Đổi mới thể chế để phát triển trong ổn định, an toàn
Có lẽ điều người dân mong đợi ở pháp luật, trước khi nói đến những khái niệm lớn lao, là những điều rất gần gũi: đi trên đường được an toàn; làm ăn không phải lo những rào cản vô lý; tài sản và thông tin cá nhân được bảo vệ; khi quyền lợi bị xâm phạm thì có nơi để tìm đến công lý. Sự bình yên ấy không tự nhiên mà có. Nó cần một nền quản trị hiệu quả, một hệ thống pháp luật nghiêm minh và những cơ quan thực thi lấy phục vụ Nhân dân làm mục tiêu.
Chính từ góc nhìn đó, những kết quả của Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI mang ý nghĩa vượt ra ngoài số lượng văn bản được ban hành. Sau 27 ngày làm việc, Quốc hội đã thông qua 38 luật, 18 nghị quyết, cho ý kiến lần đầu đối với 5 dự án luật. Trong 38 luật được thông qua, có 22 luật, bộ luật được ban hành mới hoặc sửa đổi căn bản, toàn diện; 16 luật sửa đổi, bổ sung một số điều của nhiều luật hiện hành. Khối lượng này phản ánh yêu cầu hoàn thiện nhanh hơn khuôn khổ pháp lý cho một đất nước đang chuyển động mạnh mẽ, đồng thời đặt ra trách nhiệm rất lớn về chất lượng và tổ chức thi hành.
Đây là năm đầu thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, cũng là thời điểm mô hình chính quyền địa phương hai cấp tiếp tục được vận hành, nhiều lĩnh vực kinh tế và đời sống xã hội thay đổi dưới tác động của chuyển đổi số. Khi thực tiễn biến đổi nhanh, pháp luật không thể chỉ chạy theo để xử lý những gì đã xảy ra. Pháp luật cần nhận diện sớm nguy cơ, dự báo được xu hướng và tạo ra môi trường mà mọi chủ thể đều biết giới hạn trách nhiệm, quyền lợi và cơ hội của mình.
Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị xác định xây dựng và thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá” trong hoàn thiện thể chế. Tinh thần sâu xa của Nghị quyết không chỉ là khắc phục sự chồng chéo, bất cập của các quy định, mà còn là thay đổi cách nghĩ về vai trò của Nhà nước: quản lý để thúc đẩy phát triển, giữ nghiêm kỷ cương nhưng không tạo những rào cản không cần thiết, tôn trọng quyền con người, quyền công dân và lợi ích chính đáng của doanh nghiệp.
Tại phiên khai mạc Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI ngày 6/4/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Mỗi đạo luật phải xuất phát từ lợi ích quốc gia-dân tộc, từ lợi ích chính đáng của Nhân dân”. Đặt lời căn dặn ấy bên cạnh chương trình lập pháp lần này, có thể thấy một thông điệp xuyên suốt: thể chế chỉ có sức sống khi giải quyết đúng những vấn đề người dân và đất nước đang cần. Bởi thế, thành công của lập pháp không thể chỉ tính bằng số lượng luật, mà phải được kiểm nghiệm bằng sự rõ ràng của quy định, sự công bằng trong áp dụng và sự tin cậy của xã hội.
Xây dựng lá chắn pháp lý trước những thách thức an ninh mới
Bảo đảm an ninh, trật tự ngày nay không chỉ là xử lý một hành vi vi phạm đã xảy ra. Trong một xã hội kết nối sâu rộng, tội phạm có thể hoạt động xuyên biên giới chỉ qua một màn hình; dữ liệu trở thành nguồn lực của nền kinh tế nhưng cũng là mục tiêu bị xâm phạm; những hành vi lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, rửa tiền, ma túy và tội phạm công nghệ cao liên tục thay đổi phương thức. Vì vậy, năng lực bảo vệ xã hội phụ thuộc ngày càng nhiều vào chất lượng của hành lang pháp lý và khả năng phối hợp giữa các cơ quan có trách nhiệm.
