Ngày 20/11/2026, Thanh tra Chính phủ đã ban hành Thông báo về Kết luận thanh tra số 466/KL-TTCP ngày 17/7/2026 về công tác quản lý, sử dụng vốn và tài sản của Nhà nước tại Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) giai đoạn 2020 - 2024.
Nhìn từ bức tranh tổng thể, TKV đã thực hiện được mục tiêu bảo toàn và phát triển vốn chủ sở hữu (tăng từ 35.000 tỷ đồng lên 41.259 tỷ đồng tại thời điểm 31/12/2024 và đang bổ sung lên 42.000 tỷ đồng), duy trì lợi nhuận hằng năm, bảo đảm hệ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu dưới mức trần 3 lần và tất toán đúng hạn các lô trái phiếu doanh nghiệp. Tuy nhiên, dưới góc nhìn ANKT, những sai phạm, "khoảng tối" mà cơ quan thanh tra chỉ ra lại cho thấy nhiều điểm nghẽn đáng lưu ý, nguy cơ gây mất ANKT. Bởi lẽ, TKV không chỉ là một doanh nghiệp sản xuất kinh doanh đơn thuần mà là chủ thể được giao quản lý nguồn tài nguyên không thể tái tạo có ý nghĩa sống còn đối với nền kinh tế đất nước.
1. Những "điểm nghẽn", "khoảng tối" trong định giá tài nguyên và nghĩa vụ ngân sách
Dưới lăng kính ANKT, thất thu ngân sách và định giá chưa sát thực tế đối với tài nguyên chiến lược luôn là rủi ro hàng đầu, dễ làm suy giảm nguồn lực quốc gia và tạo ra những "vùng xám" trong quản trị.
Kết luận thanh tra đã chỉ rõ sự chênh lệch lên tới 4.950.278 tấn than giữa sản lượng tính thuế tài nguyên từ các công ty khai thác bán cho 02 công ty sàng tuyển (Hòn Gai, Cửa Ông) với sản lượng than thương phẩm thu được sau sàng tuyển giai đoạn 2020 - 2024. Việc xác định thuế tài nguyên dựa trên chứng thư thẩm định than nguyên khai (trong khi đơn vị sàng tuyển tận dụng được lượng đá xít theo tiêu chuẩn cơ sở thấp hơn TCVN 8910:2020) và áp dụng giá bán nội bộ thay vì sản lượng sau sàng tuyển và giá bán thực tế ra thị trường đã bộc lộ bất cập trong thực thi Thông tư số 152/2015/TT-BTC. Với một mặt hàng chiến lược, nhạy cảm như than, sự thiếu thống nhất trong cách tính không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến số thu ngân sách mà còn làm sai lệch tín hiệu chi phí tài nguyên trong giá thành năng lượng.
Tương tự, trong công tác định giá bán than và khoáng sản kim loại, sự thiếu linh hoạt so với chuẩn mực kỹ thuật và diễn biến thị trường cũng bộc lộ rõ: giá bán than thiếu khung điều chỉnh độ ẩm theo TCVN 6930:2001; định giá tiêu thụ đồng sử dụng hệ số cố định không nằm trong quy định nội bộ hoặc chỉ đưa một phần sản lượng ra đấu giá rồi áp giá cho phần còn lại trong bối cảnh giá đồng thế giới biến động từng ngày; việc thu phí nhãn hiệu chưa có chứng thư định giá tài sản vô hình theo Tiêu chuẩn thẩm định giá số 13. Nguy cơ gây thất thoát ngân sách, môi trường cho “lộng hành” và tiêu cực nội bộ phát triển.
Đáng chú ý hơn là "độ trễ" chính sách tạo ra khoảng trống pháp lý ngay trong khâu chế biến sâu. Tại Tổng công ty Khoáng sản - TKV, dù tinh quặng đồng đã được luyện thành đồng tấm cathode (hàm lượng Cu trên 99,95%), vàng thoi và bạc thoi, nhưng do bộ chuyên ngành chưa ban hành tiêu chí xác định "sản phẩm công nghiệp" sau chế biến và địa phương (tỉnh Lào Cai) chưa ban hành quy định về chi phí chế biến được trừ, nên cơ quan thanh tra chưa đủ cơ sở pháp lý để buộc doanh nghiệp nộp thuế theo quy định đối với sản phẩm công nghiệp. Ở góc độ quản lý nhà nước, khi thực tiễn sản xuất đã đi trước hành lang pháp lý mà cơ chế điều tiết không theo kịp, nguy cơ thất thu hoặc phát sinh tranh chấp kéo dài là điều khó tránh khỏi.
