Biến đổi khí hậu đang khiến quy luật phân bố nguồn nước ngày càng khó lường, đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên nước.
Tình trạng nơi thừa nước khi mưa lũ, nơi thiếu nước trong mùa khô cho thấy những hạn chế của phương thức quản lý phân tán, thiếu sự kết nối và điều phối tổng thể. Làm thế nào để chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động quản trị nguồn nước, bảo đảm an toàn công trình, đời sống dân sinh và yêu cầu phát triển kinh tế? Xung quanh vấn đề này, PV Báo Công an nhân dân có cuộc trò chuyện với GS.TS Nguyễn Quốc Dũng, Chủ tịch Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam.
Phóng viên (PV): Thưa Giáo sư, trước những diễn biến ngày càng khó lường của thời tiết, thiên tai và biến đổi khí hậu, vấn đề an ninh nguồn nước đang được đặt ra với những yêu cầu mới. Nhìn từ thực tiễn quản lý, vận hành các công trình thủy lợi, thủy điện hiện nay, ông đánh giá như thế nào về khả năng bảo đảm nguồn nước của chúng ta?
GS.TS Nguyễn Quốc Dũng: Muốn nhìn nhận đầy đủ vấn đề an ninh nguồn nước, trước hết phải thay đổi cách tiếp cận. Chúng ta không thể chỉ nhìn vào lượng nước được tích trữ trong các hồ chứa mà phải xem xét tổng thể khả năng khai thác, điều tiết và phân phối nguồn nước.
Hiện nay, tổng lượng nước của Việt Nam vào khoảng 850 tỷ m³. Tổng dung tích các hồ chứa đạt trên 70 tỷ m³, trong đó khoảng 55 tỷ m³ là hồ thủy điện và 15 tỷ m³ là hồ thủy lợi. Dung tích hồ chứa tương đương khoảng 19% tổng lượng dòng chảy trên lãnh thổ Việt Nam. Những công trình này có vai trò quan trọng trong điều tiết, khai thác và sử dụng nguồn nước, nhưng không thể giải quyết toàn bộ bài toán an ninh nguồn nước.
Vấn đề không chỉ là có bao nhiêu nước mà còn là nước được điều tiết như thế nào, có đáp ứng nhu cầu sử dụng và đến đúng nơi, đúng thời điểm hay không. Cùng một nguồn nước phải đáp ứng nhiều mục tiêu như sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp, phát điện, bảo vệ môi trường và duy trì dòng chảy. Do đó, bảo đảm an ninh nguồn nước phải gắn với quản lý, điều hòa, phân phối, khai thác tiết kiệm và bảo vệ nguồn nước trên toàn lưu vực sông.
PV: Ông nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ ứng phó bị động sang vận hành theo dự báo. Vì sao sự thay đổi này lại quan trọng đến vậy?
GS.TS Nguyễn Quốc Dũng: Theo tôi, đây là một trong những thay đổi quan trọng nhất về tư duy quản lý tài nguyên nước hiện nay. Chúng ta đã có các quy trình vận hành hồ chứa, phối hợp vận hành liên hồ và hệ thống quan trắc, cảnh báo. Tuy nhiên, nếu chỉ căn cứ vào những gì đang diễn ra để đưa ra quyết định thì vẫn chưa đủ chủ động.
Khi mưa lớn đã xuất hiện, mực nước hồ dâng cao hoặc lũ hình thành ở thượng nguồn, cơ quan vận hành mới bắt đầu tính toán phương án ứng phó thì dư địa lựa chọn sẽ bị thu hẹp. Trong khi đó, nếu có thông tin dự báo đủ tin cậy về lượng mưa, dòng chảy, diễn biến lũ và nhu cầu sử dụng nước, chúng ta có thể chuẩn bị phương án từ sớm.
Vận hành dựa trên thông tin dự báo (forecast-based operation) là cách tiếp cận chủ động đánh giá những khả năng có thể xảy ra, tính toán phương án điều tiết và lựa chọn thời điểm vận hành phù hợp. Đối với những năm có nguy cơ hạn hán, thiếu nước, nếu dự báo sớm được khả năng thiếu hụt, chúng ta có thể điều chỉnh kế hoạch cấp nước, lịch thời vụ và phương án sản xuất, thay vì chờ đến khi thiếu nước mới tìm cách khắc phục.
Tuy nhiên, vận hành theo dự báo không có nghĩa là cứ dự báo có mưa lớn thì phải xả nước. Việc xả hay tích nước phải căn cứ vào lượng nước hiện có, khả năng tiếp nhận của hồ, dự báo mưa và dòng chảy, yêu cầu phòng lũ, cấp nước cũng như mức độ an toàn của công trình và khu vực hạ du.
PV: Để điều hành theo dự báo, cần có hệ thống quan trắc và sự phối hợp giữa nhiều ngành, nhiều đơn vị. Theo ông, đâu là những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay?
