Bước lên đỉnh cao từ “bệ phóng” Marrakesh
Tháng 5/1993, nhà báo Pháp Anne Sinclair đặt câu hỏi với Quốc vương Hassan II trong chương trình truyền hình “7 sur 7” rằng liệu Morocco có một ngày chứng kiến một phụ nữ trở thành thủ tướng hay không. Câu trả lời khi ấy khá thẳng thắn: không có điều gì trong Hiến pháp hay luật Hồi giáo ngăn cản phụ nữ đảm nhiệm vị trí này.
Hơn 3 thập niên sau, điều từng được đặt ra như một khả năng đã trở thành hiện thực. Ngày 29/9/2026, Quốc vương Mohammed VI bổ nhiệm bà Fatima Ezzahra El Mansouri làm người đứng đầu Chính phủ Morocco, trở thành nữ thủ tướng đầu tiên trong lịch sử vương quốc.
Ở tuổi 50, El Mansouri không phải gương mặt mới trên chính trường Morocco; ngược lại, bà đã có một chặng đường chính trị đủ dài để bước vào chức vụ này mà không cần một cuộc bứt phá đột ngột.
Sinh năm 1976, tại Marrakesh, bà El Mansouri theo học luật và có thời gian học tập tại Pháp và Mỹ. Bà nhận bằng nghiên cứu nâng cao tại Đại học Montpellier, đồng thời có bằng về luật kinh doanh Anglo-Saxon của một trường đại học ở New York. Sau khi trở về Morocco, bà hành nghề luật bất động sản tại Marrakesh, trước khi bước vào chính trường.
Năm 2008, bà gia nhập đảng Tính xác thực và Hiện đại (PAM), lực lượng được thành lập cùng năm bởi Fouad Ali El Himma, người sau này trở thành cố vấn của Quốc vương Mohammed VI. Theo nhà báo và nhà phân tích Morocco Abdellah Tourabi, bà thuộc nhóm nòng cốt ban đầu của đảng.
Chỉ một năm sau, bà tạo dấu ấn lớn đầu tiên trên con đường chính trị, khi trở thành nữ thị trưởng đầu tiên của Marrakesh, lúc mới 33 tuổi. Đây là một bước tiến đáng kể, không chỉ bởi vị trí vừa giành được mà còn bởi Marrakesh là một trong những thành phố quan trọng nhất của Morocco, cả về kinh tế, du lịch lẫn biểu tượng văn hóa.
Đảng PAM của bà El Mansouri không giành đủ số ghế cần thiết để tự thành lập chính phủ nên sẽ phải tìm các đối tác liên minh
Nhiệm kỳ đầu của bà kết thúc vào năm 2015, khi PAM mất quyền kiểm soát Hội đồng thành phố vào tay đảng Công lý và Phát triển (PJD). Nhưng, thất bại đó không phá hỏng sự nghiệp chính trị của bà El Mansouri. Sau cuộc bầu cử năm 2021, bà trở lại vị trí lãnh đạo Hội đồng thành phố Marrakesh. Cũng trong năm đó, bà bước vào Chính phủ Morocco với cương vị Bộ trưởng Quy hoạch không gian quốc gia, Phát triển đô thị, Nhà ở và Chính sách đô thị.
Chính vị trí này đã đưa bà El Mansouri từ chính trị địa phương sang những hồ sơ có tầm quốc gia. Danh mục công việc của bà bao gồm chương trình hỗ trợ nhà ở trực tiếp, các chính sách về quy hoạch và phát triển không gian, cũng như việc bố trí lại nơi ở cho những người bị ảnh hưởng bởi trận động đất Al Haouz, năm 2023.
Con đường ấy giải thích phần nào vì sao việc bà El Mansouri trở thành thủ tướng không phải một sự xuất hiện bất ngờ. Bà đã đi từ cấp thành phố lên quốc hội, rồi vào nội các và cuối cùng đứng đầu chính phủ.
Bà El Mansouri diện kiến Quốc vương Morocco Mohammed VI
Một dấu mốc lịch sử được chuẩn bị trong nhiều năm
Nếu chỉ nhìn vào ngày 29/9, việc Morocco lần đầu tiên có nữ thủ tướng có thể được xem như một bước ngoặt đột ngột. Nhưng, đặt trong tiến trình chính trị của đất nước, sự xuất hiện của bà El Mansouri là kết quả của nhiều thay đổi diễn ra trong hơn 2 thập niên.
Một trong những bước ngoặt quan trọng là cải cách Bộ luật Gia đình Morocco, hay Moudawana, năm 2004. Những thay đổi khi đó nâng tuổi kết hôn tối thiểu lên 18 và đặt gia đình trong trách nhiệm chung của cả hai vợ chồng.
Trước đó, năm 2002, việc đất nước Bắc Phi này dành 30 ghế nghị viện cho phụ nữ đã góp phần đưa số nữ nghị sĩ tăng từ 2 lên 35 trong một cuộc bầu cử. Hiến pháp năm 2011 tiếp tục cam kết thúc đẩy bình đẳng giữa nam và nữ, đồng thời giao cho các thiết chế công nhiệm vụ hướng tới sự cân bằng.
Những thay đổi đó dần xuất hiện trong đời sống chính trị. Đến năm 2021, phụ nữ đã giành được chức thị trưởng tại Casablanca và Rabat, trong khi bà Nadia Fettah trở thành người phụ nữ đầu tiên đứng đầu Bộ Kinh tế và Tài chính Morocco. Sau cuộc bầu cử tháng 9/2026, phụ nữ chiếm 27% số ghế tại Hạ viện, tăng từ 24% vào năm 2021.
