Trong những ngày trước đợt biểu tình 24-25/10, truyền thông Pháp liên tục cảnh báo về tình trạng thông tin sai lệch xuất hiện sau những vụ bạo lực ngày 17 và 18/10. Cuộc điều tra của tờ Le Monde công bố ngày 23/10 cho thấy, trên mạng xã hội đã lan truyền nhiều đoạn video được giới thiệu là hình ảnh bạo loạn tại Pháp nhưng thực chất được lấy từ những sự kiện hoàn toàn khác. Một số hình ảnh xuất phát từ các cuộc biểu tình ở nước ngoài hoặc những vụ việc xảy ra từ nhiều năm trước, sau đó được gắn chú thích mới để tạo cảm giác chúng vừa diễn ra trên đường phố Pháp.
Theo Ủy ban Chống thông tin sai lệch (Disinformation Commission) được Le Monde dẫn lại, 3 nhóm video lan truyền sai bối cảnh, gồm hình ảnh biểu tình của người Kurd, một vụ cháy xe buýt năm 2023 và cảnh phá hoại sau một sự kiện bóng đá năm 2025, đã đạt tổng cộng gần 10 triệu lượt xem.
Khoảng cách của tái hiện
Một trong những đặc điểm đáng chú ý của các cuộc biểu tình tại châu Âu là khoảng cách ngày càng lớn giữa thực tế diễn ra trên đường phố và hình ảnh về những sự kiện ấy được tái hiện trên mạng xã hội. Trong một cuộc tuần hành có hàng chục nghìn người tham gia, phần lớn đám đông có thể hành động ôn hòa. Nhưng, chỉ cần một nhóm nhỏ đốt xe, đập phá cửa hàng hoặc đụng độ với cảnh sát, những hình ảnh đó lập tức có khả năng trở thành nội dung được chia sẻ nhiều nhất.
Một đoạn video dài vài chục giây ghi lại cảnh người biểu tình ném chai lọ, cảnh sát sử dụng hơi cay hoặc những cửa hàng bị cướp phá thường thu hút sự chú ý hơn những hình ảnh tuần hành bình thường. Khi nội dung tiếp tục được chia sẻ, bình luận và tái sử dụng, sự kiện bạo lực đơn lẻ có nguy cơ trở thành hình ảnh đại diện cho toàn bộ.
Những diễn biến tại Pháp ngày 17 và 24/10 là ví dụ rõ nét. Theo Le Monde, các vụ đụng độ, cướp phá và hoạt động của lực lượng cảnh sát trong đợt biểu tình ngày 17/10 đã được ghi hình với mật độ rất lớn. Nhiều video phát trực tiếp trên TikTok và các nền tảng khác thu hút sự quan tâm của đông đảo người xem. Những hình ảnh chân thực nhanh chóng trộn lẫn với nội dung chưa được xác minh, thông tin sai lệch và sản phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra.
Tuần hành phản đối chiến tranh cạnh đấu trường Colosseum ở Rome, Italy, ngày 24/10/2026. Ảnh: Xinhua
Cơ chế phân phối nội dung trên mạng xã hội càng khiến hiện tượng này trở nên đáng chú ý. Những nội dung gây tranh cãi, tạo cảm xúc mạnh hoặc kích thích phản ứng tức thời có nhiều cơ hội được người dùng tương tác và tiếp tục lan truyền. Tuy nhiên, mức độ lan truyền còn phụ thuộc vào thuật toán của từng nền tảng và hành vi của người sử dụng, chứ không thể quy hoàn toàn cho một cơ chế duy nhất.
Từ góc độ an ninh, quá trình đó có thể tạo ra một vòng phản hồi nguy hiểm: hình ảnh bạo lực thu hút sự chú ý; sự chú ý làm tăng độ phủ; độ phủ tạo cảm giác tình trạng hỗn loạn đang diễn ra trên quy mô lớn; cảm giác ấy lại thúc đẩy tâm lý lo sợ, phẫn nộ hoặc ý muốn đối đầu.
