Cuộc đua sít sao từ vòng 1
Ngày 4/10, vòng 1 cuộc bầu cử Tổng thống Brazil khép lại với kết quả nằm ngoài dự đoán của phần lớn các hãng thăm dò. Trước ngày bỏ phiếu, nhiều khảo sát cho rằng tổng thống cánh tả Luiz Inacio Lula da Silva sẽ giành chiến thắng sít sao. Thực tế, Thượng nghị sĩ Flavio Bolsonaro, con trai cựu tổng thống cực hữu Jair Bolsonaro, lại về nhất với cách biệt chưa đến 2 điểm phần trăm. Tuy nhiên, không ứng viên nào đạt ngưỡng đa số cần thiết để tránh vòng 2.
Hai tuần sau, cuộc đua vẫn chưa ngã ngũ. Khảo sát của Quaest cho thấy ông Bolsonaro dẫn trước 2 điểm phần trăm, trong khi Viện nghiên cứu dư luận Datafolha ghi nhận cách biệt thu hẹp từ 4 điểm xuống còn 2 (51% so với 49%) tính trên số phiếu hợp lệ. Cả hai mức chênh đều nằm trong biên độ sai số, khiến nhiều chuyên gia nhận định vòng 2 càng khó đoán định.
Lợi thế của ông Bolsonaro cũng chưa hẳn vững chắc. Giới phân tích chỉ ra rằng, ông chưa thu được nhiều phiếu như kỳ vọng từ việc một số ứng viên bảo thủ bị loại ở vòng 1, dù cử tri của họ được cho là nghiêng về ông hơn ông Lula. Bù lại, ông nhận được sự ủng hộ của các đảng cánh hữu và trung hữu, từng bước tập hợp một liên minh thân thiện với giới doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Về phía ông Lula, sau thất bại ở vòng 1, ông dồn sức củng cố cử tri bằng các cuộc vận động quy mô lớn. Từ Chủ nhật, ngày 11/10, đại lộ Paulista ở Sao Paulo ngập sắc đỏ, trước khi những đám đông lớn tiếp tục xuất hiện ở Rio de Janeiro và nhiều thành phố khác; các cuộc tập hợp được cho là đã thu hút hàng triệu người xuống đường. Chiến dịch trực tuyến cũng được đẩy mạnh với sự tham gia của nhiều nhà sáng tạo nội dung trẻ gần gũi phe tiến bộ.
Song song, ông Lula liên tiếp công bố những chính sách nhắm vào nỗi lo chi phí sinh hoạt. Hôm 14/10, Thượng viện Brazil thông qua tu chính án hiến pháp rút ngắn thời gian làm việc tối đa từ 44 xuống 40 giờ mỗi tuần mà không cắt giảm tiền lương, một ưu tiên chính sách của ông.
Trước đó, ông cũng thúc đẩy các biện pháp nhằm hạn chế tác động tiêu cực của cá cược thể thao, lĩnh vực bị cho là góp phần làm gia tăng tình trạng nghiện cờ bạc và nợ hộ gia đình. Nhà lãnh đạo 80 tuổi cho biết sẽ trình Quốc hội tu chính án bảo đảm giao thông công cộng miễn phí vào cuối tuần ở mọi thành phố, đồng thời công bố khoản chi trả một lần 5.000 real (gần 1.000 USD) cho mỗi doanh nhân siêu nhỏ.
Tổng thống Luiz Inacio Lula da Silva (người cầm micro) tại cuộc vận động tranh cử ở Sao Paulo, ngày 3/10
Cơn địa chấn từ Tòa án Tối cao
Bất chấp những nỗ lực ấy, hiện ông Lula vẫn bị đối thủ Flavio Bolsonaro dẫn điểm. Nếu có một yếu tố được nhiều nhà quan sát nhắc đến như nhân tố then chốt, đó là cuộc khủng hoảng bao trùm Tòa án Tối cao Brazil. Trong buổi vận động tại Sao Paulo nhân Quốc khánh 7/9, ông Flavio Bolsonaro dành phần lớn thời gian không phải nhắc tới đối thủ, mà để nhắc tới một người không tranh cử: thẩm phán Alexandre de Moraes. “Ai bỏ phiếu cho Lula là bỏ phiếu cho Alexandre de Moraes”, ông nói trước hàng nghìn người ủng hộ.
