Tinh thần nhà báo, đầu óc văn chương
Nhà văn Bùi Anh Tấn trở thành chiến sĩ CAND ngay sau khi tốt nghiệp phổ thông 1984, từng có 36 năm công tác trong lực lượng CAND; đã giữ vài chức quan nho nhỏ nguyên Trưởng Chi nhánh NXB CAND tại TP Hồ Chí Minh, Phó TBT Báo Công an TP Hồ Chí Minh.
Từ khi nghỉ chế độ 2021, quân hàm Thượng tá, sinh hoạt trong CLB sĩ quan CAND hưu trí TP Hồ Chí Minh, anh tiếp tục giữ vài chức quan văn vừa vừa ở một thành phố được gọi là “Hòn ngọc Viễn Đông” - Phó Chủ tịch Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh, từ 2022 là TBT Tạp chí Văn nghệ TP Hồ Chí Minh gồm 3 báo chí gộp lại - Kiến thức ngày nay, Kiến thức & Đời sống, Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh và một phiên bản điện tử.
Cũng là người làm công ăn lương nhà nước, nhưng bây giờ với nhà văn họ Bùi, tinh thần chèo chống phải cao hơn, nghị lực phải can trường hơn, đầu óc phải tinh tường và năng động hơn để vừa nuôi bộ máy nhân sự của cơ quan văn nghệ vì “cơm áo không đùa với khách thơ”, vừa không lơi lỏng nghề chữ. Nghĩa là vừa phải giữ lửa, vừa phải truyền lửa. Thế mới khó. Thế mới gọi là lửa thử vàng, gian nan thử sức.
Nhưng tôi thấy Bùi Anh Tấn cứ tiến băng băng như một chiến mã. Tính từ tiểu thuyết đầu tay "Kế hoạch hậu chiến 72" (1998) đến 2025, Bùi Anh Tấn đã gây dựng một gia sản văn chương đáng nể gồm gần 20 cuốn tiểu thuyết, 3 tập truyện ngắn, 100 tập phim truyền hình, đều thuộc loại best - seller. Vào tuổi 60, Bùi Anh Tấn vẫn tỏ ra trường sức, bút lực còn dồi dào, chưa thể rửa tay gác kiếm được. Món nợ chữ nghĩa, món nợ ân tình không dễ bỏ
. Nhà văn đã nhận nhiều giải thưởng văn học, song quan trọng nhất, là giải A Cuộc thi sáng tác tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài “Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống” lần thứ nhất (1999 - 2001), do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp tổ chức dành cho tiểu thuyết "Một thế giới không có đàn bà". Có thể coi đó là căn cước chữ nghĩa đầu tiên của một đường văn, đời văn để tác giả vững tin, vững bước trên con đường thiên lý văn chương gập ghềnh nhưng đầy hấp dẫn.
Nhà văn khai mở đề tài nhạy cảm
Tôi gặp nhà văn Bùi Anh Tấn lần đầu tại Hà Nội trong lễ trao giải Cuộc thi sáng tác tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài “Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống” do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức, lần thứ nhất (1999-2001). Nhưng trong thực tế thì tôi đã “gặp” Bùi Anh Tấn qua chữ nghĩa trước đó không lâu.
Thời nhà văn Trần Diễn (1944-2020) đương chức Giám đốc - Tổng biên tập NXB CAND, một bận, ông mời tôi đến công sở, trao đổi công việc chuyên môn. Hóa ra, ông nhờ tôi đọc bản thảo tiểu thuyết "Một thế giới không có đàn bà", của một tác giả mới toanh - Bùi Anh Tấn, một sĩ quan An ninh công tác tại Công an TP Hồ Chí Minh. Lúc chia tay, ông chỉ nói “Nhà xuất bản và tôi tin cậy vào thẩm định của nhà văn, khen chê mặc lòng, nhưng cần công tâm”.
Sau một tuần, tôi trả lại bản thảo và gửi nhà văn Trần Diễn bản nhận xét viết tay trên một trang giấy A4. Rất tiếc sau mấy bận chuyển chỗ ở, sách vở tư liệu thất tán, nên không giữ được bản nhận xét (photo) về cuốn sách hay này. Nhưng tôi nhớ rõ tinh thần chính của nhận xét gửi ông Giám đốc - Tổng biên tập “Về cơ bản, trên tinh thần đổi mới và công tâm, cần khích lệ những tìm tòi, thể nghiệm nghệ thuật táo bạo khi viết về một đề tài mới - đề tài đồng tính - tôi đánh giá cao nỗ lực dũng cảm, tiên phong của tác giả đã hoàn thành một cuộc thể nghiệm nghệ thuật ngôn từ trên nền tảng nhân văn với con người trong xu thế ngày càng phức tạp hơn của đời sống xã hội hiện đại. Tôi cho rằng nhà văn đã viết theo cảm hứng đón đợi về cái sẽ diễn ra, cái mà chúng ta phải đối diện - đó là sự thật mới về thân phận con người trong một thế giới có tính phi truyền thống”.