GS.TS Nguyễn Quốc Dũng: Có thể khái quát thành một số nhóm vấn đề. Trước hết là việc cụ thể hóa các quy định pháp luật về vận hành hồ chứa và phối hợp vận hành trên lưu vực sông còn chậm. Luật Tài nguyên nước đã đặt ra yêu cầu phối hợp, nhưng cần có hướng dẫn cụ thể về nội dung, phương thức và trách nhiệm của từng bên. Ở một số nơi, cơ chế phối hợp vẫn chủ yếu dừng ở trao đổi thông tin, chưa hình thành được cơ chế điều hành đủ chặt chẽ.
Thứ hai là tư duy quản lý theo lưu vực sông chưa được thể hiện đầy đủ. Nguồn nước có tính liên kết tự nhiên, không phụ thuộc vào địa giới hành chính. Một con sông có thể đi qua nhiều địa phương, liên quan đến nhiều công trình thủy lợi, thủy điện. Nếu thiếu cơ chế điều phối tổng thể thì rất khó tối ưu hóa nguồn nước trên toàn lưu vực.
Thứ ba là hệ thống quan trắc còn thiếu và chưa đồng bộ. Có thể chia quan trắc thành hai nhóm chính: quan trắc khí tượng thủy văn, gồm lượng mưa, dòng chảy, mực nước; và quan trắc tại công trình, như độ mở cửa van, mực nước trước và sau hồ để tính toán lưu lượng xả. Dự báo và vận hành hồ chứa đòi hỏi thông tin liên tục về những thông số này cũng như tình hình hạ du.
Một khó khăn khác là duy trì mạng lưới quan trắc. Nhiều trạm được đặt ở khu vực rừng sâu, địa hình hiểm trở, việc tiếp cận để bảo dưỡng, sửa chữa rất khó khăn. Có những trạm sử dụng pin hoặc năng lượng mặt trời, khi thiết bị hỏng thì không thể khắc phục ngay, ảnh hưởng đến tính liên tục của dữ liệu. Đối với các lưu vực sông xuyên biên giới, cần tăng cường hợp tác, chia sẻ thông tin về mưa và dòng chảy ở thượng nguồn để phục vụ dự báo, điều hành ở hạ du.
Bên cạnh đó, dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn kết nối thống nhất; hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và hướng dẫn vận hành chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế.
PV: Tình trạng dữ liệu phân tán có phải là một trong những nguyên nhân khiến nhiều kết quả nghiên cứu, đầu tư khoa học công nghệ chưa được khai thác hiệu quả trong thực tiễn?
GS.TS Nguyễn Quốc Dũng: Đúng vậy. Chúng ta đã có nhiều đề tài nghiên cứu, dự án đầu tư về quản lý tài nguyên nước, quan trắc và vận hành hồ chứa. Tuy nhiên, sau khi một đề tài hoặc dự án kết thúc, dữ liệu và kết quả nghiên cứu nhiều khi vẫn được lưu giữ tại từng đơn vị, từng nhóm thực hiện, chưa được tích hợp vào hệ thống chung để tiếp tục khai thác.
Tại lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn, qua nghiên cứu, chúng tôi ghi nhận có hàng chục đề tài, dự án đã được triển khai. Tuy nhiên, hiện chưa có số liệu tổng hợp đầy đủ để xác định chính xác số lượng. Dữ liệu thu được sau khi các dự án kết thúc nhiều khi vẫn nằm riêng lẻ. Các hệ thống SCADA được đầu tư từ những dự án khác nhau cũng chưa dễ dàng kết nối, trao đổi dữ liệu.
Điều này dẫn đến tình trạng có thông tin nhưng không thể sử dụng đồng bộ; có kết quả nghiên cứu nhưng chưa được chuyển hóa thành công cụ hỗ trợ điều hành thường xuyên.
Theo tôi, cần thay đổi cách tiếp cận trong đầu tư khoa học công nghệ. Thay vì triển khai nhiều dự án riêng lẻ, cần xác định bài toán tổng thể của từng lưu vực sông, từ dự báo mưa, tính toán dòng chảy, điều tiết hồ chứa đến mô phỏng ngập ở hạ du. Trên cơ sở đó, các cơ quan nghiên cứu, viện chuyên ngành và đơn vị có năng lực phối hợp xây dựng bộ công cụ phục vụ quản lý, vận hành. Quan trọng hơn, phải có cơ chế duy trì, cập nhật dữ liệu, bảo trì và nâng cấp mô hình sau khi dự án kết thúc.
PV: Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bản sao số và các hệ thống hỗ trợ ra quyết định có thể đóng góp như thế nào cho việc quản trị an ninh nguồn nước? Đồng thời, làm thế nào để hài hòa mục tiêu tích nước, phát điện, cấp nước và phòng lũ?
