Diễn biến dịch bệnh và phản ứng toàn cầu
Ngày 2/5/2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhận được thông báo từ Cơ quan An ninh y tế Vương quốc Anh (UKHSA) về một cụm ca bệnh hô hấp cấp tính nghiêm trọng trên tàu du lịch mang cờ Hà Lan có tên MV Hondius. Theo đó, con tàu chở 147 người từ 23 quốc gia, đã rời Argentina, ghé qua Nam Cực và nhiều hòn đảo biệt lập ở Đại Tây Dương từ đầu tháng 4/2026.
Ca bệnh đầu tiên tử vong ngày 11/4/2026. Đến ngày 24/4/2026, tàu cập cảng đảo Saint Helena (lãnh thổ hải ngoại của Anh). Tại đây, 30 hành khách xuống tàu, bao gồm người vợ của nạn nhân đầu tiên cùng với thi thể của ông. Ngày 26/4/2026, người vợ (vốn là người tiếp xúc gần với chồng) đổ bệnh nặng và tử vong ngay sau khi vừa đáp xuống một bệnh viện ở Johannesburg, Nam Phi.
Ngày 28/5, một hành khách khác được xác nhận tử vong trên tàu, nhiều hành khách được xác nhận nguy kịch. Đến ngày 2/5, UKHSA phát lệnh thông báo khẩn cấp cho WHO. Hệ thống phòng thí nghiệm tại Nam Phi tiến hành xét nghiệm PCR các mẫu bệnh phẩm của bệnh nhân và phát hiện dương tính với virus Hanta ở biến thể Andes, một biến thể nguy hiểm với khả năng lây từ người sang người. Tính đến ngày 13/5, tổng cộng 11 trường hợp lây nhiễm đã được ghi nhận, tỷ lệ tử vong theo ca bệnh lên tới 27%.
Trước tình hình đó, WHO đã kích hoạt một chiến dịch phối hợp quốc tế phức tạp. Các cuộc điều tra ban đầu cho thấy ca đầu tiên có thể đã nhiễm bệnh trên đất liền trước khi lên tàu và bằng chứng hiện tại cho thấy có sự lây truyền từ người sang người trên tàu. Bà Maria Van Kerkhove, Giám đốc phụ trách chuẩn bị và phòng ngừa dịch bệnh của WHO, đã tuyên bố sẽ "phân loại tất cả mọi người trên tàu là những người tiếp xúc có nguy cơ cao".
WHO đã triển khai chuyên gia lên tàu để đánh giá y tế toàn diện, vận chuyển 2.500 bộ xét nghiệm từ Argentina đến các phòng thí nghiệm ở 5 quốc gia, đồng thời xây dựng hướng dẫn từng bước cho việc sơ tán an toàn. Chúng ta đã lần đầu tiên kích hoạt cơ chế chuẩn bị ứng phó đại dịch ở cấp độ quốc tế. Tổng giám đốc WHO, ông Tedros Adhanom Ghebreyesus tuyên bố: "Phản ứng với đợt bùng phát virus Hanta là một ví dụ điển hình gần đây về những gì có thể xảy ra khi thế giới cùng nhau đối mặt với một mối đe dọa bệnh tật".
Tuy nhiên, phản ứng quốc tế không hoàn toàn suôn sẻ. Cape Verde đã từ chối cho tàu cập cảng vì lo ngại dịch bệnh, buộc tàu phải tiếp tục hành trình đến Tenerife, Tây Ban Nha làm gia tăng thời gian ủ bệnh cho nhiều nạn nhân khác. Động thái này đã thử thách khuôn khổ pháp lý quốc tế vốn được thiết kế cho chính những tình huống như vậy. Giáo sư Michael Baker, nhà dịch tễ học tại Đại học Otago, nhận định rằng việc bùng phát dịch trên tàu du lịch là "nơi tồi tệ nhất để mắc bệnh nặng".
Những lỗ hổng của hệ thống y tế toàn cầu
Ổ dịch Hanta trên tàu MV Hondius diễn ra trong bối cảnh hệ thống y tế toàn cầu đang đối mặt với những thách thức chưa từng có. WHO mới đây đã công bố thông tin báo động với 70% quốc gia đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhân lực y tế, không có chiến lược nhân sự y tế cập nhật và thiếu giường chăm sóc đặc biệt (ICU) để ứng phó với những tình huống khẩn cấp về y tế. Nếu những quốc gia này bùng phát đại dịch mới, khả năng dập dịch tại chỗ là rất hạn chế và sẽ làm lan ra các khu vực khác.
Ở tầng cơ sở, WHO ước tính đến năm 2030, thế giới sẽ thiếu hụt 11 triệu nhân viên y tế, trong đó riêng châu Phi có thể thiếu từ 5 đến 6 triệu người. Cùng lúc đó, 4,6 tỷ người vẫn chưa được tiếp cận các dịch vụ y tế thiết yếu và 2,1 tỷ người phải đối mặt với khó khăn tài chính do chi phí y tế. Đây là hệ quả của tình trạng thiếu hụt kinh phí trầm trọng cho ngành y tế trong bối cảnh kinh tế thế giới đang gặp nhiều khó khăn.
