Góp thêm “mồi lửa” cho vùng Sừng châu Phi

Thỏa thuận Pretoria đứng trước nguy cơ đổ vỡ

Cuộc chiến mới không xuất hiện đột ngột. Trong nhiều tháng, căng thẳng giữa chính quyền liên bang Ethiopia và lực lượng Tigray đã gia tăng, trong khi những bất đồng chưa được giải quyết sau thỏa thuận hòa bình năm 2022 ngày càng trở nên rõ rệt.

Ngày 23/9, lực lượng thuộc Mặt trận Giải phóng nhân dân Tigray (TPLF) mở cuộc tấn công lớn, nhanh chóng giành quyền kiểm soát các sân bay tại Mekelle, Axum và Shire. Giao tranh sau đó lan sang Afar và Amhara, đánh dấu đợt leo thang nghiêm trọng nhất kể từ khi thỏa thuận Pretoria được ký kết tháng 11/2022. Ethiopian Airlines phải đình chỉ các chuyến bay tới Tigray, trong khi chính quyền liên bang triển khai phản công bằng máy bay không người lái (UAV) và pháo binh.

Hai bên đưa ra những cách diễn giải trái ngược về diễn biến mới. TPLF gọi hành động của mình là một cuộc chiến phòng thủ, cho rằng lực lượng chính phủ đã tiến hành các cuộc tấn công trước. Trong khi đó, chính quyền Ethiopia coi đây là một cuộc tấn công quy mô lớn nhắm vào mình. Chính sự khác biệt này cho thấy Thỏa thuận Pretoria không còn đủ sức ngăn chặn việc các bên quay lại sử dụng vũ lực.

Thỏa thuận năm 2022 đã giúp chấm dứt cuộc chiến kéo dài từ năm 2020 đến 2022 giữa chính quyền liên bang Ethiopia và lực lượng TPLF tại Tigray, sau khi tranh chấp quyền lực giữa chính quyền Ethiopia và chính quyền khu vực do TPLF kiểm soát leo thang thành xung đột vũ trang. Cuộc chiến được ước tính khiến khoảng 600.000 người thiệt mạng.

Tuy nhiên, nhiều vấn đề căn bản vẫn chưa được giải quyết. Quy chế của Western Tigray, việc hồi hương người phải di dời, vấn đề giải giáp các lực lượng vũ trang và phân bổ quyền lực tại khu vực vẫn còn bỏ ngỏ. Eritrea và một số lực lượng Amhara cũng không phải là thành phần trực tiếp của tiến trình Pretoria.

Khoảng trống đó khiến hòa bình tại Tigray phụ thuộc nhiều vào khả năng các bên tiếp tục kiềm chế hơn là một giải pháp chính trị hoàn chỉnh. Khi niềm tin suy giảm, chỉ cần một loạt va chạm cũng có thể nhanh chóng biến thành giao tranh quy mô lớn.

Một yếu tố quan trọng khác là sự thay đổi bên trong TPLF. Trong giai đoạn 2024-2025, lực lượng này bị chia rẽ giữa những người ủng hộ tiến trình hòa bình và những người cho rằng các thỏa thuận với chính quyền trung ương đã đi quá xa. Đến tháng 5/2026, Debretsion Gebremichael trở lại kiểm soát các thiết chế khu vực. Những cuộc đụng độ và hoạt động huy động lực lượng diễn ra trước khi cuộc tấn công tháng 9 bùng phát.

Đáng chú ý, TPLF không còn đứng một mình. Ngày 20/9 vừa qua, 7 nhóm vũ trang Ethiopia tuyên bố thành lập “Liên minh các Lực lượng nhân dân Ethiopia vì sinh tồn”, với mục tiêu được công bố là lật đổ chính phủ của Thủ tướng Abiy Ahmed, thành lập chính quyền chuyển tiếp và tiến hành đối thoại hiến pháp. Liên minh bao gồm TPLF cùng các lực lượng từ Amhara, Afar, Somali và Benishangul-Gumuz.

