Ông Jean-Luc Melenchon, ứng viên đang lên trên đường đua bầu cử Tổng thống Pháp

Gương mặt nổi bật của cánh tả

Sinh ngày 19/8/1951, tại Tangier (Morocco), ông Melenchon bước vào chính trường Pháp từ cánh tả của đảng Xã hội (PS). Ông được bầu vào Thượng viện năm 1986, trở thành một trong những thượng nghị sĩ trẻ nhất nước Pháp khi đó, rồi giữ chức Bộ trưởng Phụ trách giáo dục nghề nghiệp trong chính phủ Thủ tướng Lionel Jospin giai đoạn 2000-2002.

Nhưng, chính trong đảng Xã hội, ông dần hình thành vị trí đối lập với xu hướng xã hội - dân chủ mà ông cho rằng đã đi quá xa về phía trung dung. Năm 2008, ông dứt khoát rời PS và cùng nghị sĩ Marc Dolez sáng lập đảng Cánh tả (Parti de Gauche) đầu năm 2009.

Đảng này gia nhập liên minh Mặt trận Cánh tả, đưa ông Melenchon ra tranh cử tổng thống lần đầu năm 2012, cuộc đua mà ông về đích thứ tư với 11,1% phiếu bầu. Bước ngoặt thực sự đến vào năm 2016, khi ông thành lập phong trào Nước Pháp bất khuất (La France Insoumise - LFI), tách hẳn khỏi cấu trúc đảng phái truyền thống để xây dựng một phong trào quần chúng xoay quanh cá nhân ông.

Chiến lược này phát huy hiệu quả ngay trong lần tranh cử tổng thống năm 2017, ông giành 19,58% phiếu vòng 1, bỏ xa ứng viên chính thức của PS là Benoit Hamon (chỉ 6,36%) và biến LFI thành lực lượng cánh tả số 1 nước Pháp.

Một năm sau, hình ảnh ông bị tổn hại nghiêm trọng khi cảnh sát khám xét trụ sở LFI trong một vụ điều tra tài chính; đoạn video ông hét lên: "Tôi là nền Cộng hòa!" trước mặt một cảnh sát rồi tìm cách phá cửa xông vào lan truyền khắp nước Pháp, khiến ông sau đó bị tuyên 3 tháng tù treo và phạt 8.000 euro với các cáo buộc liên quan đến chống đối, kích động chống đối và đe dọa người thi hành công vụ.

Dù vậy, đến năm 2022, ông vẫn thiết lập kỷ lục cá nhân với 21,95% phiếu vòng 1, qua đó về thứ ba trong cuộc bầu cử tổng thống, chỉ kém khoảng 1 điểm phần trăm so với đối thủ Marine Le Pen để giành vé vào vòng 2.

Chính chuỗi kết quả đó giải thích phần nào vì sao lần tranh cử thứ tư của ông không đơn thuần là một nỗ lực hồi sinh chính trị. Ông đã liên tục mở rộng tỷ lệ ủng hộ qua 3 kỳ bầu cử. Điều còn thiếu là bước cuối cùng: vượt qua đối thủ đứng thứ hai ở vòng 1 để bước vào cuộc đua trực tiếp giành chức tổng thống.

Thông điệp kinh tế và điểm tựa cử tri trẻ

Các cuộc thăm dò trong tháng 9 cho thấy, ông Melenchon đã xây dựng được một nền tảng ủng hộ đáng kể trong cuộc đua tới ghế Tổng thống Pháp năm sau. Khảo sát do Ipsos-BVA thực hiện với 13.060 cử tri đăng ký cho thấy ông đạt tỷ lệ ủng hộ từ 15,5% đến 17% tùy kịch bản, với sai số 0,7 điểm phần trăm. Đáng chú ý hơn, ông là ứng viên được nhóm 18-34 tuổi lựa chọn nhiều nhất trong khảo sát.

Khảo sát do Viện thăm dò dư luận Cluster17 thực hiện cho Báo Politico trong các ngày 15 và 16/9 còn cho thấy một kịch bản đáng chú ý hơn. Khi cựu Thủ tướng Gabriel Attal cùng tranh cử, ông Melenchon nhận được 20% sự ủng hộ, đứng sau bà Marine Le Pen với 31%. Trong kịch bản Edouard Philippe là ứng viên trung dung thay Attal, ông Melenchon và Philippe cùng ở mức 19%, trong khi bà Le Pen đạt 30,7%.

Đặc biệt, 47% cử tri 18-34 tuổi trong khảo sát nói họ dự định bỏ phiếu cho ông Melenchon ở vòng 1, so với 22,2% dành cho bà Le Pen. Điều này cho thấy, ông đang sở hữu một lợi thế rõ ràng về khả năng huy động nhóm cử tri trẻ.

Theo Politico, nếu có một điểm giúp ông Melenchon duy trì được căn cứ cử tri riêng, đó hẳn là khả năng đưa các vấn đề kinh tế, chi phí sinh hoạt và bất bình đẳng vào trung tâm chiến dịch. Chương trình “L'Avenir en commun” mà đảng LFI của ông đề xuất đặt trọng tâm vào một loạt thay đổi về kinh tế, xã hội và môi trường: tiếp tục đề xuất nghỉ hưu ở tuổi 60, nâng mức lương tối thiểu lên 1.700 euro thực nhận, khôi phục thuế tài sản và kiểm soát giá cả.

Trong chiến dịch hiện nay, ông Melenchon đặc biệt nhấn mạnh vấn đề giá nhiên liệu. Ông nói nếu lên nắm quyền, việc đầu tiên sẽ là áp giá trần 1,7 euro/lít. Đây là cách tiếp cận phù hợp với thông điệp lâu nay của LFI: nhà nước cần can thiệp mạnh hơn để bảo vệ sức mua của người dân.

