Thấp thỏm ở Bang Yai
Năm 2023, Yôn (sinh năm 2004, ở làng Châm Bôm, xã Ia Băng, Gia Lai) và em trai là Yok (sinh năm 2009) theo cha mẹ vượt biên sang Thái Lan với hy vọng về một cuộc sống khá giả ở nước thứ ba. Thế nhưng, miền đất hứa chẳng thấy đâu, chỉ thấy ngày qua ngày, 4 con người chui rúc trong căn phòng trọ chật hẹp, nóng bức với những bữa cơm đạm bạc và nỗi thấp thỏm lo âu về những đợt truy quét người nhập cư trái phép. Rồi, chuyện gì đến cũng đến, sáng 29/10/2025, cha mẹ Yôn bị cảnh sát Thái Lan ập vào phòng trọ bắt giữ.
Yôn kể: “Hôm đó, khoảng 5 giờ sáng, em đang đi làm thì cảnh sát Thái Lan bất ngờ kiểm tra khu trọ, đưa bố mẹ em đi. Bố mẹ em hiện vẫn bị giam tại trại giam của Cục Di trú Thái Lan (IDC). Gần 1 năm qua, em chỉ liên lạc được với bố đúng 1 lần, còn mẹ thì hoàn toàn không có tin tức.
Sau khi bố mẹ bị bắt, em với Yok ở phòng trọ, bữa no bữa đói. May mắn là có anh Nhân (Thiếu tá Nguyễn Đình Nhân - cán bộ Phòng An ninh nội địa, Công an tỉnh - PV), biết em có nguyện vọng về nước, anh chủ động liên lạc với em qua Messenger rồi hướng dẫn em cách trở về. Anh Nhân và các cán bộ công an đón em từ khu vực Cầu Treo (Hà Tĩnh), lo tiền ăn, nước uống và đưa cả nhóm về tận nhà, em rất biết ơn.
Những gì em trải qua ở Thái Lan quá tồi tệ, em không bao giờ muốn xuất hiện ở đó thêm lần nào nữa. Nhưng, tội nhất là thằng Yok, lúc đi nó mới 13 tuổi, nó không biết đi Thái Lan vì cái gì mà phải chịu khổ theo bố mẹ và em”.
Trong 7 trường hợp được hỗ trợ hồi hương đợt này, người lớn nhất mới 22 tuổi, nhỏ nhất chỉ 16 tuổi, đều vượt biên từ năm 2023. Lúc theo gia đình trốn sang Thái Lan, họ ở độ tuổi mà nhận thức về pháp luật, về những rủi ro của việc cư trú trái phép ở nước ngoài còn rất hạn chế. Khi người lớn bị bắt giữ, họ phải tự xoay xở nơi đất khách khi chưa đủ kỹ năng để tự bảo vệ mình.
Ngoài anh em Yôn thì Rah Lan Soa (sinh năm 2004, ở làng Tai Glai, xã Ia Ko, tỉnh Gia Lai) có bố cũng đang bị giam tại trại giam IDC, Thái Lan vì vi phạm quy định về cư trú. Soa mắc bệnh ung thư máu nhưng vì cư trú bất hợp pháp nên không dám đến bệnh viện điều trị. Do đó, Soa liên hệ với Công an tỉnh Gia Lai, mong muốn được hỗ trợ trở về Việt Nam để có cơ hội tiếp cận các điều kiện chăm sóc, điều trị phù hợp.
H’Kưm về lại ngôi nhà của gia đình cô ở làng Hra, xã Ia Ko, bị bỏ hoang đã lâu
Bỏ tiền mua lấy những câu chuyện buồn
Rơ Mah H’Kưm (sinh năm 2006) mở cánh cửa cũ kỹ ở làng Hra, xã Ia Ko và thở dài nhìn đám mạng nhện và bụi bặm phủ bên trong. H’Kưm muốn khóc. Đây là nơi cha mẹ cô, anh chị và em trai cô từng có những bữa cơm đầm ấm, vui vẻ, nhưng giờ, chỉ mình cô quay lại nơi này. Rời quê cùng em trai vào năm 16 tuổi, giờ H’Kưm đã 20. Cô buồn và tiếc quãng thời gian đã lãng phí ở Thái Lan.
Sau khi cô đi, mặc dù mọi người ngăn cản, nhưng vì nhớ các con, cha mẹ của H’Kưm cũng bán gần hết rẫy, đưa tiền cho cò mồi, dắt díu nhau qua Thái Lan. Gần 4 năm ròng, mặc dù đồng lương rẻ mạt do lao động chui, H’Kưm vẫn phải cố gắng kiếm việc để trang trải cuộc sống. Nhưng, đến một ngày, H’Kưm không thể gồng nổi nữa, cô chỉ khao khát được trở về nhà hít thở bầu không khí tự do, mát lành làng Hra. H’Kưm ngán tận cổ cảnh bí bách tù túng ở Bang Yai.
Nhắc lại ngày bỏ làng đi vì mơ mộng cuộc sống giàu sang, H’Kưm tiếc nuối: “Lúc đó em còn nhỏ, không hiểu gì cả. Em chỉ biết lên xe rồi đi theo người ta. Nhưng, những năm sống ở Thái Lan, em áp lực lắm, đi làm mà lúc nào cũng lo bị cảnh sát Thái Lan tóm rồi bị tống vào tù.
Thu nhập ít ỏi, chỉ đủ trả tiền thuê phòng và sống qua ngày. Bên đó tiền trọ đắt lắm. Em giờ chỉ thương bố mẹ tuổi đã cao, không còn khả năng lao động. Anh trai, chị gái phải gồng gánh tiền thuê nhà cho cả gia đình bên đó. Ước một ngày cha mẹ cũng được về để đoàn tụ, vui vầy như xưa”.