Trong cuộc chiến 2020-2022, TPLF và lực lượng Fano của người Amhara từng đứng ở hai phía đối địch. Giờ đây, họ cùng hướng mũi nhọn vào chính quyền trung ương. Tuy nhiên, sự liên kết này cũng có giới hạn. Các nhóm tham gia không có một bộ chỉ huy chung và vẫn tồn tại những bất đồng sâu sắc về lãnh thổ, quyền lực cũng như tương lai của nhà nước Ethiopia. Đặc biệt, tranh chấp giữa Tigray và Amhara chưa biến mất chỉ vì hai bên cùng chung một đối thủ.

Vì vậy, sự hình thành liên minh mới làm tăng sức ép quân sự lên chính phủ nhưng chưa đồng nghĩa với việc một lực lượng đối lập thống nhất đã xuất hiện.

Giao tranh lan rộng, sức ép lên chính quyền

Sau những bước tiến ban đầu của lực lượng Tigray, quân đội Ethiopia mở chiến dịch phản công. Đến ngày 27 và 28/9, chính quyền Ethiopia tuyên bố giành lại Sekota và Alamata. Các tuyên bố này cho thấy cán cân trên chiến trường vẫn có thể thay đổi nhanh chóng, và Chính phủ Ethiopia vẫn sở hữu những lợi thế quan trọng về quân sự.

Đáng kể nhất là ưu thế về không quân và UAV. Quân đội Ethiopia đã sử dụng các cuộc không kích nhằm vào những mục tiêu tại Mekelle trong những tháng gần đây. Trong cuộc chiến trước, loại vũ khí này từng đóng vai trò quan trọng; lần này, chính quyền Ethiopia thậm chí còn có nhiều năng lực quân sự hơn so với năm 2020.

Nhưng, việc chính phủ có ưu thế về hỏa lực không đồng nghĩa cuộc xung đột dễ dàng được giải quyết trên chiến trường. Mặt trận Afar đặc biệt đáng chú ý. Khu vực này nằm giữa Tigray và tuyến đường dẫn tới nước láng giềng Djibouti, nơi Ethiopia phụ thuộc rất lớn cho hoạt động thương mại.

Giao tranh tại Abala và Erebti, vì thế, không chỉ mang ý nghĩa kiểm soát lãnh thổ. Nếu các tuyến đường qua Afar bị gián đoạn, tác động có thể nhanh chóng lan tới hoạt động vận chuyển hàng hóa và nguồn cung của Ethiopia. Điều này khiến chiến sự hiện nay không còn là một cuộc đụng độ giới hạn tại Tigray. Một khi các lực lượng vũ trang cùng lúc hoạt động tại Tigray, Amhara và Afar, chính quyền trung ương phải phân tán nguồn lực trên nhiều hướng.

Trong khi đó, các dấu hiệu bất ổn đã xuất hiện ở thủ đô Addis Ababa. Các vụ nổ được nghe thấy tại thành phố này sau khi chính phủ ban hành lệnh cấm drone ở thủ đô và khu vực lân cận. Một nguồn tin gần gũi với liên minh đối lập nói với Reuters rằng các lực lượng của liên minh này đã tiến hành một số cuộc tấn công bằng UAV, trong đó có mục tiêu là trụ sở quân đội.

Cùng thời điểm, Ethiopia tuyên bố đóng cửa đại sứ quán tại Eritrea và trục xuất 10 nhà ngoại giao Eritrea. Bộ Ngoại giao Ethiopia cáo buộc Eritrea có những hành động “thù địch” trực tiếp và gián tiếp. Eritrea bác bỏ cáo buộc hỗ trợ liên minh đối lập. Do đó, chưa có cơ sở để coi sự hỗ trợ này như một thực tế đã được xác nhận. Tuy nhiên, chỉ riêng việc hai nước công khai cáo buộc lẫn nhau trong lúc giao tranh diễn ra sát biên giới cũng đã làm tăng nguy cơ xung đột vượt ra ngoài phạm vi nội bộ Ethiopia.