GS.TS Nguyễn Quốc Dũng: Tôi cho rằng ứng dụng khoa học công nghệ trong vận hành hồ chứa hiện nay không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu khí tượng thủy văn, dự báo mưa, dự báo dòng chảy, mô phỏng thủy lực, đánh giá nguy cơ ngập và so sánh các phương án vận hành hồ chứa. Những công cụ này giúp cơ quan quản lý có thêm cơ sở khoa học để đánh giá tình huống và đưa ra quyết định.
Đối với vận hành hồ chứa, các mục tiêu đôi khi có sự xung đột. Yêu cầu tích nước để phát điện, cấp nước trong mùa khô có thể khác với yêu cầu hạ thấp mực nước để tạo dung tích đón lũ. Theo tôi, cần xem xét quá trình vận hành theo từng giai đoạn: trước mùa lũ, căn cứ vào dự báo để tính toán khả năng hạ mực nước, tạo dung tích đón lũ; trong thời kỳ lũ, vận hành theo quy trình, bảo đảm an toàn công trình và giảm thiểu tác động đến hạ du; khi lũ đã qua, tính toán tích nước trở lại để phục vụ các nhu cầu khác.
Tuy nhiên, việc hạ mực nước trước lũ không thể áp dụng giống nhau cho mọi hồ. Cần rà soát khả năng vận hành của từng công trình, nhất là cửa xả, thiết bị đóng mở và khả năng hạ mực nước thực tế. Có hồ không có cửa xả sâu hoặc thiết bị đã xuống cấp, không bảo đảm khả năng vận hành như yêu cầu. Bên cạnh đó, phải đánh giá khả năng tiếp nhận nước của lòng dẫn và khu vực hạ du, tránh chỉ tính toán khả năng xả của hồ mà chưa xem xét đầy đủ tác động phía dưới.
Đối với những hệ thống có nhiều hồ chứa, cần có mô hình tổng thể để tính toán sự phối hợp. Chẳng hạn, trên hệ thống sông Hồng, thời gian truyền nước từ các hồ về hạ du khác nhau; khi các dòng chảy gặp nhau, mức độ cộng hưởng có thể ảnh hưởng đến mực nước tại Hà Nội. Hệ thống hỗ trợ ra quyết định (DSS) có thể chạy nhiều kịch bản, tính toán diễn biến dòng chảy, mực nước và tác động của từng phương án vận hành.
Bên cạnh đó, cần phát triển DSS thống nhất, kết hợp công nghệ bản sao số (Digital Twin). Khi được xây dựng trên nền tảng dữ liệu đầy đủ, hệ thống có thể mô phỏng diễn biến nguồn nước, hoạt động của các hồ chứa và những tác động có thể xảy ra ở hạ du theo từng kịch bản.
PV: Ngoài việc vận hành hồ chứa, công nghệ số còn có thể hỗ trợ như thế nào trong công tác phòng, chống thiên tai, nhất là khi nguy cơ lũ lụt và ngập úng ngày càng phức tạp?
GS.TS Nguyễn Quốc Dũng: Một nội dung cần ưu tiên là xây dựng bản đồ ngập lụt động, có khả năng cập nhật thường xuyên và kết nối với hệ thống vận hành hồ chứa. Bản đồ ngập lụt không nên chỉ thể hiện độ sâu ngập mà cần bổ sung cả diện tích ngập và vận tốc dòng chảy. Ba thông số này có ý nghĩa quan trọng trong đánh giá mức độ nguy hiểm của từng khu vực, xác định địa bàn cần ưu tiên cảnh báo, sơ tán và tổ chức cứu hộ, cứu nạn.
Chẳng hạn, hai khu vực có cùng độ sâu ngập nhưng vận tốc dòng chảy khác nhau thì mức độ nguy hiểm đối với người dân và công trình cũng khác nhau. Nếu chỉ căn cứ vào độ sâu ngập, chúng ta có thể chưa đánh giá đầy đủ rủi ro.
Một yêu cầu nữa là bản đồ phải được cập nhật theo những thay đổi của địa hình, hệ thống giao thông và hạ tầng. Việc xây dựng đường giao thông, cầu, khu đô thị mới có thể làm thay đổi hướng thoát nước và phạm vi ngập. Nếu mô hình vẫn sử dụng dữ liệu cũ thì kết quả dự báo có thể thiếu chính xác.
Ngoài ra, có thể nghiên cứu khai thác dữ liệu từ các trạm thu phát sóng di động để ước tính sự phân bố dân cư tại khu vực có nguy cơ ngập. Nếu bảo đảm các yêu cầu về quyền riêng tư, nguồn dữ liệu này có thể hỗ trợ xác định những nơi cần ưu tiên sơ tán, tổ chức cứu hộ, cứu nạn. Các mô hình và bản đồ phải được kiểm định, đánh giá chất lượng và có quy trình sử dụng rõ ràng, bảo đảm có thể phục vụ thực tế khi xảy ra thiên tai.
PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!