Sức ép chiến trường và cơ hội ngoại giao

Thực tế chiến trường

Để hiểu được chiều hướng diễn biến hiện nay, trước hết cần nhìn thẳng vào thực địa chiến sự. Theo các báo cáo phân tích từ Viện Nghiên cứu chiến tranh (ISW) và dữ liệu lập biểu đồ từ truyền thông quốc tế, chiến tuyến về cơ bản không có những đột phá mang tính chiến lược làm thay đổi hoàn toàn bản đồ trong suốt một năm qua.

Nga hiện kiểm soát khoảng 20% lãnh thổ Ukraine, bao gồm bán đảo Crimea, sáp nhập năm 2014, và phần lớn khu vực Donbas cùng các dải đất phía Nam. Các đợt tiến quân của Nga trong năm 2026 diễn ra với tốc độ rất chậm, được đo bằng mét hoặc từng ngôi làng nhỏ, đổi lại là tổn thất không nhỏ về nhân lực và khí tài. Ngược lại, các nỗ lực phản công hoặc củng cố chiến tuyến của Ukraine cũng vấp phải các bãi mìn dày đặc và hệ thống phòng thủ kiên cố của Nga. Bản chất lúc này đã hoàn toàn trở thành một cuộc chiến tiêu hao thuần túy, nơi bên nào cạn kiệt nguồn lực trước sẽ phải đối mặt với nguy cơ đổ vỡ phòng tuyến.

Mặc dù mặt đất ít dịch chuyển, mặt trận trên không và không gian mạng lại leo thang mạnh mẽ. Nga duy trì một chiến dịch không kích liên tục bằng tên lửa đạn đạo và các loại máy bay không người lái (drone) thế hệ mới. Mục tiêu của Moscow là phá hủy triệt để cơ sở hạ tầng năng lượng của Ukraine nhằm làm tê liệt sức kháng cự kinh tế và hậu cần trước mùa đông.

Ở chiều ngược lại, Ukraine phản công bằng cách mở rộng chiến dịch tập kích tầm xa bằng drone sâu vào nội địa Nga. Đáng chú ý, những cuộc tấn công của Kiev đã nhắm trúng các trung tâm dữ liệu công nghệ lớn của Nga, như hệ thống Yandex tại Sasovo và Kaluga, nhằm gây áp lực kinh tế và công nghệ trực tiếp lên Moscow. Sự giằng co này cho thấy không bên nào chịu khuất phục hoàn toàn trên phương diện áp chế hỏa lực, tạo ra một thế cân bằng mong manh đầy nguy hiểm.

Ưu thế quân sự của Nga

Khái niệm "chiến thắng" trong cuộc chiến này đã thay đổi đáng kể theo thời gian. Đối với Điện Kremlin, các mục tiêu ban đầu từ năm 2022 đã được điều chỉnh để phù hợp với thực tế dài hạn của một cuộc đối đầu gián tiếp với khối NATO.

Báo chí quốc tế nhìn nhận Nga có những nền tảng vững chắc để duy trì cuộc chiến lâu dài hơn Ukraine. Trước hết, đó là khả năng tự chủ kinh tế quốc phòng. Bất chấp các lệnh trừng phạt bủa vây từ phương Tây, nền kinh tế Nga đã dịch chuyển thành công sang quỹ đạo thời chiến. Các nhà máy quốc phòng Nga hoạt động liên tục, cung cấp lượng đạn pháo và drone vượt trội so với năng lực tiếp tế của phương Tây cho Kiev.

Thứ hai là sự ổn định chính trị nội bộ. Tổng thống Nga Putin kiểm soát chặt chẽ các nguồn lực quốc gia và duy trì được ý chí chính trị nhất quán trong việc theo đuổi các mục tiêu cốt lõi của chiến dịch.

Thứ ba là trục địa chính trị thay thế. Sự hỗ trợ về kinh tế, ngoại giao và chuỗi cung ứng từ các đối tác lớn giúp Nga không bị cô lập hoàn toàn trên trường quốc tế.

Tuy nhiên, các nhà phân tích quân sự quốc tế trên tờ The Economist và Wall Street Journal đều thống nhất rằng, Nga khó có khả năng giành một chiến thắng quân sự tuyệt đối hay kiểm soát toàn bộ đất nước Ukraine.