2. Kỷ luật khai trường, kiểm soát dòng chảy vật chất và bài toán quản trị vốn
Nguyên tắc nền tảng, cốt lõi bảo đảm ANKT của TKV trong lĩnh vực khai khoáng là kiểm soát chặt chẽ từ gốc nguồn tài nguyên được khai thác. Thế nhưng, qua kiểm tra tại 13 điểm mỏ của 06 công ty than giai đoạn 2020 - 2024, cơ quan thanh tra phát hiện tới 04/06 đơn vị khai thác vượt công suất năm cho phép theo giấy phép (có đơn vị vượt gần 15% như Than Vàng Danh năm 2021 - 2022; vượt 10,71% tại Than Uông Bí năm 2022). Dù lũy kế nhiều năm chưa vượt tổng trữ lượng cấp phép, nhưng việc chạy theo sản lượng theo năm vượt giới hạn cho phép tiềm ẩn hệ lụy kép: mất an toàn lao động hầm lò, gia tăng nguy cơ sạt lở, ô nhiễm môi trường và phá vỡ nhịp độ điều tiết tài nguyên dài hạn.
Song hành với đó là sự chậm trễ kéo dài trong lắp đặt trạm cân kiểm soát than nguyên khai tại nhiều mỏ lớn (Mạo Khê, Vàng Danh, Cao Sơn), buộc doanh nghiệp phải xác định sản lượng đầu vào bằng phương pháp đo đạc hoặc ước khối. Trong quản trị rủi ro ANKT, khi dòng chảy vật chất từ vỉa lò ra kho bãi chưa được cân đong tự động, minh bạch 100%, mọi khâu hạch toán giá thành, hao hụt và nghĩa vụ tài chính phía sau đều đứng trước rủi ro sai số hoặc bị trục lợi.
Bên cạnh quản trị tài nguyên, kỷ luật tài chính nội bộ cũng ghi nhận nhiều khoản mục cần được chấn chỉnh quyết liệt để chống lãng phí, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, như:
Về giao khoán chi phí: Giai đoạn 2020 - 2024, TKV giao khoán cao hơn thực tế 290,572 tỷ đồng (trong đó tạm ứng cao hơn thực hiện 99,434 tỷ đồng nhưng các đơn vị chưa kê khai hoàn trả; đơn giá khoán yếu tố đầu vào như dầu, thép, điện cao hơn thực tế 191,138 tỷ đồng).
Về phân phối lợi nhuận và trích lập quỹ: Có tới 08 công ty con (đều trên 50% vốn nhà nước) chưa chia hết cổ tức từ lợi nhuận sau thuế lũy kế đến hết năm 2024 là 1.987,91 tỷ đồng (phần vốn của TKV là 1.634,45 tỷ đồng); 06 công ty con trích Quỹ đầu tư phát triển vượt quy định 96,94 tỷ đồng; 09 chi nhánh và 03 công ty con trích khấu hao tài sản cố định vượt mức 70,17 tỷ đồng. Công ty Mẹ - TKV cũng chậm xác định và nộp tiền chậm nộp đối với khoản lợi nhuận còn lại 129,25 tỷ đồng (giai đoạn 2021 - 2022), đồng thời hạch toán vào chi phí tính thuế TNDN khoản tiền thuê đất 10,96 tỷ đồng của 02 thửa đất chưa đưa vào sử dụng tại TP.HCM và Quảng Ninh.
Về công nợ và tái cơ cấu: Nợ phải thu của Công ty Mẹ lên tới 16.256,73 tỷ đồng, trong đó nhiều khoản nợ quá hạn, khó đòi kéo dài qua nhiều kỳ thanh tra, kiểm toán vẫn chưa xử lý dứt điểm; tiến độ thoái vốn nhà nước theo Đề án tái cơ cấu mới đạt 02/19 doanh nghiệp theo Quyết định số 1263/QĐ-TTg.
Đáng chú ý, ngay cả với khoản chi hỗ trợ 235,365 tỷ đồng cho hoạt động của tổ chức đảng giai đoạn 2020 - 2024 — vốn thuộc diện chi phí được trừ khi xác định thuế TNDN theo quy định — cơ quan thanh tra vẫn lưu ý yêu cầu phải gắn chặt với đề xuất, phê duyệt đúng thẩm quyền, trần hỗ trợ (tối đa 0,5% quỹ lương đơn vị) và thực hiện thanh toán theo hồ sơ, chứng từ phát sinh thực tế. Ở doanh nghiệp nhà nước, càng ở những lĩnh vực nhạy cảm hoặc gắn với tổ chức đảng, đoàn thể, sự chuẩn mực và minh bạch tuyệt đối trong hồ sơ thanh toán càng là thước đo của kỷ cương nội bộ và trách nhiệm nêu gương.