Khoảng trống trách nhiệm
Trong mô hình biểu tình truyền thống, các cuộc huy động thường được tổ chức thông qua một cơ cấu lãnh đạo tương đối rõ ràng. Những người đứng đầu chịu trách nhiệm xác định mục tiêu, lựa chọn thời điểm, địa điểm và điều phối hoạt động. Nhưng, trong kỷ nguyên số, cơ chế ấy đang thay đổi. Một lời kêu gọi trên TikTok có thể tiếp cận hàng trăm nghìn người. Một nhóm Telegram có thể trở thành nơi phổ biến thời gian, địa điểm tập hợp. Một bài đăng trên X có thể đưa sự kiện địa phương vào chương trình nghị sự chính trị quốc gia. Những hình ảnh trực tiếp từ hiện trường tiếp tục được chia sẻ trên Facebook, Instagram và YouTube, tạo cảm giác người xem đang tham gia một diễn biến chung.
Các phong trào như “Bloquons tout” (Phong tỏa tất cả) tại Pháp năm 2025 từng cho thấy khả năng huy động phân tán này. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một tổ chức chỉ huy, người tham gia có thể tự lập nhóm, lựa chọn hình thức hành động và lan truyền thông điệp qua nhiều nền tảng khác nhau. Khi đó, vai trò của mạng xã hội không đơn thuần là đưa tin về biểu tình. Nó trở thành một phần của hạ tầng tổ chức biểu tình.
Các thùng rác được sử dụng để chặn đường trong đợt biểu tình “Phong tỏa tất cả” tại Paris, Pháp, ngày 10/9/2025. Ảnh tư liệu: Aurelien Morissard/Xinhua
Diễn biến tại Italy trong tháng 10/2026 cung cấp thêm những bằng chứng đáng chú ý. Theo Euronews, ngày 23/10, nhiều lời kêu gọi và nội dung hướng dẫn liên quan đến các cuộc biểu tình đã xuất hiện trên Telegram, TikTok và Instagram. Cơ quan an ninh mạng của cảnh sát Rome phối hợp với đơn vị điều tra chuyên trách để theo dõi những thông tin có nguy cơ dẫn đến xung đột. Ngày 25/10, truyền thông Italy dẫn thông tin từ cơ quan chức năng về việc điều tra một người đàn ông 30 tuổi, bị nghi có liên quan đến hoạt động kích động phạm tội nghiêm trọng thông qua phong trào mang tên “17 October Movement”. Theo thông tin ban đầu, đây là mạng lưới đã được sử dụng để chia sẻ thông tin huy động biểu tình trong tuần trước đó.
Vụ việc đặt ra vấn đề về an ninh trong môi trường kết nối số - khi hàng nghìn cá nhân có thể tương tác với nhau mà không cần một cơ cấu tổ chức chính thức, việc xác định ranh giới giữa quyền hội họp, hoạt động vận động xã hội hợp pháp và hành vi tổ chức bạo lực trở nên phức tạp hơn. Song, chính đặc điểm đó cũng tạo ra khoảng trống trách nhiệm. Các nhóm quá khích có thể lợi dụng sự thiếu thống nhất để thúc đẩy hành vi đối đầu. Điều này không có nghĩa các nền tảng mạng xã hội trực tiếp điều khiển những cuộc biểu tình. Nhưng, chúng đã làm thay đổi căn bản tốc độ huy động, cách thức phối hợp và khả năng lan tỏa.
Có hay không bàn tay khuếch đại từ bên ngoài?