Ngay cả tổ chức lớn như WHO cũng rơi vào tình trạng thiếu hụt ngân sách nghiêm trọng dẫn tới thiếu nguồn lực để hỗ trợ cho cả quốc gia. Trong năm 2025, WHO đã buộc phải đóng cửa hoặc cắt giảm dịch vụ tại 6.700 cơ sở y tế khiến 53 triệu người mất khả năng tiếp cận chăm sóc. Tổng giám đốc Tedros thừa nhận ngân sách cốt lõi giai đoạn 2026-2027 là "khó huy động" trong môi trường tài trợ toàn cầu khó khăn.
Mặc dù trải qua cuộc khủng hoảng COVID-19 với vô số bài học xương máu, các báo cáo phân tích số liệu GHS Index từ năm 2021 đến các cập nhật giai đoạn 2024-2026 đều chỉ ra một thực tế đáng ngại: Tất cả các quốc gia vẫn chưa sẵn sàng cho các mối đe dọa đại dịch tương lai. Điểm số trung bình toàn cầu dậm chân tại chỗ ở mức rất thấp, chỉ khoảng 38,9/ 100 điểm. Điều này cho thấy các lỗ hổng cơ bản về an ninh y tế vẫn chưa được giải quyết triệt để. Ngay cả các quốc gia có nền kinh tế phát triển nhất cũng không đạt mức chuẩn bị hoàn hảo (trên 80 điểm) để đối phó với một kịch bản dịch bệnh nguy hiểm như COVID-19.
Giáo sư Peter Rabinowitz, Giám đốc Trung tâm Một Sức khỏe tại Đại học Washington, nhận định: "Không ai nghi ngờ về một bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng. Điều khiến tôi lo lắng không phải là nguy cơ cục bộ của virus Hanta, mà là thế giới vẫn chưa sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo". Tuy nhiên, xu hướng rút lui khỏi hợp tác đa phương đang diễn ra ở mức đáng lo ngại. Argentina, nơi được cho là điểm khởi phát của ổ dịch virus Hanta đã tuyên bố rời WHO. Trước đó, tháng 1/2022, Mỹ cũng đã gửi thông báo rút lui chính thức. Khi mạng lưới mà chúng ta từng dày công gây dựng bị đứt gãy, lỗ thủng sẽ trở thành những vết rách lớn gây hậu quả nghiêm trọng.
Những chuẩn bị cần thiết
Sự kiện MV Hondius diễn ra đúng vào thời điểm nhạy cảm của ngoại giao y tế toàn cầu. Thỏa thuận Đại dịch được các quốc gia thành viên WHO thông qua năm 2025 vẫn chưa thể hoàn thiện do bế tắc trong đàm phán về Phụ lục Tiếp cận mầm bệnh và Chia sẻ lợi ích (PABS). Trong bối cảnh đó, Đại hội đồng Y tế Thế giới lần thứ 79 tổ chức tại Geneve, Thụy Sĩ từ 18-24/5/2026 được coi là cơ hội lý tưởng để các quốc gia ngồi lại với nhau cùng bàn bạc. Với chủ đề "Định hình lại Y tế Toàn cầu: Trách nhiệm Chung", WHO đã khẳng định ưu tiên hàng đầu của ngành y tế toàn cầu hiện nay là tăng cường phòng ngừa, chuẩn bị và ứng phó với đại dịch.
Trong bối cảnh thế giới kết nối dễ dàng hiện nay, nguy cơ về một dịch bệnh lây lan lên thành đại dịch là rất lớn. Cũng ở thời điểm này, dịch Ebola tại châu Phi đang bùng phát ở nhiều quốc gia khiến chúng ta không thể không cảnh giác. Để ứng phó với nguy cơ, các chuyên gia đã nhấn mạnh khả năng phát hiện sớm, sức mạnh nội tại và khung pháp lý hoàn thiện sẽ là vũ khí quan trọng để chúng ta bảo vệ chính mình. WHO cũng vừa công bố Khung Năng lực Chuẩn bị và Ứng phó Khẩn cấp Y tế cho các Cơ quan Y tế Công cộng Quốc gia, xác định 12 năng lực cốt lõi mà mỗi quốc gia cần xây dựng.
Ổ dịch virus Hanta trên tàu MV Hondius, dù được đánh giá có nguy cơ thấp đối với cộng đồng nhưng đã phơi bày những lỗ hổng trong kiến trúc an ninh y tế toàn cầu. Từ sự do dự trong chia sẻ thông tin, phản ứng thiếu nhất quán giữa các quốc gia, đến khoảng trống tài chính và nhân lực, tất cả đều là những tín hiệu cảnh báo không thể bỏ qua. Như lời của Giáo sư Lô Sủng Mậu, Cục trưởng Cục Y tế Hồng Kông phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh Y tế châu Á hôm 15/5 vừa qua: "Đợt bùng phát virus Hanta trên tàu du lịch một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo rằng đại dịch tiếp theo không phải là giả định. Đó là vấn đề khi nào chứ không phải nếu. Nhiệm vụ của chúng ta hôm nay không phải là dự đoán sự xuất hiện của nó, mà là đảm bảo rằng khi nó đến, chúng ta không bị bất ngờ".
