Khi những vườn cam thành bãi xỉ
Ở Abu Hamad, bên bờ sông Nile thuộc bang River Nile, những vườn cây từng cung cấp chà là, cam quýt, lúa mì và các loại ngũ cốc cho nhiều thị trấn, thành phố ở miền Đông Sudan đang dần biến mất. Cây bị đốn, đất nông nghiệp bị san lấp, còn những khu vực từng là trang trại nay mọc lên các cửa hàng và cơ sở kinh doanh.
Điểm dễ nhận thấy nhất là hơn 700 đống chất thải màu xám nằm rải rác trong và quanh thị trấn. Đây là phần chất thải còn lại của hoạt động khai thác vàng thủ công, vốn bắt đầu xuất hiện tại Abu Hamad khoảng năm 2008 và tăng mạnh trong 6 năm gần đây. Từ năm 2024, khai thác thủ công đã chiếm hơn 90% sản lượng vàng của Sudan, trong khi Abu Hamad đã trở thành một trong những trung tâm khai thác và buôn bán vàng lớn nhất nước.
Sự gia tăng khai thác diễn ra trong bối cảnh người dân ngày càng khó tìm kiếm những nguồn thu nhập khác. Nhưng, thứ được lấy ra từ lòng đất không chỉ là vàng. Bùn và quặng thải sau quá trình khai thác vẫn còn chứa khoảng 70% vàng và tiếp tục được xử lý bằng những hóa chất như xyanua, thủy ngân hoặc thiourea. Chính những phương thức này đang đẩy cộng đồng địa phương vào một cuộc khủng hoảng môi trường kéo dài.
Tác động thể hiện rõ trên những cánh đồng. Nước lũ cuốn chất thải từ các khu khai thác đi xa, làm độ mặn trong đất tăng mạnh và khiến sản lượng nông nghiệp suy giảm nghiêm trọng. Mohamed Fathi al-Rahman al-Khalifa, một nông dân địa phương, cho biết những cây cam từng cho gần 4 xe tải đầy quả trong vụ thu hoạch đầu tiên nay chỉ còn chưa đến nửa xe tải.
Với lúa mì, mỗi 4.000 m2 đất trước đây cho 40-60 bao, nay chỉ còn 12-18 bao. Đậu fava cũng giảm từ 40-50 bao trên cùng diện tích xuống còn 3-4 bao. Những vườn cam đã trưởng thành, vốn có thể cho khoảng 10 xe tải quả, nay chưa đạt nửa xe tải; nhiều quả bị biến dạng và có vỏ dày bất thường.
Đất đai suy kiệt, trong khi nguồn nước và sức khỏe con người cũng chịu tác động. Một phân tích năm 2022 cho thấy 20% mẫu nước uống được xét nghiệm tại khu vực có chứa thủy ngân. Một bác sĩ địa phương, đồng thời là nhà hoạt động y tế, cho biết những vấn đề trước đây hiếm gặp nay xuất hiện thường xuyên hơn, trong đó có tình trạng sẩy thai và các trường hợp thai nhi có dị tật bẩm sinh.
Trung tâm lọc máu ở Abu Hamad hiện phục vụ gần 100 bệnh nhân, vượt xa công suất ban đầu, trong bối cảnh số ca suy thận gia tăng. Mối nguy đặc biệt nghiêm trọng vào mùa mưa, khi các đống chất thải bị nước cuốn khỏi khu khai thác và tràn vào khu dân cư.
Không chỉ con người chịu tác động. Abu al-Qasim al-Khazin, một người chăn nuôi tại địa phương, cho biết ông đã chứng kiến những con vật sinh ra không có lông, thậm chí có trường hợp không có mắt. Một số con có biểu hiện bất thường đến mức người dân mô tả chúng như mất đi hành vi bình thường.
Hashim Abdelazim al-Mahi, một kỹ sư và nhà hoạt động môi trường địa phương, đặc biệt lưu ý đến thiourea, chất được đưa vào Sudan từ năm 2017 như một lựa chọn thay thế xyanua và từng được quảng bá là thân thiện với môi trường. Theo ông, thực tế sau đó cho thấy điều ngược lại.
