Nhìn lại văn chương hai thập niên đầu thế kỷ XXI:

Sự thăng giáng của các website, blog văn chương

Nếu phải chỉ ra một sự thay đổi lớn lao và có ý nghĩa quan trọng trong cách vận hành của đời sống văn chương nghệ thuật Việt Nam hai thập niên qua thì chắc chắn, theo tôi, cần kể đến sự ra đời, gây chú ý và ảnh hưởng mạnh mẽ của các website, blog văn chương.

Nói không quá lời thì nhờ kênh thông tin này mà toàn bộ hệ thống phát hành, tiếp nhận văn chương truyền thống đã bị lung lay kéo theo những bước ngoặt trong tri thức, dữ liệu, hiểu biết đa nguồn, đa dạng về văn chương. Tuy vậy, cũng như tính chất sớm nở tối tàn của nhiều phương tiện truyền thông khác dựa trên internet, các website, blog văn chương giờ đây đang lắng dần và chịu cảnh lép vế.

1. Trước khi mạng xã hội facebook trở thành diễn đàn được ưa chuộng bậc nhất, là "tiếng đầu ngày tôi gọi trên môi" cho các văn nhân và độc giả văn chương ở Việt Nam như hiện nay, các web và blog đã từng phủ sóng, thu hút mọi nhu cầu đăng tải, tiếp nhận. Chỉ vài năm sau khi internet vào Việt Nam (1997), thì giai đoạn 2002-2010 đã chứng kiến sự nở rộ của hàng chục website, hàng trăm blog cá nhân về văn chương nghệ thuật. 

Ngoài các website văn chương do cộng đồng văn giới, trí thức người Việt ở hải ngoại xây dựng, ở trong nước, rất nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu phê bình cũng tích cực nhập cuộc. Điều đáng nói là, các web/blog này tồn tại chủ yếu và trước hết bởi ý tưởng, nỗ lực công sức của cá nhân. 

Ảnh: L.G
Ảnh: L.G

Khác với bây giờ mỗi Hội hay tạp chí văn chương địa phương đều có một website riêng của mình, hơn mười năm trước, chỉ cá nhân mới tiên phong, mạnh dạn, kiên trì theo đuổi việc "nuôi" web, blog. Trong một khoảng thời gian dài, những web nổi bật của Phong Điệp (phongdiep.net), Lê Thiếu Nhơn (lethieunhon.com), Inrasara (inrasara.com) hay các blog "tinh anh phát tiết" của  một số nhà văn từng là địa chỉ truy cập thường xuyên của cộng đồng văn chương. Tuy tồn tại theo những nội dung thông tin đăng tải khác nhau (báo chí, nhà trường, dịch thuật, sáng tác, diễn đàn…) nhưng chúng đều có một lượng độc giả lớn, chung thủy và nếu so với thực tế tìm đọc báo in thì chúng có sự sinh động, “tấp nập” hơn.

Sự xuất hiện và tạo ra được một "quyền lực" nhất định của web/blog khiến bối cảnh văn hóa mà chúng ta đang chứng kiến, can dự có thêm nhiều vấn đề mới mẻ, phức tạp. Trước tiên, như lời bàn của học giả Umberto Eco, những thay đổi bão táp trong việc tạo ra các phương tiện vật chất, kĩ thuật lưu giữ văn bản, từ Gutenberg đến Internet, chóng vánh đến mức không mấy ai có thể tưởng tượng nổi. 

Với "chiếc máy điện toán" trong tay, Eco khẳng định, "chúng ta đang bước vào một kỉ nguyên Samizdat [tự xuất bản] mới. Con người có thể liên lạc trực tiếp không cần phải qua trung gian những nhà xuất bản…", và vì thế, khác với nỗi lo lắng rằng internet sẽ làm văn chương trên báo chí, sách vở truyền thống thuyên giảm, thì vị học giả danh tiếng này cũng nhấn mạnh: "Nếu mạng máy điện toán thành công trong việc giảm số lượng sách xuất bản, thì đấy là một sự cải thiện hàng đầu về văn hóa". 

