Ký ức cuộc bầu cử Quốc hội đầu tiên
Thời Pháp thuộc, phố có tên là “Rue de la Chaux”. Sau 1945 đến nay, ta chính thức đặt tên phố là Hàng Vôi, được ghi trong câu ca về 36 phố phường của Thăng Long – Hà Nội: "Hàng Thùng, Hàng Bát, Hàng Tre/ Hàng Vôi, Hàng Giấy, Hàng The, Hàng Gà/ Quanh đi đến phố Hàng Da/ Trải xem hàng phố, thật là cũng xinh" (“Việt Nam thi văn hợp tuyển”, Dương Quảng Hàm).
Tuy là con phố nhỏ, nhưng Hàng Vôi lưu khắc dấu tích lịch sử quý giá của đất nước thời kháng chiến giành độc lập, tự do cho dân tộc. Sau thành công của Cách mạng tháng 8/1945, đã diễn ra cuộc tổng tuyển cử bầu cử Quốc hội khóa I (6/1/1946), là cuộc tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
15 giờ ngày 5/1/1946, tại Việt Nam học xá (nay là Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội), Bác Hồ đã gặp gỡ nhân dân Thủ đô, Người đã nói: “Từ trước đến nay, toàn quốc chưa bao giờ tuyển cử vì xưa chưa bao giờ làm chủ mình;…Vừa rồi đây, ta mới giành được độc lập. Ta đã phải hy sinh nhiều mới có cái quyền cầm lá phiếu này…”.
Đồng thời, Bác đã ra lời kêu gọi quốc dân đi bỏ phiếu: “Ngày mai là một ngày vui sướng của đồng bào ta, vì ngày mai là ngày Tổng tuyển cử, vì ngày mai là một ngày đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình”…
Sáng 6/1/1946, tại điểm bỏ phiếu số 10 phố Hàng Vôi (nay là phố Lý Thái Tổ) cờ hoa rực rỡ, đông đảo cử tri đã tề tựu từ sớm đợi giờ khai mạc. Đúng lúc ấy, Bác Hồ xuất hiện với bộ quần áo kaki giản dị. Người bước vào phòng bỏ phiếu làm nghĩa vụ công dân. Người dân phố Hàng Vôi vui mừng ùa đến đón Bác. Người tươi cười vẫy tay chào đồng bào. Sau đó, Bác đi thăm một số điểm bỏ phiếu ở các phố Hàng Bạc, Hàng Đào, Hàng Trống, Lò Đúc, Bưởi…
Hà Nội năm ấy có gần 195.000 cử tri đi bỏ phiếu, đạt hơn 91%. Hồ Chủ tịch có số phiếu bầu cao nhất (98,4%). Sự kiện diễn ra 80 năm trước, nhưng đến nay, hình ảnh Bác Hồ bỏ phiếu bầu cử đại biểu Quốc hội khóa I tại phố Hàng Vôi vẫn còn sống động trong ký ức của những bậc cao niên, là kỷ niệm mãi khắc vào lịch sử phố Hàng Vôi và Thủ đô Hà Nội.
Trong Cách mạng tháng 8/1945, đông đảo người dân phố Hàng Vôi đã tham gia các hoạt động ủng hộ Việt Minh, hăng hái xung phong vào Tự vệ thành, Vệ quốc đoàn. Toàn quốc kháng chiến bùng nổ (12/1946), nhiều người dân Hàng Vôi đã trực tiếp cầm súng đánh giặc, nổi bật là Trần Thành, đội viên Đội Tuyên truyền xung phong thành Hoàng Diệu, là người dân sinh sống tại số nhà 44 Hàng Vôi.
Vốn là một học sinh trường Bưởi, Trần Thành đã sớm giác ngộ cách mạng, xung phong vào đội Thanh niên cứu quốc. Ngày 23/12/1946, anh cùng đồng đội chiến đấu bảo vệ cơ quan Bộ Tổng tham mưu đóng tại số 18 Nguyễn Du, Hà Nội (nay là trụ sở Bộ Khoa học và Công nghệ). Địch dùng xe tăng, xe bọc thép từ nhiều hướng: Bà Triệu, Lê Văn Hưu, phố Huế… tấn công vào 18 Nguyễn Du. Trần Thành đã ôm bom ba càng lao thẳng vào xe tăng địch và anh dũng hy sinh.
Tấm gương hy sinh lẫm liệt với tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” của Trung đội trưởng Trần Thành được nêu gương trước toàn quân tại Mặt trận Hà Nội. Tháng 2/1947, một lớp học chính trị do Trung ương tổ chức cho cán bộ trung cấp được lấy tên là “Lớp học Trần Thành”.
Tại gác hai nhà số 7 phố Hàng Vôi là đền thờ Lê Lợi, người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Thanh Hóa (1418 - 1427) đánh đuổi quân Minh xâm lược, giành lại độc lập cho Đại Việt. Ông lên ngôi Hoàng đế năm 1428, đặt nền móng cho vương triều Hậu Lê, mở ra kỷ nguyên phát triển rực rỡ và bền vững của dân tộc. Đền thờ này ở Hàng Vôi là nơi duy nhất thờ vị anh hùng Lam Sơn tại Hà Nội.
Phố nhỏ của những danh sĩ nổi tiếng
Phố Hàng Vôi từng là nơi sinh sống của thi sĩ Huyền Kiêu, tên thật là Bùi Lão Kiều (1915–1995), quê gốc Hà Tây cũ, một nhà thơ Việt Nam thời tiền chiến. Những năm 40 của thế kỷ XX, ông viết văn, làm thơ, cộng tác với các báo ở Hà Nội. Trong kháng chiến (1945 - 1954), ông ra chiến khu, công tác ở chi hội Văn nghệ Liên khu III.