Lý do nằm ở chỗ lực lượng của Nga dù đông nhưng không đủ để mở các cuộc tấn công quy mô lớn vào các thành phố vững chãi ở phía Tây Ukraine mà không phải trả giá đáng kể. Việc kiểm soát hoàn toàn 4 tỉnh đã tuyên bố sáp nhập (Donetsk, Luhansk, Zaporizhzhia, Kherson) vẫn là một thách thức lớn khi Ukraine kiên quyết giữ vững các đô thị chiến lược còn lại. Do đó, chiến thắng khả dĩ nhất của Nga mang tính cục bộ: buộc phương Tây và Ukraine phải thừa nhận trên thực tế các vùng lãnh thổ Nga đang kiểm soát và chấp nhận một cấu trúc an ninh mới.

Bước ngoặt ngoại giao đột phá

Điểm nhấn quan trọng nhất trong tình hình hiện nay là việc kích hoạt lại các tiến trình đàm phán nghiêm túc với sự tham gia sâu sắc của chính quyền Mỹ dưới sự điều phối mới.

Truyền thông quốc tế, bao gồm hãng tin Reuters và kênh PBS NewsHour, xác nhận các cuộc tiếp xúc cấp cao đã diễn ra dồn dập. Đặc phái viên của Tổng thống Mỹ Donald Trump, ông Steve Witkoff, đã có cuộc gặp trực tiếp với Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Saint Petersburg. Cuộc gặp này đã khai thông thế bế tắc ngoại giao kéo dài từ đầu năm.

Kết quả là Tổng thống Putin đã đồng ý "về mặt nguyên tắc" sẽ nối lại các cuộc đàm phán 3 bên gồm Mỹ - Nga - Ukraine dự kiến diễn ra sau ngày 10/11/2026 tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Đây là một bước tiến vượt bậc so với các vòng đàm phán thất bại tại Geneva trước đó, cho thấy các bên đã tìm thấy những điểm giao thoa lợi ích tối thiểu để ngồi lại với nhau.

Một minh chứng cụ thể cho thấy đàm phán không còn ở những lời tuyên bố suông là thỏa thuận ngừng bắn tại thị trấn Oleshky thuộc vùng Kherson. Được thúc đẩy bởi nỗ lực ngoại giao nhân đạo cá nhân của Đệ nhất phu nhân Mỹ Melania Trump phối hợp cùng các kênh liên lạc từ Tòa thánh Vatican, cả Nga và Ukraine đã đồng ý thực hiện một lệnh ngừng bắn cục bộ bắt đầu từ ngày 27/10/2026.

Lệnh ngừng bắn này cho phép thiết lập các hành lang nhân đạo để rà phá bom mìn, tiếp tế lương thực và sơ tán những người dân bị mắc kẹt tại vùng chiến tuyến nguy hiểm. Dù quy mô nhỏ, sự kiện Oleshky đóng vai trò như một "phòng thí nghiệm lòng tin", chứng minh rằng khi có sự trung gian quyết liệt từ phía Mỹ, hai bên xung đột vẫn có thể đạt được các đồng thuận kỹ thuật trên thực địa.

Các kịch bản kết thúc cuộc chiến

Dựa trên chuỗi logic các sự kiện vừa qua, thế giới đang chứng kiến sự hội tụ của 3 yếu tố chính thúc đẩy cuộc chiến đi vào giai đoạn hạ màn: sự mệt mỏi chiến tranh của phương Tây, nhu cầu củng cố lợi thế của Nga và sự thay đổi thực tế trong tư duy chiến lược của Ukraine.

Có 3 kịch bản chính cho khả năng kết thúc cuộc chiến được các chuyên gia thời sự quốc tế đưa ra. Kịch bản 1 là đình chiến theo "Mô hình Bán đảo Triều Tiên". Đây là kịch bản mà cuộc đàm phán vào tháng 11 tới tại UAE sẽ hướng tới. Theo đó, một lệnh ngừng bắn toàn diện sẽ được ban bố dọc chiến tuyến hiện tại. Hai bên sẽ đóng băng các hoạt động quân sự mà không cần ký kết một hiệp ước hòa bình chính thức công nhận chủ quyền lãnh thổ của nhau.

Theo kịch bản này, Ukraine sẽ phải chấp nhận mất quyền kiểm soát thực tế đối với các vùng lãnh thổ hiện do Nga nắm giữ để đổi lấy việc bảo toàn phần lãnh thổ còn lại, phục hồi kinh tế và nhận các cam kết bảo đảm an ninh vững chắc từ Mỹ và châu Âu (có thể là một quy chế đặc biệt cận NATO). Còn Nga sẽ đạt được mục tiêu ngăn chặn Ukraine gia nhập NATO trong ngắn và trung hạn, đồng thời tạo ra vùng đệm an ninh địa chính trị vững chắc.