Khi các cuộc biểu tình lan rộng, một câu hỏi thường xuyên được đặt ra là liệu có những lực lượng bên ngoài đang tìm cách tác động đến tình hình bất ổn tại châu Âu hay không? Nhưng, trên thực tế, các cuộc phản kháng xã hội ở châu Âu hiện nay có những nguyên nhân nội tại rõ ràng. Giá cả leo thang, khó khăn về nhà ở, sự bất mãn với chính sách giáo dục và phúc lợi xã hội là những vấn đề tồn tại từ trước khi các chiến dịch thông tin xuất hiện. Tuy nhiên, một khi những bất mãn ấy biến thành biểu tình, đặc biệt là khi xảy ra bạo lực, hình ảnh về sự kiện có thể được các mạng lưới tuyên truyền xuyên biên giới khai thác.
Các cửa hàng được che chắn bằng ván gỗ tại Lille, Pháp, ngày 24/10/2026. Ảnh: Sebastien Courdji/Xinhua
Cuộc điều tra công bố ngày 23/10 của Le Monde cho biết, các hình ảnh bạo lực tại Pháp đã được nhiều cơ quan truyền thông nhà nước ở nước ngoài đăng tải và bình luận. Báo này cũng dẫn kết quả giám sát của Disinformation Commission, xác định khoảng 40 bài đăng mang tính thiếu trung thực trong các mạng lưới can thiệp thông tin từ bên ngoài, trong đó có nội dung sử dụng dấu hiệu nhận diện giả của các cơ quan báo chí như AFP và Le Monde. Một số nội dung khác bị thay đổi bối cảnh, dịch sang nhiều ngôn ngữ rồi phát tán đến người dùng ở nhiều quốc gia. Những phát hiện trên cho thấy nguy cơ lợi dụng bất ổn xã hội để triển khai hoạt động tác động nhận thức.
Điều đáng chú ý nhất của làn sóng biểu tình tại châu Âu không chỉ nằm ở số lượng người tham gia hay mức độ căng thẳng trong các vụ đụng độ. Vấn đề sâu xa hơn là những bất mãn tại nhiều quốc gia đang hình thành trên các điều kiện kinh tế - xã hội có tính chất tương đồng. Các dữ liệu kinh tế cho thấy đây không phải sự bất mãn do TikTok hay Telegram sản xuất.
Tỷ lệ lớn người thuê nhà tại Barcelona (Tây Ban Nha) phải dành hơn 30% thu nhập cho chỗ ở. Tại Bồ Đào Nha, sức mua của người nước ngoài và dòng người lao động từ xa làm cạnh tranh nhà ở thêm gay gắt, trong khi giá nhà tăng nhanh hơn thu nhập. Ở nhiều nước, tiền lương trì trệ, dịch vụ công suy giảm và các chương trình thắt chặt ngân sách cùng lúc bào mòn cảm giác an toàn của tầng lớp trung lưu. Nói cách khác, vật liệu dễ cháy đã có sẵn. Mạng xã hội bước vào sau đó, rút ngắn khoảng cách từ tia lửa đến đám cháy.
Đối với châu Âu, những cuộc biểu tình cuối tháng 10 có thể được nhìn nhận như một phép thử về năng lực thích ứng của các thiết chế nhà nước và hệ thống an ninh trước những biến đổi của xã hội số. Câu trả lời không thể chỉ nằm trong các biện pháp trấn áp bạo lực, cũng không thể chỉ trông chờ vào những quy định pháp lý đối với doanh nghiệp công nghệ. Điều cốt lõi là năng lực xử lý những bất mãn chính đáng trước khi chúng tích tụ thành khủng hoảng, đồng thời ngăn chặn việc những mâu thuẫn xã hội bị lợi dụng để kích động thù hận, chia rẽ hoặc phá hoại trật tự công cộng. Mặt khác, không thể nhân danh quyền biểu đạt để biện minh cho đốt phá, cướp bóc, tấn công lực lượng chức năng hoặc gây nguy hiểm cho cộng đồng. Bảo vệ người dân cũng bao gồm bảo vệ sinh kế, tài sản và cuộc sống bình thường của những người tuân thủ pháp luật.