Rõ ràng, có thể còn nhiều bàn cãi nhưng sự tồn tại của các website/blog văn chương cá nhân là biểu hiện cao của kỉ nguyên samizdat song song với xuất bản sách, báo chí giấy. Việc một số tác phẩm chương, vốn là những bài viết tự xuất bản trên web/blog, ra đời dưới hình thức sách trong thời gian qua (trong đó, đáng kể nhất là “Ký ức vụn” của Nguyễn Quang Lập, 2009), cho thấy khả năng thay thế cung cách xuất bản trước nay, đồng thời làm đa dạng hóa các con đường đến với độc giả của văn chương nghệ thuật nói riêng và văn hóa nói chung.

Mặc dù, cho đến tận lúc này, các web/blog văn chương vẫn nảy sinh khá tự phát nhưng chúng đều biết cách bộc lộ quan điểm, thái độ và nét hấp dẫn riêng. Tiếng nói cá nhân được chú ý và tham chiếu rộng hơn. Các nội dung đăng tải cũng chịu đựng sự thẩm định của độc giả một cách sát sao hơn. Nếu trước đây, sinh hoạt văn chương chỉ tập trung ở báo và các tạp chí chuyên ngành thì nay, diễn đàn web/blog cá nhân dần chiếm vị thế, và từ đó, mở ra cơ hội lớn cho mọi độc giả ở mọi nơi được tương tác, phản hồi, đối thoại. 

Có thể nói, nhờ web/blog mà rất nhiều tư liệu hữu ích, tri thức mới, cập nhật về văn chương được công bố rộng rãi, phi lợi nhuận, xóa dần các vùng mờ, khuất lấp hoặc các khoảng cách hiểu biết. Nhiều bài viết trên web/blog cá nhân đã có mặt trong thư mục tham khảo của các công trình, luận án văn chương, điều trước đây thường bị phủ nhận hoặc lờ đi do gốc gác ngoại biên của nó. Ngay với các "giáo sư hoài cổ", web/blog văn chương cũng làm họ trở nên biết thích ứng và cởi mở hơn với việc dẫn dữ liệu, thông tin vốn đòi hỏi năng lực xử lí, chọn lọc rất tinh tường.

2. Chính sự thay đổi phương thức đăng tải văn chương đã nảy sinh phương thức tiếp nhận mới mà bản chất là không ăn khớp với các tập quán tiếp nhận truyền thống. Nhưng điểm có sức hút hơn cả trong web/blog văn chương đôi khi còn nằm ở sự công khai, bạch hóa thông tin, tư liệu.

Tự chịu trách nhiệm và tự kiểm soát chất lượng nội dung bài vở là một phần thử thách của sân chơi văn chương trên internet. Trong cuộc đua tranh thông tin với báo chí, mạng xã hội thì web/blog văn chương lại có độ lùi và sự bình tâm nhất định để đăng tải, bình luận, đánh giá. Giữ được trạng thái nghiêm túc, khách quan nhất có thể, chính web/blog văn chương mới không làm cho văn chương bát nháo, tầm phào.

Nhìn chung, uy tín một web/blog cá nhân, xét đến cùng, có thể vận dụng quan điểm của M. Foucault, là quyền uy của chủ thể của nó. Một khi đăng tải, trưng dụng các bài viết của mình hoặc tác giả khác, thì sự lên tiếng này sẽ biểu đạt thái độ đồng thuận hay phản đối. Chủ nhân của web/blog không thể tuyệt đối hóa quan điểm đúng sai nhưng họ có không gian để tạo ra thảo luận, đối thoại. Ở đó, cái nhìn độc đoán hay "học phiệt" sẽ nhường chỗ cho hoài nghi, phản biện.

Web/blog văn chương hình thành nên cái gọi là "văn chương mạng" mà nhiều người tin rằng chúng có những giá trị nhất định. Theo tôi, không nhất thiết phải định vị văn chương mạng ở Việt Nam trong hệ trục ngoại biên hay trung tâm, trong sự phân chia có thành tựu, giá trị hay chỉ là những sáng tạo bình thường. Sự phân chia này, thực chất, không phải đến khi có mạng internet mới hình thành, mà trước đây, trong bất cứ nền văn hóa nào, lằn ranh giữa văn chương tinh hoa/tinh tuyển và văn chương đại chúng cũng đều từng xuất hiện. 