Eritrea có vị trí đặc biệt trong cuộc khủng hoảng. Nước này từng chiến đấu cùng chính quyền Thủ tướng Abiy Ahmed chống lại TPLF trong cuộc chiến 2020-2022, nhưng sau đó không tham gia trực tiếp vào thỏa thuận Pretoria. Thời gian qua, quan hệ giữa đôi bên ngày càng xuất hiện những bất đồng, khi Ethiopia nhấn mạnh nhu cầu có quyền tiếp cận Biển Đỏ, còn Eritrea muốn duy trì kiểm soát đường bờ biển và các cảng quan trọng như Assab, Massawa. Bối cảnh đặc thù ấy khiến những diễn biến tại vùng Tigray trở nên vô cùng nhạy cảm.

“Mồi lửa” lan rộng?

Một trong những yếu tố khiến cuộc khủng hoảng lần này phức tạp hơn là Ethiopia đang nằm cạnh một khu vực vốn đã chịu tác động mạnh bởi xung đột Sudan. Theo một số nguồn tin, các tay súng Tigray từng hoạt động bên cạnh quân đội Sudan, trong khi Reuters cho biết Ethiopia bị cáo buộc là địa bàn cho một cơ sở huấn luyện các tay súng liên quan Lực lượng Hỗ trợ nhanh (RSF) của Sudan.

Vì thế, đường biên giới Ethiopia-Sudan đã trở thành một yếu tố không thể bỏ qua khi đánh giá cuộc khủng hoảng mới. Nếu các lực lượng đối lập Ethiopia có thể sử dụng khu vực biên giới làm nơi trú ẩn, tuyển mộ hoặc duy trì các tuyến liên lạc, cuộc chiến sẽ khó được khoanh vùng.

Sudan cũng có những lợi ích riêng. Chính quyền quân đội tại Khartoum đang phải đối phó với cuộc chiến kéo dài trong nước và có thể không muốn mở thêm một mặt trận trực tiếp với Ethiopia. Nhưng, nếu bị cuốn sâu hơn vào cuộc xung đột nội bộ, sự phân tán nguồn lực của chính quyền Ethiopia có thể tác động đến cách nước này xử lý các vấn đề liên quan đến Sudan.

Trong bối cảnh đó, điều đáng quan tâm nhất không phải là liệu Ethiopia đã chính thức bước vào một cuộc nội chiến mới hay chưa, mà là liệu các bên có còn khả năng ngăn chặn giao tranh lan rộng hay không.

Quân đội Ethiopia vẫn có những lợi thế đáng kể, nhưng lợi thế quân sự chưa thể thay thế một giải pháp chính trị. Cuộc chiến năm 2020-2022 cho thấy cái giá của việc để xung đột kéo dài là rất lớn. Thỏa thuận Pretoria đã giúp tiếng súng tạm lắng, nhưng những vấn đề cốt lõi chưa được giải quyết khiến căng thẳng quay trở lại.

Giờ đây, nhiệm vụ khó khăn nhất là ngăn cuộc xung đột mới phát triển thành một vòng xoáy tương tự. Điều đó đòi hỏi các thế lực bên trong Ethiopia phải khôi phục đối thoại về những vấn đề từng bị bỏ ngỏ, trong khi các nước láng giềng tránh để lãnh thổ của mình trở thành điểm tựa cho các lực lượng tham chiến.

Những diễn biến tại Afar, Tigray và khu vực biên giới Sudan-Eritrea, vì thế, sẽ là phép thử quan trọng trong thời gian tới. Nếu giao tranh vẫn được giới hạn trong các khu vực hiện nay, Ethiopia còn cơ hội kiểm soát khủng hoảng. Nhưng, nếu các tuyến biên giới, hành lang thương mại và những lực lượng bên ngoài ngày càng bị cuốn vào cuộc chiến, việc khôi phục hòa bình sẽ khó khăn hơn nhiều.