Với môi trường, ông cũng đưa ra một chương trình can thiệp sâu của nhà nước. Theo phân tích của Le Monde, chương trình tranh cử hiện nay của LFI dự kiến đầu tư khoảng 200 tỷ euro cho chuyển đổi sinh thái. Một phần nguồn lực được dự kiến đến từ việc thay đổi các chính sách thuế và xử lý một phần nợ công.

Vấn đề nợ công cũng đem đến những thông điệp gây chú ý nhất của chính trị gia 75 tuổi này trong mùa hè 2026. Theo đó, ông Melenchon đề xuất đóng băng một phần khoản nợ công do Ngân hàng Trung ương châu Âu nắm giữ, theo cách không còn lãi suất và thời hạn hoàn trả như thông thường.

Những đề xuất táo bạo - dù đôi khi gây ra tranh cãi về tính khả thi và pháp lý - giúp giải thích vì sao ông Melenchon có thể tạo ra dấu ấn trong một cuộc đua mà nhiều ứng viên trung dung vẫn đang tìm cách định hình thông điệp. Nhưng, chúng cũng khiến ông đối mặt với câu hỏi khác: liệu một chương trình đòi hỏi sự thay đổi lớn trong chính sách kinh tế, xã hội và quan hệ với các thể chế châu Âu có thể thuyết phục được những cử tri nằm ngoài căn cứ truyền thống của LFI hay không?

Lần thứ tư có khác?

Trở lại với các kết quả khảo sát, dữ liệu từ Cluster17 không phải là tỷ lệ ủng hộ, mà là tỷ lệ từ chối: 73% cử tri Pháp nói rằng họ "gần như không bao giờ" bỏ phiếu cho ông Melenchon, cao hơn tỷ lệ tương tự dành cho bà Le Pen (62%).

Đây chính là rào cản đã 3 lần ngăn ông vào vòng 2: năm 2017 ông về thứ tư; năm 2022, dù đã hút gần hết cử tri của ứng viên PS Benoit Hamon (43%) và một phần cử tri của Tổng thống Macron (7%), ông vẫn về thứ ba, thiếu đúng 1 điểm phần trăm để vượt qua bà Le Pen.

Trong một thang điểm từ 0 đến 10 về khả năng tập hợp người Pháp, ông Melenchon chỉ đạt 1,8 điểm theo khảo sát Cluster17; không ứng viên nào được đánh giá cao, nhưng mức của ông đặc biệt thấp. Vì thế, câu chuyện về ông năm 2026 không đơn giản là câu chuyện sự vươn lên của một ứng viên cánh tả. Ông đã có một căn cứ khá chắc chắn từ nhóm cử tri trẻ, nhưng bài toán khó hơn là mở rộng căn cứ ấy.

Theo Politico, những quan điểm đối ngoại của ông Melenchon cũng đặt ra một bài toán khác cho tham vọng mở rộng lực lượng ủng hộ. Ông muốn Pháp rút khỏi cơ cấu chỉ huy quân sự của NATO nhưng khẳng định điều đó không đồng nghĩa với việc từ bỏ trách nhiệm bảo vệ các biên giới chung của châu Âu. Ông phản đối kế hoạch tái vũ trang quy mô lớn của Đức, viện dẫn lịch sử các cuộc tấn công của Đức nhằm vào Pháp, dù khẳng định mình "không bài Đức" và vẫn ngưỡng mộ Marx hay Beethoven.

Ở một hướng khác, ông phản đối việc xây dựng các trung tâm dữ liệu quy mô lớn do nước ngoài sở hữu tại Pháp, gọi đây là "thảm họa sinh thái" vì tiêu tốn quá nhiều nước và tài nguyên. Trong khi đó, chính phủ Tổng thống Emmanuel Macron từng thúc đẩy phát triển các trung tâm dữ liệu nhằm tận dụng nguồn điện hạt nhân dồi dào của Pháp.

Có thể thấy, ông Melenchon bước vào năm cuối trước bầu cử với nghịch lý rất rõ: ông đang là một trong những chính khách có khả năng huy động cử tri mạnh nhất ở cánh tả, nhưng đồng thời cũng là ứng cử viên gặp nhiều khó khăn trong việc thuyết phục những cử tri không thuộc lực lượng của mình.

3 lần tranh cử trước cho thấy ông Melenchon biết cách tăng tỷ lệ ủng hộ từ 11,1% năm 2012 lên 19,58% năm 2017 và 21,95% năm 2022. Năm 2026, ông lại khởi động chiến dịch sớm hơn nhiều đối thủ và đang hưởng lợi từ việc các lực lượng trung dung và cánh tả chưa hoàn tất việc lựa chọn ứng viên. Nhưng, nếu muốn biến nền tảng ủng hộ hiện nay thành một vị trí trong vòng 2 của cuộc bầu cử Tổng thống Pháp, vấn đề của ông Melenchon không chỉ là có thêm vài điểm phần trăm. Ông phải tìm được cách vượt qua đường biên chính trị vốn đã hình thành quanh ông quá lâu.

Trong lúc chờ đợi chính trị gia kỳ cựu này phá bỏ các rào cản định kiến, hình ảnh được nhắc đến nhiều nhất về Melenchon có lẽ là cảnh ông đứng đợi taxi rời sự kiện Playbook Paris Live cách đây ít hôm. Bị hàng chục phóng viên vây quanh hỏi dồn dập đủ thứ chuyện, từ cuộc chiến ở Ukraine đến chuyến thăm Pháp của Giáo hoàng - một người đàn ông ở tuổi 75, sau 3 lần thất bại, vẫn trả lời đầy nhiệt huyết và vẫn tin lần thứ tư này khác hẳn những lần trước.