Thẩm phán Moraes là người thụ lý vụ án, tuyên phạt ông Jair Bolsonaro 27 năm tù vì âm mưu đảo chính. Dù không do ông Lula bổ nhiệm, ông vẫn bị những người ủng hộ nhà Bolsonaro gắn với tổng thống kể từ sự kiện đó. Giờ đây, chính vị thẩm phán này lại ở tâm điểm một vụ bê bối.
Mọi chuyện bắt đầu từ cuộc điều tra của cảnh sát, theo đó văn phòng luật do phu nhân ông Moraes điều hành có hợp đồng trị giá khoảng 26,6 triệu USD với Daniel Vorcaro, chủ ngân hàng bị cáo buộc cầm đầu vụ gian lận ngân hàng lớn nhất lịch sử Brazil.
Thẩm phán Moraes là người thụ lý vụ án kết tội cựu Tổng thống Jair Bolsonaro 27 năm tù
Thông qua Banco Master, ông Vorcaro bị cáo buộc huy động vốn ráo riết, hứa hẹn lợi suất phi thực tế và làm giả bảng cân đối, để lại khoản thủng ước tính gần 12 tỷ USD, phần lớn là tiền lương và khoản tiết kiệm của người hưu trí. Ông bị bắt hồi tháng 11 năm ngoái khi chuẩn bị lên máy bay riêng đi Malta.
Tin nhắn trích xuất từ điện thoại của ông Vorcaro còn gợi ý mối quan hệ thân thiết với thẩm phán Moraes, người phủ nhận các tin nhắn này là xác thực. Ông Moraes cho biết chưa từng xét xử vụ án nào liên quan tới ông Vorcaro nên không có xung đột lợi ích.
Điều tra sau đó cho thấy ít nhất 4 thẩm phán khác cũng có liên hệ với nhân vật này, nghĩa là một nửa trong số 10 thẩm phán đương nhiệm bị kéo vào vụ việc. Mối liên hệ trải rộng từ một hợp đồng 85 triệu USD đến cổ phần bị cho là có trong một quỹ từng nhận gần 7 triệu USD từ ông Vorcaro; song, tất cả đều phủ nhận sai phạm.
Căng thẳng lên đỉnh điểm hồi tháng trước, khi ông Moraes và một thẩm phán khác đấu khẩu gay gắt trong phiên họp được truyền hình, kéo theo chuỗi phán quyết mà các thẩm phán hai phe liên tục bác bỏ lẫn nhau, chi phối cuộc tranh luận của công chúng suốt nhiều tuần. Ông Moraes còn cáo buộc thẩm phán André Mendonca, người do cựu Tổng thống Jair Bolsonaro bổ nhiệm, dùng cảnh sát chống lại mình vì mục đích bầu cử.
Phía ông Lula không hoàn toàn đứng ngoài. Tạp chí Veja đưa tin ông Vorcaro được cho là đã nói rằng ông chi 6 triệu USD cho bộ phim tài liệu năm 2024 của đạo diễn Oliver Stone về tổng thống. Cảnh sát liên bang và cơ quan công tố cho biết ông Vorcaro không đưa ra cáo buộc này cũng như bằng chứng nào trong lời khai; ông Lula phủ nhận việc nhận tiền.
Thượng nghị sĩ Flavio Bolsonaro hay Tổng thống Lula da Silva sẽ giành chiến thắng?
Về phần mình, ông Flavio Bolsonaro cũng đang bị điều tra về khoản 26,6 triệu USD mà ông bị ghi âm khi đề nghị ông Vorcaro tài trợ cho bộ phim về cha mình. Một nghi vấn là số tiền này giúp trang trải sinh hoạt cho Eduardo Bolsonaro, anh trai ông, trong thời gian lưu vong tự nguyện tại Mỹ. Thượng nghị sĩ khẳng định toàn bộ số tiền dành cho việc tài trợ bộ phim; hiện bộ phim chưa có ngày công chiếu.
Các nhà phân tích đưa ra nhiều lý do cho vị thế cạnh tranh của cánh hữu, từ nợ hộ gia đình đến việc cử tri đơn giản ưa chuộng ông Flavio Bolsonaro, nhưng nhiều người cho rằng khủng hoảng ở Tòa án Tối cao là một trong những yếu tố quan trọng, nhất là với nhóm cử tri chưa quyết định, lực lượng có thể định đoạt kết quả khi cử tri chia thành hai khối tả - hữu có quy mô tương đương.