Có thể nói, vào thời điểm ra đời (2000), "Một thế giới không có đàn bà" gây nên một cơn dư chấn, cơn sốt trên văn đàn khi tác giả là một sĩ quan Công an, lại càng nóng khi nhân vật chính cũng là một sĩ quan Công an đã sa vào cái mạng nhện của “Gay” (Đồng tính nam) trong quá trình đánh án. Nhưng anh đã chiến thắng bản thân, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao.
Tác phẩm được viết theo nguyên tắc của “cái bi kịch”, có tác dụng thanh lọc tâm hồn con người. Từ con người chức năng xã hội, nghĩa vụ công dân, lý tưởng cộng đồng trong văn học cách mạng đến con người cá thể, bản thể theo quan điểm của phạm trù “cái nghịch dị” (grotesque) trong văn học đổi mới là cả một bước đi táo bạo, dám chấp nhận thất bại nếu không thành công. Ở đây cần ghi nhận tinh thần tích cực can dự đời sống của nhà văn.
Không dừng lại ở thắng lợi vang dội đầu tiên, Bùi Anh Tấn tiếp tục trình làng "Les - vòng tay không có đàn ông", "Phương pháp của A.C Kinsey", "Một thế giới không có đàn ông", "Sắc & Không", "Bướm đêm",... Tác giả tự nhận “Tôi là người bổ nhát cuốc đầu tiên vào lịch sử văn chương Việt Nam khi khai phá đề tài này”, “Thiên hạ nghĩ tôi là đồng tính cũng chẳng sao, Thậm chí nhiều người gọi tôi là nhà văn đồng tính”.
Những chia sẻ gan ruột này của nhà văn tạo nên sự thấu cảm và thấu hiểu trên tinh thần đồng sáng tạo. Đến bây giờ thì xã hội đã có cái nhìn về đồng tính minh bạch, công bằng hơn, ưu ái hơn. Suy cho cùng đó là một hiện tượng đa dạng sinh học và lệch lạc của tự nhiên, nó vận vào người nào thì người đó chịu như là số kiếp. Và những cây bút trẻ bây giờ viết về đồng tính cứ thế bước ào vào văn chương, họ chẳng còn làm ai ngạc nhiên, xao xuyến nữa. Văn học đổi mới với tinh thần dân chủ cao đã mở cửa cho sáng tạo chính là như thế.
Ngòi bút đa năng
Nếu ai đó đơn giản nghĩ Bùi Anh Tấn là nhà văn Công an, hoặc giả là “nhà văn đồng tính” thì quả thật là chưa thấu thị về phẩm chất viễn kiến của ngòi bút này. Thế giới nghệ thuật của Bùi Anh Tấn vừa rộng mở, vừa đào sâu, nên hiện thực đời sống vừa có tính thời” (thời sự) vừa có tính “cuộc” (cuộc vuông tròn của cõi ta bà). Ít nhất (nếu không tính 100 tập phim truyền hình) thì gần 20 cuốn tiểu thuyết đã xuất bản cũng đủ nói lên tính đa năng của một ngòi bút văn xuôi lực lưỡng, như một cỗ máy đa hệ.
Tác giả còn là cây bút viết tiểu thuyết về đề tài Phật giáo và lịch sử có duyên như "Không & Sắc" (về chân tâm), "Bí mật hậu cung" (về Lý Thường Kiệt), "Đàm đạo về Điều Ngự Giác Hoàng" (về Trần Nhân Tông), "Oan khuất", "Bức huyết thư", tập 1&2 (về Nguyễn Trãi), "Tin mừng" (về Alexandre de Rhodes),...
Mang danh hiệu là nhà văn Công an nên anh viết tâm huyết và nắn nót về đồng đội trong cuộc chiến đấu thầm lặng gìn giữ an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống trong các tiểu thuyết "Kế hoạch hậu chiến 72", "Hành trình của sói", "Bước chân hoàn vũ", "Phố ba nhà", "Hồi ức một sĩ quan tùy viên"... Đặc sắc của những tác phẩm về đồng đội là cuộc sống nội tâm, số phận con người ưu trội so với vụ án, vụ việc, sự vụ.
Nhà văn không quá thiên về kể một câu chuyện có thể rất ly kỳ và hấp dẫn, mà có ý thức chăm sóc cho ý tứ thâm hậu và câu văn hay chạm đến được lòng người đọc nhờ vào cái tình hơn cái lý, cái giản dị hơn sự cầu kỳ, cái đa nghĩa hơn là đơn giản thông tin. Ở đây báo không hại văn. Tôi tin, nhà văn sẽ duy trì và phát huy được ưu điểm này trong những tác phẩm được xuất bản trong tương lai. Bùi Anh Tấn - một cái tên gây niềm hy vọng bền chặt với độc giả yêu văn chương hôm nay