Ngoài ra, sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch vĩ mô và công tác cấp phép cũng thể hiện rõ khi có giấy phép được gia hạn vượt thời gian quy hoạch của Thủ tướng Chính phủ, hồ sơ điều chỉnh công suất chưa bảo đảm đầy đủ thủ tục môi trường, hoặc ngược lại, quy hoạch đã điều chỉnh giảm 50% công suất (như dự án giếng Vàng Danh) nhưng giấy phép khai thác chậm được cập nhật tương ứng.
3. Cần giải pháp đồng bộ nhằm củng cố "lá chắn" an ninh kinh tế
Để khắc phục triệt để các tồn tại nêu trên, không chỉ dừng lại ở việc truy thu tài chính hay kiểm điểm hành chính, xử lý trách nhiệm người đứng đầu, mà cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp mang tính nền tảng sau:
Thứ nhất, siết chặt kỷ luật khai trường và số hóa kiểm soát sản lượng tại TKV. Tập đoàn cần khẩn trương hoàn thiện 100% hệ thống trạm cân điện tử tự động, kết nối dữ liệu trực tuyến từ cửa lò, khai trường đến kho bãi và nhà máy sàng tuyển; chấm dứt tình trạng khai thác vượt công suất năm, gắn trách nhiệm người đứng đầu đơn vị thành viên với tiêu chí an toàn mỏ và tuân thủ giấy phép… là “lỗ hổng” và là nguyên nhân phát sinh tham nhũng, tiêu cực. Đồng thời, khẩn trương quyết toán, thu hồi dứt điểm 290,572 tỷ đồng chênh lệch giao khoán chi phí; hoàn nhập các khoản trích quỹ, khấu hao vượt quy định; đẩy nhanh phân phối cổ tức từ các công ty con và xử lý dứt điểm công nợ tồn đọng kéo dài.
Thứ hai, chuẩn mực hóa hạch toán, chứng từ và đề cao trách nhiệm nêu gương trong quản trị nội bộ. Mọi khoản chi, hỗ trợ hay thanh toán tại doanh nghiệp nhà nước — từ chi phí sản xuất kinh doanh đến kinh phí hỗ trợ hoạt động tổ chức đảng, đoàn thể (như khoản hỗ trợ 235,365 tỷ đồng giai đoạn 2020 - 2024) — đều phải bảo đảm đủ hồ sơ, chứng từ phát sinh thực tế, đúng thẩm quyền và đúng định mức trần quy định. Làm gương từ chính sự chặt chẽ, minh bạch trong từng bút toán là cách thiết thực nhất để giữ vững kỷ cương, phòng ngừa rủi ro và củng cố niềm tin nội bộ.
Thứ ba, bịt kín các "khoảng trống" thể chế trong tính thuế và cấp phép khoáng sản. Bộ Tài chính và các bộ quản lý chuyên ngành cần sớm ban hành bộ tiêu chí định lượng xác định "sản phẩm công nghiệp" sau chế biến khoáng sản để áp dụng thống nhất trên toàn quốc, tránh tình trạng cùng một quy trình luyện kim nhưng thiếu căn cứ tính thuế. Cùng với đó, cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường cần chấn chỉnh quy trình thẩm định hồ sơ cấp phép, bảo đảm sự đồng bộ tuyệt đối giữa Quy hoạch tổng thể năng lượng quốc gia với giấy phép khai thác thực tế tại từng mỏ.
Thứ tư, nâng cao vai trò giám sát của chính quyền địa phương và lực lượng chức năng. Các địa phương trọng điểm khai thác khoáng sản như Quảng Ninh, Lào Cai cần ban hành kịp thời, sát thực tế các bảng giá tính thuế tài nguyên nước, chi phí chế biến được trừ; phối hợp chặt chẽ với lực lượng chức năng, đặc biệt là ANKT trong giám sát sản lượng khai thác, vận chuyển, sử dụng quỹ đất thuê và bảo vệ môi trường vùng mỏ.
Khắc phục nghiêm túc, thực chất những sai phạm, những "khoảng tối" tồn tại sau thanh tra chính là cách thiết thực nhất để TKV củng cố nội lực quản trị, giữ vững vai trò trụ cột bảo đảm ANNL và đóng góp bền vững cho ANKT đất nước trong kỷ nguyên mới.