Nhà khoa học chính trị Camila Rocha, người phỏng vấn nhóm cử tri này suốt nhiều tháng, cho biết họ coi Tòa án Tối cao cũng gây thất vọng như Quốc hội. Điều này làm sâu sắc thêm sự thờ ơ ở những người có thể đã bỏ phiếu cho ông Lula và nuôi dưỡng tâm lý chống thể chế mà cánh cực hữu khai thác.
Trong khi đó, giáo sư luật hiến pháp Conrado Hubner Mendes (Đại học Sao Paulo) nhìn vụ việc ở khía cạnh hệ quả: theo ông, các thẩm phán đã trao cho phong trào Bolsonaro điều họ chưa có, đó là một căn cứ để đòi loại bỏ họ. Nếu Flavio Bolsonaro thắng cử, ông có thể được bổ nhiệm 4 ghế khi các thẩm phán nghỉ hưu trong nhiệm kỳ, khiến ít nhất 6 thành viên của Tòa án Tối cao sẽ do ông hoặc cha ông chọn.
Lằn ranh cử tri và mặt trận mạng xã hội
Trong lúc cuộc bầu cử vòng 2 đang đến gần, khảo sát mới nhất của Datafolha cũng phác họa rõ những đường phân hóa địa lý và xã hội giữa hai ứng viên. Ông Bolsonaro dẫn trước ông Lula 10 điểm phần trăm tại vùng Đông Nam, nơi sinh sống của 40% dân số Brazil, cùng 33 điểm trong nhóm cử tri Tin lành, 15 điểm trong tầng lớp trung lưu và 12 điểm ở nam giới. Ngược lại, ông Lula bỏ xa đối thủ 29 điểm phần trăm tại vùng Đông Bắc, quê hương ông, 20 điểm trong nhóm học vấn thấp, 15 điểm trong nhóm nghèo nhất, 10 điểm ở cử tri Công giáo và 9 điểm ở nữ giới.
Cử tri Brazil sẽ đi bỏ phiếu vòng 2 vào ngày 25/10
Trong cuộc phỏng vấn với tờ O Globo, ông Lula ủng hộ hạ độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự từ 18 xuống 16 đối với các tội đặc biệt nghiêm trọng như giết người, cướp của làm chết người và hiếp dâm. Đối thủ của ông còn ủng hộ mức hạ xuống 16 tuổi với nhiều loại tội danh hơn, và 14 tuổi với các trường hợp nghiêm trọng nhất.
Điều đó cho thấy, những chính sách dân túy có thể được chính đôi bên “sao chép” lẫn nhau, khiến tình thế càng thêm khó đoán định. Cũng trong cuộc phỏng vấn này, ông Lula thừa nhận trách nhiệm kết quả bầu cử thuộc về mình: nếu chưa khiến người dân hiểu được chính phủ đã làm gì, tôi không thể đổ lỗi cho ai khác.
Khi chưa có cuộc tranh luận trực tiếp nào diễn ra, mạng xã hội trở thành chiến trường chính. Chiến dịch của ông Lula cáo buộc Meta thiên vị đối thủ, nêu ra việc tài khoản của ông gặp “lỗi kỹ thuật” làm giảm khả năng hiển thị, tài khoản quảng cáo bị đình chỉ tạm thời, lệnh cấm quảng bá bài đăng 24 giờ trên Instagram.
Công cụ AI của WhatsApp cũng bị phát hiện từ chối tạo áp-phích vận động cho ông Lula, trong khi yêu cầu tương tự với ông Bolsonaro được đáp ứng trong vài giây. Phía ông Lula cho biết, ông Flavio Bolsonaro tạo lượng tương tác gần gấp 3 lần, dù ít hơn 17% người theo dõi. Meta cho rằng các sự cố cho trục trặc kỹ thuật. Lãnh đạo Tòa án Bầu cử Tối cao đã triệu tập đại diện Meta, yêu cầu bảo đảm sân chơi bình đẳng giữa các ứng viên; một thẩm phán của tòa cho biết Meta có thể bị phạt nếu không giữ được tính trung lập.
Tình thế giằng co trong các cuộc thăm dò, kết quả bầu cử vòng 2 ngày 25/10 nhiều khả năng phụ thuộc vào nhóm cử tri còn do dự, những người vừa thất vọng với vụ scandal của Tòa án Tối cao, vừa đứng giữa lời hứa giảm gánh nặng sinh hoạt của Tổng thống Lula và sự trở lại của nhà Bolsonaro. Trong tuần cuối cùng trước ngày bỏ phiếu, họ nghiêng về phía nào, bên đó sẽ có khả năng chiến thắng lớn hơn.
