ khủng bố”; đồng thời, loại Hay'at Tahrir al-Sham (HTS), tổ chức từng do al-Sharaa lãnh đạo, khỏi danh sách tổ chức khủng bố toàn cầu và khỏi danh sách trừng phạt của Bộ Tài chính Mỹ. Washington đánh giá những bước đi này có thể tạo thêm điều kiện cho đầu tư và ổn định kinh tế tại Syria.
Lễ khánh thành cầu Rashid bắc qua sông Euphrates ở Raqqa (Syria) sau khi tái thiết. Ảnh: SANA
Với một nền kinh tế bị bóp nghẹt trong nhiều năm, việc tháo gỡ những rào cản tài chính và thương mại có thể quyết định khả năng Syria tiếp cận vốn, khôi phục hoạt động kinh doanh và thu hút đầu tư cho tái thiết.
EU cũng đã khôi phục đầy đủ khuôn khổ hợp tác với Syria sau 15 năm bị đình chỉ một phần, đồng thời tiếp tục duy trì các biện pháp nhằm vào những cá nhân, tổ chức gắn với chính quyền cựu Tổng thống Assad và các vấn đề an ninh. Sự thay đổi ấy cho thấy cộng đồng quốc tế đang chuyển cách tiếp cận đối với Syria: từ việc chủ yếu tìm cách kiềm chế một cuộc khủng hoảng sang tìm cách hỗ trợ một quốc gia hậu xung đột phục hồi.
Tất nhiên, phía trước vẫn còn nhiều trở ngại. Vấn đề hội nhập người Kurd chưa hoàn toàn được giải quyết; niềm tin giữa các cộng đồng vẫn mong manh; nền kinh tế cần một nguồn lực khổng lồ; hàng triệu người vẫn phụ thuộc vào viện trợ; bom mìn và vật liệu nổ còn sót lại tiếp tục đe dọa người dân. Các cuộc thương lượng về vị trí của những lực lượng từng thuộc SDF trong cơ cấu an ninh mới cho thấy quá trình thống nhất vẫn chưa hoàn tất.
Quan hệ với Israel cũng là một bài toán khó. Damascus tuyên bố muốn giải quyết bằng con đường ngoại giao, nhưng các vấn đề về an ninh và lãnh thổ vẫn chưa được tháo gỡ. Trong khi đó, quy mô tái thiết có thể lên đến 216 tỷ USD, lớn đến mức Syria chắc chắn không thể tự mình đảm đương.
Nhưng, có lẽ, điều quan trọng nhất là Syria hiện đã có một thứ mà nhiều năm chiến tranh từng lấy đi: một cơ hội. Sau hơn một thập niên mà mỗi bước tiến thường bị phủ bóng bởi một chiến tuyến mới, đất nước Tây Á này hiện đang chứng kiến những chuyển động cùng hướng: các lực lượng vũ trang được đưa về trong một cấu trúc quốc gia, quyền kiểm soát nhà nước được mở rộng, các thiết chế được xây dựng lại, người dân bắt đầu trở về và cánh cửa quốc tế từng bước mở ra. Những chuyển động ấy hoàn toàn có thể là điểm khởi đầu cho sự trở lại của một Syria thịnh vượng như chúng ta từng biết.