El Mansouri, vì thế, vừa phản ánh quá trình thay đổi đó, vừa là người tạo thêm một dấu mốc cho sự đổi thay. Bà là nữ thủ tướng đầu tiên của Morocco và là người phụ nữ thứ ba đứng đầu một chính phủ trong thế giới Arab, sau Najla Bouden Romdhane và Sara Zaafarani của Tunisia.
Bà El Mansouri khi còn là Thị trưởng Marrakesh, một trong những thành phố quan trọng nhất của Morocco
Tại Morocco, cũng có những phụ nữ từng nắm giữ quyền lực nhất định ở nhiều thời kỳ, dù không phải lúc nào cũng được ghi nhận trong những thiết chế chính thức. Có thể kể đến bà Fatima Al-Fihri, người sáng lập thánh đường Al-Qarawiyyin ở Fez vào thế kỷ IX; bà Sayyida Al-Hurra, người cai trị thành phố Tetouan trong thế kỷ 16; hay Công chúa Lalla Aicha, người năm 1947 đã công khai gắn giáo dục nữ giới với cuộc đấu tranh giành độc lập của Morocco.
Theo cách nhìn đó, sự xuất hiện của bà El Mansouri không phải cuộc đoạn tuyệt với quá khứ, mà là một bước tiến mới trong tiến trình lịch sử của phụ nữ Morocco. Bước tiến ấy đặc biệt ở chỗ, lần này quyền lực của một phụ nữ được đưa vào vị trí chính thức cao nhất của Chính phủ Morocco.
Chiếc ghế lịch sử và những thách thức phía trước
Bà El Mansouri nhận nhiệm vụ mới chỉ vài ngày sau cuộc bầu cử lập pháp với một kết quả cho thấy những thách thức không hề nhỏ.
Đảng PAM giành 97 trong tổng số 395 ghế tại Hạ viện, trở thành đảng có nhiều ghế nhất nhưng còn rất xa con số 198 ghế cần thiết để tự thành lập chính phủ. Bà El Mansouri vì vậy phải nhanh chóng tìm kiếm các đối tác liên minh và tuyên bố sẵn sàng đàm phán với các lực lượng khác, trong khi một số đảng, trong đó có PJD và Liên đoàn Cánh tả Dân chủ, đã tuyên bố sẽ ở phe đối lập.
Bài toán liên minh càng đáng chú ý khi cuộc bầu cử vừa qua diễn ra trong bối cảnh tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu giảm mạnh, từ 50% năm 2021 xuống 38%. Đây là mức thấp, cho thấy khoảng cách giữa các thiết chế chính trị và một bộ phận cử tri, đặc biệt là giới trẻ, đang trở thành vấn đề mà chính phủ mới không thể bỏ qua. Trong khi đó, tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ Morocco vẫn trên 33%, cho thấy sức ép kinh tế sẽ là một trong những bài toán lớn nhất đối với chính phủ mới.
Trong suốt sự nghiệp chính trị, bà El Mansouri rất quan tâm đến nguyện vọng của giới trẻ
Những áp lực ấy đã xuất hiện trước khi bà El Mansouri bước vào nhiệm kỳ thủ tướng. Năm 2025, khi còn là điều phối viên quốc gia của đảng PAM, bà từng thừa nhận rằng chính sách công chưa đáp ứng kỳ vọng của giới trẻ. “Nếu chúng ta đã thành công, chúng ta đã không nghe thấy những tiếng nói này trên đường phố cũng như mạng xã hội, và sự tức giận này đã không tồn tại”, bà nói.
Những cam kết mà PAM đưa ra trong chiến dịch tranh cử, vì thế, sẽ trở thành thước đo quan trọng đối với chính phủ mới. Đảng này từng đặt mục tiêu tạo ít nhất 1 triệu việc làm trong nhiệm kỳ, đạt mức tăng trưởng kinh tế bình quân 5% mỗi năm và duy trì lạm phát ở mức 2%.
Trong khi đó, Morocco đang chuẩn bị cho một giai đoạn đầu tư lớn phục vụ World Cup 2030, giải đấu mà nước này đồng đăng cai với Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Hàng tỷ USD sẽ được dành cho sân vận động và hạ tầng giao thông, trong lúc chính phủ vẫn phải tiếp tục công việc tái thiết tại khu vực Al Haouz sau trận động đất năm 2023.
Bà El Mansouri cũng là một nhân vật của giới tinh hoa chính trị, do xuất thân từ một gia đình có vị thế tại Marrakesh. Cha bà, ông Abderrahmane El Mansouri từng là quan chức địa phương, đứng đầu tổ chức luật sư của thành phố và giữ chức Đại sứ Morocco tại UAE. Bản thân bà, như đã đề cập, cũng dành phần lớn sự nghiệp trong các thiết chế chính trị và hành chính của đất nước.
Điều đó đem lại cho bà kinh nghiệm và sự am hiểu bộ máy nhà nước, đồng thời đặt ra câu hỏi liệu một chính trị gia thuộc giới tinh hoa có thể thu hẹp khoảng cách với bộ phận cử tri, đặc biệt là giới trẻ và tầng lớp lao động, đang ngày càng xa rời chính trị truyền thống hay không.
Đây có lẽ là thử thách đáng chú ý nhất đối với bà El Mansouri trong những năm đầu nhiệm kỳ. Lịch sử đã trao cho bà một vị trí mà không ai có thể lấy đi: nữ Thủ tướng đầu tiên của Morocco. Còn nhiệm kỳ phía trước sẽ quyết định bà được nhớ đến chủ yếu vì đã trở thành người đầu tiên hay vì những gì đã làm sau khi bước qua cánh cửa lịch sử ấy.