Xưởng chế biến vàng “dã chiến” ở Abu Hamed, Sudan
Các hồ sơ y tế địa phương gần đây được tư liệu dẫn lại cho thấy, cứ khoảng 50 trẻ em sinh ra thì 1 em có dị tật bẩm sinh nghiêm trọng, từ hở môi đến những trường hợp phức tạp như dị dạng hộp sọ. Tuy nhiên, Abdelazim không cho rằng cần phải chấm dứt hoàn toàn khai thác vàng. Theo ông, vấn đề nằm ở việc nhà nước phải chấm dứt những hoạt động gây hại và đặt sức khỏe con người lên hàng đầu.
Nguồn sinh kế và nguồn tiền cho chiến tranh
Nếu ô nhiễm là cái giá phải trả trên mặt đất, thì chiến tranh lại khiến hoạt động khai thác vàng trở nên phức tạp hơn nữa. Nội chiến giữa Quân đội Sudan (SAF) và Lực lượng Hỗ trợ nhanh (RSF) bùng phát từ tháng 4/2023 đã làm nền kinh tế đất nước tan vỡ, đồng thời khiến hoạt động khai thác và buôn bán vàng tiếp tục diễn ra trong điều kiện thiếu kiểm soát.
Nhà nghiên cứu Suliman Baldo thuộc tổ chức Sudan Transparency and Policy Tracker cho biết cả SAF và RSF đều tham gia kiểm soát hoạt động khai thác kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Theo Viện nghiên cứu chiến tranh và hòa bình (IWPR), trong năm trước, ngành khai khoáng của Sudan tạo ra khoảng 1,8 tỷ USD từ sản xuất và xuất khẩu, với khoảng 75 tấn vàng được sản xuất. Lượng vàng này chiếm 58% tổng giá trị xuất khẩu tại những khu vực do chính quyền được SAF kiểm soát.
Tuy nhiên, con số thực tế có thể cao hơn do tình trạng buôn lậu vàng qua biên giới sang Ai Cập. Trong khi đó, sản lượng và hoạt động thương mại tại các mỏ nằm trong khu vực do RSF kiểm soát vẫn chưa được thống kê đầy đủ.
Những người trực tiếp đào vàng thường không phải là những người hưởng lợi lớn nhất. Họ làm việc trong các hầm đào thủ công, nhưng giá trị lớn được tạo ra ở khâu thương mại. Những mỏ nhỏ, thiếu an toàn vì thế trở thành một mắt xích trong dòng chảy vàng có giá trị rất lớn, trong bối cảnh giá vàng thế giới tăng cao.
Một vụ sập mỏ tại bang West Kordofan, hôm 16/9, cho thấy cái giá trực tiếp mà những người lao động phải trả. Sau khi các đường hầm sập, ít nhất 82 thi thể được tìm thấy và hàng chục người khác vẫn mất tích. 3 người được cứu sống nhưng đều bị nhiều thương tích. Phần lớn người chết và mất tích là nam giới trẻ tuổi, trong đó có cả thiếu niên. Công tác cứu hộ gặp khó khăn vì khu vực không có đội cứu hộ chuyên dụng và thiết bị phù hợp.
Các mỏ thủ công thường được đào bằng dụng cụ cầm tay, với những giếng đứng sâu hơn 45 mét, trước khi đào các đường hầm ngang. Không khí được bơm xuống để đẩy bớt khí độc, trong khi các đường hầm được chống đỡ bằng cành cây hoặc gỗ. Khi nhiều đường hầm đào sát nhau, nguy cơ sụp đổ càng lớn.
Nhưng, trong một nền kinh tế bị chiến tranh tàn phá, khai thác vàng vẫn là một trong số ít nguồn việc làm còn lại. Vì thế, ngay cả khi công việc nguy hiểm và thu nhập không ổn định, nhiều người vẫn tiếp tục tìm đến các mỏ.