Kỳ họp đã thông qua Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, Luật Xử lý vi phạm hành chính cùng những đạo luật về bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia, định danh và xác thực điện tử, an ninh dữ liệu. Việc hoàn thiện đồng thời những lĩnh vực ấy đặt ra cơ hội nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện, điều tra và xử lý vi phạm, đồng thời làm rõ hơn trách nhiệm của cơ quan công quyền trong bảo vệ các quyền hợp pháp của cá nhân, tổ chức.
Ở đây cần nhấn mạnh một nguyên tắc: bảo vệ an ninh và bảo vệ quyền con người không phải hai mục tiêu đối lập. Một nền an ninh bền vững phải dựa trên pháp luật, và việc áp dụng pháp luật phải tuân thủ thẩm quyền, trình tự, thủ tục, bảo đảm quyền bào chữa, quyền được xét xử công bằng, quyền riêng tư và quyền tài sản theo quy định. Xử lý nghiêm người phạm tội là cần thiết; nhưng sự nghiêm minh còn thể hiện ở việc không để xảy ra oan sai, không để quyền lực bị lạm dụng và không làm tổn hại quyền lợi chính đáng của người vô tội.
Đặc biệt, Quốc hội thông qua nghị quyết thí điểm cơ chế thu hồi, xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội. Đây là lĩnh vực nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến quyền tài sản và yêu cầu phòng, chống tội phạm. Bởi vậy, trong triển khai cần đặc biệt coi trọng cơ chế kiểm soát quyền lực, căn cứ chứng minh, trình tự xem xét, quyền khiếu nại và trách nhiệm giải trình, để công cụ xử lý tài sản bất hợp pháp phát huy tác dụng mà không bị lạm dụng. Giá trị của một chính sách pháp luật không chỉ ở mục tiêu đúng, mà còn ở cách thức đạt được mục tiêu ấy bằng những thủ tục công bằng.
Một điểm nhấn khác là quyết sách về Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy và tội phạm giai đoạn 2026-2035. Phòng, chống ma túy không thể chỉ dừng ở triệt phá đường dây, xử lý tội phạm. Đó còn là câu chuyện giữ một mái ấm không tan vỡ, giúp một người lầm lỡ có cơ hội trở lại, bảo vệ thanh thiếu niên trước cám dỗ và xây dựng những khu dân cư an toàn. Nếu chỉ chú trọng trấn áp mà chưa đầu tư đủ cho phòng ngừa xã hội, giáo dục, cai nghiện và tái hòa nhập, thì kết quả khó bền vững.
Trên không gian số, Luật Định danh và xác thực điện tử cùng Luật An ninh dữ liệu tiếp tục đặt ra yêu cầu dung hòa hai lợi ích thiết yếu: bảo đảm an toàn, chủ quyền và năng lực quản trị dữ liệu, đồng thời bảo vệ thông tin cá nhân, tạo điều kiện cho dịch vụ số và hoạt động sáng tạo phát triển. Người dân sẽ tin tưởng sử dụng dịch vụ số hơn khi họ hiểu dữ liệu của mình được xử lý ra sao, cơ quan nào chịu trách nhiệm, họ có thể phản ánh, yêu cầu bảo vệ quyền lợi như thế nào khi xảy ra sự cố. An ninh dữ liệu, vì vậy, không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là câu chuyện niềm tin.
Một lực lượng thực thi pháp luật hiện đại phải có khả năng hành động nhanh trước nguy cơ, nhưng cũng phải tự đặt mình dưới sự kiểm soát chặt chẽ của pháp luật. Bản lĩnh trong bảo vệ an ninh không chỉ thể hiện ở sự kiên quyết đấu tranh với tội phạm, mà còn ở sự chuẩn mực, nhân văn và công tâm trong từng quyết định liên quan đến con người.
Đưa pháp luật đến gần dân, để niềm tin trở thành sức mạnh
Khi Quốc hội khép lại một kỳ họp, đối với người dân, một chặng đường mới thực sự bắt đầu: các luật, nghị quyết phải được cụ thể hóa và đi vào cuộc sống. Thách thức không nhỏ là làm sao để văn bản hướng dẫn được ban hành kịp thời, quy trình thực hiện thống nhất, cán bộ đủ năng lực áp dụng và người dân có thể tiếp cận pháp luật một cách dễ dàng. Một quy định dù tiến bộ đến đâu cũng có thể mất đi ý nghĩa nếu người dân phải chờ đợi, đi lại nhiều lần hoặc nhận những cách giải thích khác nhau từ các cơ quan nhà nước.