Vấn đề trọng tâm của văn chương mạng, có lẽ, nằm ở tính chất tạm thời, tùy thời của nó. Nó cho phép nuôi dưỡng và cung cấp những kiểu tác giả, độc giả cảm thấy thông hiểu được nhau. Trong trạng thái đa tâm điểm của văn chương nghệ thuật hiện nay thì sự tồn tại, vận hành của các nhóm, tiểu cộng đồng có chung niềm cộng cảm lại phổ biến hơn. Nói cách khác, văn chương mạng chỉ thực sự đáng kể với chính bản thân nó và không cứ đẩy nó theo cái nhìn e ngại, lo lắng hoặc thương cảm, nâng niu là có thể xong xuôi mối bận tâm.

Web/blog văn chương tồn tại mà không bị hỗn loạn một phần nhờ giới hạn truyền thông của nó. Nó không chấp nhận sự "ăn ngay". Nó cần sự nghĩ ngợi, kĩ lưỡng của người viết và bài viết. Chính vì thế, giới nghiên cứu văn chương cũng muốn phát triển các web/blog văn chương như một cách can dự vào đời sống văn hóa, xã hội. Chúng vừa đi chậm nhưng lại vừa cố gắng đạt tới tính học thuật, hàn lâm nên được công chúng chờ đợi, kì vọng vào chất lượng thông tin hơn là mức độ nhanh nhạy. Giới hạn của web/blog văn chương ở Việt Nam, nếu khắt khe nhìn nhận, là vì nó vội lấn sang các lĩnh vực khác nhau của xã hội mà văn giới vẫn tin mình có năng lực bàn luận. 

3. Giờ đây, trước khả năng "hô mưa gọi gió" của facebook, nhiều web/blog văn chương dần bị teo lại. Số ít trụ vững và vẫn đang có lượng độc giả lớn là không nhiều. Các nền tảng kĩ thuật số nghe nhìn cũng can thiệp rất "ngỗ ngược" vào cách tiếp nhận văn chương của độc giả. 

Nếu ai đó lạc quan vào tương lai của web/blog văn chương thì hẳn người đó đã phải rất thất vọng trước quang cảnh sinh hoạt văn chương trên mạng xã hội. Trong khi các website, blog văn chương chưa kịp hoàn thành phận sự thúc đẩy, phát triển văn chương tiếng Việt thì facebook đã dọn sẵn danh hiệu "nghìn like" cho mọi tác giả, từ trẻ đến già, từ thành tựu đến mới chập chững. Nhiều web/blog tự rút lui vì họ quá hiểu, lôi kéo được chừng ấy triệu độc giả facebook quay lại đọc văn chương đích đáng, là điều bất khả.

Mai Anh Tuấn

Các tin khác

Cận cảnh bên trong máy tính lượng tử Hanyuan-2. Ảnh: Quantum Computing Report

Dấu mốc mới trong cuộc đua lượng tử toàn cầu

Khi công ty CAS Cold Atom Technology của Trung Quốc công bố Hanyuan-2, hệ thống máy tính lượng tử lõi kép đầu tiên, cuộc đua toàn cầu dường như đã bước sang một giai đoạn mới. Từ Washington tới Bắc Kinh, từ Paris tới London, các chính phủ và tập đoàn công nghệ đang đổ hàng tỷ USD vào lĩnh vực sẽ định hình thế hệ điện toán tiếp theo của thế giới.

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Khi những người ủng hộ ông Trump trong cuộc đua trở lại Nhà Trắng hô vang khẩu hiệu “Đưa việc làm trở lại”, họ không chỉ nói về những bảng lương đã mất, mà còn về cả một bản sắc đang phai mờ. Thực tế, những nhà máy mới vẫn đang mọc lên trên đất Mỹ, chỉ có điều chúng không nằm ở những thị trấn công nghiệp xưa cũ mà chọn những vùng đất mới. Đây vừa là lựa chọn tất yếu, đồng thời là một nghịch lý của nền kinh tế - chính trị Mỹ hiện tại.

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

Trong nhiều thế kỷ, ưu thế trên không là đặc quyền của các cường quốc quân sự. Máy bay không người lái (UAV) đang thay đổi điều đó. Khi khả năng tiếp cận từ trên không không còn là đặc quyền của vài cường quốc nữa, nó đang khiến cho những cuộc xung đột trở nên “cân bằng” hơn nhưng cũng khó kiểm soát hơn.

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.