Đối với một bộ phận thanh niên, sức ép kinh tế còn tác động trực tiếp tới giáo dục. Hiệu trưởng Mohamed Ahmed Abdelaziz cho biết các lớp tiểu học tại trường nam sinh ở Ghariya đã giảm từ 75 học sinh xuống còn 20. Ở bậc trung học, tình trạng tương tự cũng xảy ra.
Một thanh niên có thể nhìn thấy người làm nghề khai thác vàng nhanh chóng mua được xe hoặc kiếm một khoản tiền đáng kể rồi tự hỏi tại sao mình phải tiếp tục học nhiều năm. Al-Daw Adam Jibril Mohammed, một sinh viên có thành tích tốt, đã bỏ đại học vì không đủ tiền đóng học phí. Anh lựa chọn khai thác vàng bởi giáo dục cần nhiều năm trong khi khai thác đem lại cơ hội có thu nhập ngay lập tức, dù chính anh thừa nhận có những khi làm việc cả ngày mà không tìm thấy gì.
Có thể thấy, vàng không chỉ lấy đi đất nông nghiệp. Nó còn kéo thanh niên ra khỏi trường học, làm suy giảm nguồn nhân lực mà các cộng đồng cần cho tương lai.
Vòng lặp bất tận của một bi kịch
Chính quyền Sudan đã bắt đầu đưa ra một số biện pháp nhằm kiểm soát hoạt động khai thác. Tháng 7/2026, Thủ tướng Kamil Idris, thuộc chính quyền do quân đội kiểm soát, yêu cầu lập tức di dời toàn bộ các cơ sở chế biến vàng khỏi khu dân cư và khu vực quân sự. Chỉ thị cũng yêu cầu cấp thẻ căn cước bắt buộc cho thợ mỏ và tăng cường an ninh tại khu vực khai thác.
Các binh sĩ RSF, một lực lượng vũ trang trong cuộc nội chiến Sudan
Trước đó, năm 2024, chính quyền từng tìm cách cấm sử dụng các loại hóa chất như thủy ngân và xyanua trong khai thác tại Wadi Halfa (bang Northern) và bang South Kordofan. Tuy nhiên, tại Abu Hamad, những đống chất thải nhiễm độc vẫn nằm lộ thiên, chưa được xử lý. Khi mùa mưa đến, nguy cơ chúng tiếp tục bị cuốn vào sông Nile vẫn hiện hữu.
Vấn đề, vì thế, không chỉ nằm ở việc có khai thác vàng hay không. Với nhiều người Sudan, đây vẫn là một trong số ít con đường kiếm sống giữa chiến tranh và nghèo đói. Nhưng, cách thức khai thác hiện nay đang khiến lợi ích ngắn hạn đi cùng những tổn thất kéo dài đối với đất đai, sức khỏe và giáo dục.
Trong khi đó, vàng tiếp tục có một vai trò khác trong cuộc nội chiến. Theo các chuyên gia được dẫn lại, hàng tỷ USD vàng đã được cả hai bên đưa ra nước ngoài kể từ khi chiến tranh bắt đầu, và một phần lợi nhuận được sử dụng để mua tên lửa, súng và ngày càng nhiều máy bay không người lái phục vụ chiến sự.
Tại Abu Hamad, những đống đất xám là dấu hiệu rõ nhất của cái giá ấy. Nông dân mất mùa, người chăn nuôi mất đàn gia súc, bệnh nhân phải tìm đến các trung tâm y tế, học sinh rời lớp học để xuống mỏ, còn những người thợ trẻ đối mặt với nguy cơ bị chôn vùi dưới lòng đất.
Vàng vẫn được khai lên từ lòng đất Sudan, nhưng phần lợi ích mà nó mang lại cho những cộng đồng trực tiếp sống bên cạnh các mỏ ngày càng khó nhìn thấy. Thứ ở lại rõ hơn là đất đai bị tổn thương, nguồn nước bị đe dọa, những cơ hội học tập bị bỏ dở và một ngành khai thác tiếp tục vận hành méo mó vì chiến tranh, để lấy tiền nuôi... chính cuộc chiến ấy.
