Giằng co lợi ích
Ngày 9/10, sau 2 ngày đàm phán tại Bắc Kinh với Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Vương Văn Đào, Ủy viên châu Âu phụ trách thương mại Maros Sefcovic thông báo hai bên đạt được những nhất trí sơ bộ nhằm tháo gỡ một số bất đồng thương mại.
Động thái này diễn ra khi chênh lệch xuất nhập khẩu giữa hai bên tiếp tục tạo sức ép lên Liên minh châu Âu, đặt Brussels trước bài toán khó: làm thế nào để bảo vệ nền sản xuất trong khối mà không làm tổn hại những lợi ích kinh tế gắn với Trung Quốc.
Theo số liệu từ Eurostat, năm 2025, EU xuất khẩu hàng hóa sang Trung Quốc trị giá 199,6 tỷ euro, trong khi nhập khẩu 559,4 tỷ euro. Mức thâm hụt là 359,8 tỷ euro.
So với năm 2024, xuất khẩu giảm 6,5%, còn nhập khẩu tăng 6,4%. Đáng chú ý, trong giai đoạn 2015-2025, kim ngạch nhập khẩu từ Trung Quốc tăng 89%, trong khi xuất khẩu của EU sang thị trường này chỉ tăng 37,1%.
Tuy nhiên, thâm hụt thương mại không có nghĩa mọi dòng hàng hóa từ Trung Quốc đều gây bất lợi cho EU. Với giá cả cạnh tranh, nguồn cung dồi dào và chủng loại đa dạng, hàng hóa Trung Quốc giúp người tiêu dùng châu Âu giảm chi phí, đồng thời đáp ứng nhu cầu linh kiện, máy móc và nguyên liệu của nhiều doanh nghiệp.
Sức ép càng gia tăng khi Mỹ tăng thuế và áp dụng thêm các biện pháp hạn chế đối với hàng hóa Trung Quốc. Giới hoạch định chính sách châu Âu lo ngại những dòng hàng bị cản trở tại thị trường Mỹ có thể chuyển hướng sang EU, làm gia tăng cạnh tranh đối với các nhà sản xuất trong khối.
Bởi vậy, hàng rào thương mại dù có thể giúp một số ngành giảm sức ép trước mắt, nhưng khó trở thành lời giải lâu dài. Hạn chế nhập khẩu nếu thiếu cân nhắc có thể đẩy chi phí linh kiện, nguyên liệu và thiết bị lên cao, trong khi các biện pháp đáp trả từ đối tác có nguy cơ gây thêm bất ổn cho doanh nghiệp xuất khẩu EU. Giảm nhập siêu bằng cách thu hẹp dòng hàng hóa, vì thế, có thể chỉ cải thiện cán cân trên bề mặt, mà chưa xử lý được những nguyên nhân sâu xa của sự chênh lệch.
Thỏa thuận bước đầu
Nếu nâng cao năng lực cạnh tranh là giải pháp căn cơ để EU thu hẹp thâm hụt thương mại với Trung Quốc, thì tháo gỡ những vướng mắc trong quan hệ kinh tế song phương là bước đi cần thiết trước mắt.
Tại cuộc trao đổi ngày 9/10 ở Bắc Kinh, hai bên thảo luận các biện pháp điều chỉnh xuất khẩu xe hybrid và xe hybrid sạc ngoài của Trung Quốc sang EU, cải thiện khả năng tiếp cận thị trường Trung Quốc cho hàng hóa châu Âu, đồng thời tạo thuận lợi cho việc cấp phép xuất khẩu đất hiếm và nam châm vĩnh cửu.
Trong đó, cơ chế điều chỉnh xuất khẩu xe hybrid được kỳ vọng giúp giảm sức ép cạnh tranh đối với các nhà sản xuất ô tô châu Âu. Theo thông tin được công bố, trong 4 năm tới, lượng xe Trung Quốc xuất sang EU có thể thấp hơn một nửa so với kịch bản không có thỏa thuận.
Tuy nhiên, kiểm soát dòng xe nhập khẩu mới chỉ giải quyết một phần bài toán. Nếu doanh nghiệp châu Âu vẫn khó mở rộng thị trường tại Trung Quốc, thâm hụt thương mại khó được thu hẹp bền vững chỉ bằng cách hạn chế hàng hóa đi vào EU.
Bởi vậy, khả năng tiếp cận thị trường Trung Quốc có ý nghĩa không kém việc điều chỉnh nhập khẩu. Brussels kỳ vọng đàm phán sẽ cải thiện điều kiện tiếp cận cho một số mặt hàng châu Âu, trong đó có linh kiện ô tô, dầu ô liu và giày dép. Các nhóm hàng này hiện có tổng giá trị xuất khẩu gần 4 tỷ euro.
Bên cạnh việc tháo gỡ rào cản đối với hàng hóa, đất hiếm và nam châm vĩnh cửu là phép thử quan trọng đối với khả năng duy trì chuỗi cung ứng giữa EU và Trung Quốc. Đây là những vật liệu thiết yếu trong sản xuất ô tô, thiết bị điện và nhiều ngành công nghệ cao.
Vì thế, tạo thuận lợi cho việc cấp phép xuất khẩu không chỉ giúp duy trì dòng nguyên liệu, mà còn cho phép doanh nghiệp chủ động kế hoạch sản xuất, kiểm soát chi phí và hạn chế nguy cơ gián đoạn.
Tuy nhiên, tháo gỡ những điểm nghẽn trước mắt chưa đủ để xử lý các bất cân xứng mang tính cơ cấu trong quan hệ thương mại EU - Trung Quốc. Với Brussels, thách thức là tìm được điểm cân bằng giữa bảo vệ doanh nghiệp trong khối và duy trì các mối liên kết kinh tế thiết yếu.
Hạn chế nhập khẩu quá mức có thể khiến nguyên liệu, linh kiện đầu vào đắt đỏ hơn, làm tăng chi phí cho chính các nhà sản xuất châu Âu. Nhưng, nếu chỉ dựa vào đối thoại, EU cũng khó bảo đảm các cam kết được thực thi nhất quán và những trở ngại đối với doanh nghiệp châu Âu thực sự được tháo gỡ.
Bởi vậy, những nhất trí đạt được tại Bắc Kinh nên được xem là bước mở đầu cho quá trình điều chỉnh dài hạn, chứ chưa phải lời giải cho mức thâm hụt thương mại gần 360 tỷ euro của EU với Trung Quốc. Thước đo quan trọng không nằm ở số vấn đề được đưa vào bàn đàm phán, mà ở kết quả thực tế: doanh nghiệp có tiếp cận thị trường thuận lợi hơn và các cam kết có được thực hiện minh bạch, nhất quán hay không.
Sau cùng, quan hệ thương mại bền vững không thể chỉ dựa vào những hàng rào bảo hộ, nhưng cũng khó phát triển lâu dài nếu những bất cân xứng chưa được giải quyết. EU và Trung Quốc đều có lý do để duy trì dòng chảy thương mại, bởi phía sau những con số xuất nhập khẩu là hoạt động của doanh nghiệp, việc làm của người lao động và lợi ích thiết thực của người tiêu dùng.
Liệu thỏa thuận tại Bắc Kinh có thể trở thành bước khởi đầu để hai bên tìm được một cách thức hợp tác công bằng hơn, trong đó lợi ích của mỗi bên được tôn trọng mà không phải đánh đổi bằng sự tổn hại của bên còn lại?