Cái giá khi di cư trái phép là thế. Mất tiền khi ra đi, và lúc trở về, hầu như ai cũng mang theo một câu chuyện buồn như H’Kưm, như Yôn, Yok, Soa... Tiếp xúc với những người trẻ này và nhiều người hồi hương trước đó, chúng tôi đều nghe kể về cảnh thiếu ăn, thiếu mặc, không có việc làm ổn định, không có tiền trả tiền thuê nhà và lúc nào cũng nơm nớp lo sợ bị cảnh sát Thái Lan bắt giữ.
Xót xa vì đồng bào bị lừa phỉnh, lôi kéo vượt biên để rồi phải chịu khổ ở đất khách, Thượng tá Phan Thanh Hải - Phó trưởng Phòng An ninh nội địa, Công an tỉnh Gia Lai luôn trăn trở phải làm sao để bà con trở về quê hương. Thành thạo tiếng Jrai, anh đã trực tiếp kết nối và hỗ trợ nhiều trường hợp hồi hương, trong đó có 4/7 trường hợp về nước đợt này.
Thượng tá Hải cho biết: “Hầu hết các trường hợp đều xuất cảnh trái phép thông qua các đối tượng môi giới với chi phí từ 20-30 triệu đồng/người. Các đối tượng môi giới thường lợi dụng mạng xã hội để tuyên truyền, lôi kéo, vẽ ra viễn cảnh về một cuộc sống sung túc hoặc cơ hội định cư ở nước thứ ba. Với mong muốn thu nhập cao hoặc chờ được Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về tị nạn (UNHCR) tại Thái Lan phỏng vấn, đưa đi định cư tại nước thứ ba.
Tuy nhiên, thực tế hoàn toàn trái ngược với kỳ vọng. Trong thời gian cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, các trường hợp cư trú trái phép đều không có việc làm ổn định, cuộc sống thiếu thốn, thường xuyên phải lẩn tránh sự kiểm tra của lực lượng chức năng sở tại và đối mặt với nhiều rủi ro về sức khỏe, an toàn.
Qua công tác nắm tình hình, chúng tôi xác định có một số đối tượng chống đối, FULRO lưu vong tại Thái Lan đã tham gia móc nối, lôi kéo người dân xuất cảnh trái phép để vu khống Việt Nam vi phạm dân chủ, nhân quyền”.
Ngày mai trên quê hương
Bà Xuem cứ ôm mãi Yôn, Yok mà khóc như thể vẫn chưa tin được 2 đứa cháu ngoại đã trở về bên bà. “Lúc tụi nó đi còn nhỏ xíu, giờ đã cao lớn thế này rồi. Tội nghiệp 2 đứa, về được là mừng rồi. Giờ tôi chỉ mong con gái, con rể tôi không bị giam bên Thái nữa, cũng về bên cạnh tôi”, bà Xuem nói.
Yôn, Yok trở về trong vòng tay bà ngoại và bà con buôn làng
- Sắp tới em định làm gì, Yôn? - Tôi hỏi.
- Em chưa có bằng lái xe máy, em tính đi học lấy bằng lái để có phương tiện đi kiếm việc làm.
Cũng với câu hỏi đó, H’Kưm trầm ngâm: “Cũng may, còn ít rẫy bố mẹ chưa bán hết và căn nhà này. Em muốn gắn bó với đất đai để ổn định cuộc sống. Em còn trẻ, tương lai còn dài”.
Ở làng Hra, xã Ia Ko, chúng tôi còn gặp ông Siu Kran, bố của Ksor Thơ (sinh năm 2006 - một trong 7 trường hợp hồi hương). Ông Kran vẫn nhớ như in nỗi buồn lo khi biết con trốn sang Thái Lan. “Vợ chồng tôi không cho con đi. Qua tới nơi nó mới gọi điện báo. Thỉnh thoảng nó gọi về, lần nào cũng kêu khổ, mệt mỏi. Bây giờ tôi chỉ muốn nó ở nhà, đi làm cà phê, sống ở quê mình là sung sướng nhất”.
Những câu chuyện kể trên lại là lời cảnh báo về việc ra nước ngoài lao động, sinh sống hoặc định cư bằng con đường bất hợp pháp. Không có giấy tờ chứng minh nhân thân, không có việc làm, không được pháp luật nước sở tại bảo vệ, thường xuyên bị truy bắt, giam giữ và trục xuất là nỗi lo thường trực của các trường hợp cư trú trái phép ở Thái Lan. Đặc biệt, trẻ em đi theo bố mẹ phải đối mặt với nguy cơ gián đoạn học tập, thiếu sự chăm sóc và chịu nhiều thiệt thòi về sức khỏe cũng như tinh thần.
Do đó, bà con nhân dân tuyệt đối không tin theo các đối tượng môi giới, tổ chức đưa người xuất cảnh trái phép; khi có nhu cầu học tập, lao động hoặc định cư ở nước ngoài cần thực hiện theo đúng quy định của pháp luật để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của bản thân và gia đình. Đồng thời, những công dân Việt Nam hiện đang cư trú trái phép tại Thái Lan nên chủ động liên hệ với cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam, cơ quan chức năng hoặc công an địa phương để được hướng dẫn, hỗ trợ các thủ tục cần thiết, sớm trở về nước an toàn, tránh những rủi ro pháp lý, giảm thiểu nguy cơ bị bắt giữ, giam giữ hoặc trục xuất. Đối với những trường hợp tự nguyện hồi hương, chính quyền địa phương sẽ quan tâm, hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng, ổn định cuộc sống trên quê hương.