Kịch bản 2 là thỏa thuận hòa bình toàn diện kèm nhượng bộ. Kịch bản này đòi hỏi những cuộc tranh luận cam go hơn tại bàn đàm phán 3 bên. Nga ra điều kiện Ukraine phải rút toàn bộ quân khỏi 4 tỉnh sáp nhập, tuyên bố trung lập vĩnh viễn và giảm quy mô quân đội. Hiện tại, Tổng thống Volodymyr Zelensky vẫn thể hiện sự thận trọng rất lớn và tuyên bố Ukraine sẽ không dễ dàng từ bỏ các yêu cầu cốt lõi về chủ quyền. Tuy nhiên, áp lực từ việc Mỹ có thể điều chỉnh hoặc giới hạn các gói viện trợ quân sự trong tương lai là một đòn bẩy buộc Kiev phải cân nhắc các giải pháp thực tế hơn.

Kịch bản 3 là xung đột tiêu hao kéo dài vô thời hạn. Nếu cuộc hội đàm tại UAE đổ vỡ do các bên không thể vượt qua những bất đồng sâu sắc về mặt lãnh thổ và quy chế an ninh, cuộc chiến sẽ tiếp tục kéo dài sang năm 2027. Tuy nhiên, kịch bản này đang vấp phải rào cản lớn từ sự kiệt quệ về kho vũ khí của các nước châu Âu và sự chuyển dịch trọng tâm chiến lược của Washington sang các khu vực bất ổn khác như Trung Đông. Cả thế giới lẫn bản thân các bên tham chiến đều không còn đủ xung lực duy trì một cuộc chiến cường độ cao mãi.

Để có cái nhìn tổng quan về thế đứng của các bên trước thềm đàm phán tháng 11, cần xem xét lập trường và các điều kiện cốt lõi của các bên. Thứ nhất là Nga. Yêu cầu cốt lõi tại bàn đàm phán là kiểm soát hoàn toàn 4 tỉnh sáp nhập; Ukraine trung lập, không gia nhập NATO, và ranh giới đỏ không thể vượt qua của Moscow là việc phải trả lại bán đảo Crimea hoặc các vùng cốt lõi ở Donbas. Đổi lại, Nga có thể chấp nhận nhượng bộ về thời gian biểu dỡ bỏ trừng phạt kinh tế từ phương Tây.

Với Ukraine, yêu cầu cốt lõi tại bàn đàm phán là bảo đảm an ninh quốc tế; giữ vững chủ quyền; gia nhập EU, và ranh giới đỏ là việc công nhận một cách hợp pháp việc mất đất vào tay Nga. Đổi lại, Ukraine có thể chấp nhận hoãn việc gia nhập NATO; đóng băng tranh chấp lãnh thổ.

Riêng đối với Mỹ, có 3 yêu cầu đặt ra là kết thúc xung đột; ngăn chặn leo thang hạt nhân; giảm tải gánh nặng tài chính. Lằn ranh đỏ của Washington là không để Nga có được hoàn toàn Ukraine hoặc đe dọa trực tiếp các đồng minh NATO. Đổi lại, Mỹ sẽ thừa nhận các lợi ích an ninh thực tế của Nga tại Đông Âu.

Nhìn một cách tổng thể dưới lăng kính thực tế trong quan hệ quốc tế, cuộc chiến Nga - Ukraine đang chuyển dịch mạnh mẽ từ giai đoạn giải quyết bằng súng đạn sang giai đoạn định hình bằng cân não ngoại giao. Khả năng giành chiến thắng quân sự tuyệt đối của Nga là không khả thi, nhưng khả năng Nga đạt được một kết quả có lợi trên bàn đàm phán dựa trên ưu thế thực địa là rất rõ ràng.

Việc Mỹ can thiệp sâu với tư cách trung gian phối hợp và sự đồng ý gặp mặt của Tổng thống Putin vào tháng 11 tới mở ra một cơ hội thực chất nhất trong nhiều năm qua để hướng tới việc chấm dứt tiếng súng. Dù kết quả cuối cùng có thể là một nền hòa bình chưa trọn vẹn và mang tính thỏa hiệp đau đớn cho các bên, việc đưa cuộc xung đột ra khỏi chiến trường và đặt lên bàn nghị sự là lối thoát duy nhất hợp lý để khép lại một chương đen tối của lịch sử an ninh châu Âu.