Sau 1954, ông làm việc ở Tạp chí Văn nghệ của Hội Nhà văn Việt Nam, Nhà xuất bản Văn học, Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam. Sau 1975, ông chuyển vào sống ở TP Hồ Chí Minh. Năm 1946, Huyền Kiêu viết trường ca “Hồ Chí Minh, tinh hoa dân tộc”. Bác nhận được tập thơ và Người nhắc nhở nhà thơ hãy quan tâm viết về nhân dân đang chiến đấu. Ông còn được biết đến qua các tập thơ “Sang xuân” (1960), “Mùa cày” (1965), “Bầu trời” (1976).
Trên phố còn có Trường tiểu học Hàng Vôi (nay đổi là trường tiểu học Trưng Vương), số nhà 25 - 27, nơi học tập thời thơ ấu của nhiều người mà sau này trở thành những nhà báo, văn sĩ, danh nhân nổi tiếng, như: Nhạc sĩ, Họa sĩ Nguyễn Đình Phúc (1919 - 2001); Nhà báo, Nhà văn Vũ Bằng (1913- 1984); Nhà văn, Nhà báo Vũ Trọng Phụng (1912-1939); Nhà thơ Vũ Đình Liên (1913-1996); Nhạc sĩ Phạm Duy (1921-2013)… Ngôi trường tuy nhỏ bé nhưng đã cho họ những con chữ đầu đời, thắp sáng ước mơ sáng tạo văn hóa nghệ thuật dân tộc sau này.
Phố Hàng Vôi chạy từ phố Lò Sũ đến ngã tư Ngô Quyền - Tông Đản… Chỉ cách mấy bước chân, rẽ sang phố Lò Sũ sẽ gặp ngôi nhà của Nhiếp ảnh gia Nguyễn Bá Khoản (1917 - 1993). Ông sớm giác ngộ cách mạng, tham gia công tác thanh niên (1935 – 1936), là phóng viên cho nhiều tờ báo của Đảng.
Tháng 8/1945, ông là phóng viên của Tổng bộ Việt Minh, hoạt động ở Nam Bộ, Nam Trung Bộ, làm Trưởng phái đoàn thanh tra các mặt trận Nam Bộ, hai lần Nam tiến làm đặc phái viên Thông tấn xã và phóng viên báo Cứu quốc, từng xông xáo ở các mặt trận liên khu I, II, III, IV trong kháng chiến chống Pháp, là thành viên trong Ủy ban Quân chính Hà Nội về tiếp quản Thủ đô (1954).
Hơn nửa thế kỷ cầm máy, cả cuộc đời trọn tâm huyết làm một nhân chứng lịch sử, Nguyễn Bá Khoản có 14 cuộc triển lãm ảnh ở trong và ngoài nước. Ông đã hiến tặng hàng nghìn bức ảnh lịch sử vô cùng quý giá cho Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Bảo tàng Quân đội, Cục Lưu trữ Quốc gia, Bảo tàng Hà Nội, Bảo tàng TP. Hồ Chí Minh và các tổ chức văn hóa, lịch sử của các nước bạn.
Điển hình là những bức ảnh quý: Đại tướng Võ Nguyên Giáp đọc Chỉ thị thành lập “Đội Việt Nam tuyên truyền Giải phóng quân” (1944); Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc “Tuyên ngôn Độc lập” (2/9/1945); “Lễ Khai mạc Kỳ họp thứ hai Quốc hội khóa I tại Nhà Hát Lớn, Hà Nội” (28/10/1946); “Bác Hồ và các đại biểu Quốc hội đầu tiên của Hà Nội ra mắt cử tri tại Khu học xá Trung ương (12/1/1946)...
“Người nghệ sĩ, chiến sĩ Nguyễn Bá Khoản, bằng tài năng thiên bẩm và lòng quả cảm của mình đã biến những khoảnh khắc trở nên vĩnh hằng thông qua nghệ thuật nhiếp ảnh”. Nhà văn Ma Văn Kháng viết về ông như vậy. Ông đã vinh dự được tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Ba, Huân chương Chống Mỹ cứu nước hạng Nhất, truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật (1996). Hiện ở Hà Nội, Nha Trang có những tuyến phố vinh dự mang tên Nguyễn Bá Khoản.
Ngôi biệt thự số 23 Lý Thái Tổ, Hà Nội (xưa thuộc phố Hàng Vôi) liền kề trường tiểu học Hàng Vôi, từng là nơi sinh sống của gia đình Giáo sư, Bác sĩ Hoàng Tích Trí (1903–1958) quê Bắc Ninh. Ông tốt nghiệp Y khoa tại Pháp, là nhà y học lỗi lạc, Bộ trưởng Bộ Y tế Việt Nam đầu tiên (1946-1958), từng hoạt động tại chiến khu Việt Bắc, người đặt nền móng cho ngành vi trùng học và y khoa dự phòng Việt Nam. Ông từng là Viện trưởng Viện Pasteur Hà Nội, là một trong 9 giáo sư ngành Y đầu tiên của nước ta. Vợ ông là bà Vũ Vân Nghiễn, em gái của Nhà vănVũ Ngọc Phan (1902-1987).
Một thời gian khá dài (khoảng từ đầu 1961), gia đình nữ họa sĩ, PGS. Vũ Giáng Hương (1930-2011), con gái Nhà văn Vũ Ngọc Phan và nhà thơ Hằng Phương, đã ở một phòng trong căn biệt thự này. Bà từng là Chủ tịch Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội. Bà được phong danh hiệu Nhà giáo Ưu tú và có học hàm Phó Giáo sư. Họa sĩ Giáng Hương đã để lại nhiều tác phẩm hội họa có giá trị tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