Kỳ họp đặt yêu cầu ban hành văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành để có hiệu lực cùng thời điểm với các luật, nghị quyết tương ứng. Đồng thời, Quốc hội tiếp tục xử lý những vướng mắc phát sinh trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy và phân cấp, phân quyền. Việc cho phép tiếp tục sử dụng giấy tờ còn hiệu lực đã được cơ quan có thẩm quyền cấp trước khi sắp xếp, không buộc cấp đổi chỉ vì thay đổi tổ chức bộ máy, là một biểu hiện rất cụ thể của tư duy lấy người dân làm trung tâm.
Từ một tờ giấy không phải làm lại, một lần đi lại được tiết kiệm, một yêu cầu được giải quyết đúng hẹn, người dân có thể cảm nhận rõ chất lượng cải cách. Những điều tưởng nhỏ ấy chính là thước đo gần gũi nhất của một nền hành chính phục vụ. Với lực lượng Công an nhân dân - lực lượng thường xuyên tiếp xúc với người dân trong các công việc liên quan đến cư trú, định danh, thủ tục hành chính, giữ gìn an ninh trật tự - yêu cầu đó càng có ý nghĩa trực tiếp. Mỗi hành vi ứng xử đúng mực, mỗi thủ tục được giải quyết minh bạch đều góp phần bồi đắp uy tín của pháp luật và niềm tin đối với Nhà nước.
Cũng cần nhìn việc nâng cao hiệu quả giám sát, giải quyết kiến nghị của cử tri, tiếp công dân, xử lý khiếu nại, tố cáo như một bộ phận của quá trình bảo đảm an ninh từ gốc. Những bức xúc kéo dài, những quyền lợi chưa được giải quyết thỏa đáng, những biểu hiện thiếu minh bạch nếu không được nhận diện và xử lý sớm có thể làm suy giảm niềm tin xã hội. Giữ vững an ninh, trật tự, vì thế, không tách rời trách nhiệm lắng nghe, đối thoại, giải quyết các vấn đề chính đáng của người dân ngay từ cơ sở.
Yêu cầu này còn gắn với xây dựng văn hóa pháp quyền và văn hóa công vụ. Không thể đòi hỏi người dân thượng tôn pháp luật nếu chính người thực thi công vụ lại tùy tiện trong áp dụng quy định, thiếu trách nhiệm trước những sai sót hoặc né tránh giải quyết việc khó. Kỷ cương phải đi cùng nêu gương; thẩm quyền phải đi cùng trách nhiệm giải trình; sự nghiêm khắc phải song hành với thái độ tôn trọng con người. Đó cũng là nền tảng để phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm và những hành vi làm méo mó chính sách.
Bên cạnh đó, chất lượng thực thi phải được đo bằng kết quả cụ thể. Có bao nhiêu thủ tục được cắt giảm thực chất? Bao nhiêu kiến nghị của người dân được giải quyết đúng hạn? Tình trạng tội phạm, lừa đảo và vi phạm pháp luật giảm đến đâu? Quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được bảo vệ tốt hơn như thế nào? Những câu hỏi ấy cần trở thành căn cứ đánh giá thường xuyên, với dữ liệu có thể kiểm chứng, trách nhiệm rõ người, rõ việc, rõ thời hạn.
Kỷ nguyên phát triển mới cần khát vọng lớn, nhưng cũng cần một nền tảng vững chắc: kỷ cương, công lý và lòng dân. Khi pháp luật thực sự công bằng, dễ thực hiện và được thực thi nghiêm minh, sự bình yên sẽ không chỉ là trạng thái không có tội phạm hay xung đột. Đó còn là cảm giác được bảo vệ, được tôn trọng, được tin tưởng vào lẽ phải. Và chính từ sự bình yên ấy, sức mạnh phát triển của đất nước sẽ được bồi đắp mỗi ngày.