"Một bước đột phá lịch sử"
Quân đội Mỹ đã phóng các tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và máy bay không người lái tấn công vào Iran, sử dụng cuộc xung đột để thử nghiệm các loại vũ khí thử nghiệm trong chiến đấu lần đầu tiên. Đô đốc Brad Cooper, người đứng đầu Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, đã xác nhận hôm 25/3 rằng, các đơn vị Lục quân Mỹ đã bắn tên lửa tấn công chính xác (PrSM) vào các mục tiêu của Iran, gọi đó là "một bước đột phá lịch sử" và "một khả năng tấn công sâu chưa từng có".
PrSM là một tên lửa đạn đạo tầm ngắn được đưa vào sử dụng hơn 2 năm trước và có thể được bắn từ hệ thống pháo phản lực cơ động cao M142 (HIMARS). Vũ khí được sản xuất bởi nhà thầu quốc phòng Mỹ Lockheed Martin và có giá ước tính khoảng 1,6 triệu đô la Mỹ. Các quan chức Mỹ cho biết rằng, hệ thống HIMARS đã được sử dụng để tấn công Iran, mặc dù họ từ chối tiết lộ loại đạn dược cụ thể nào đã được phóng. Tuy nhiên, hình ảnh về các cuộc tấn công cho thấy rõ ràng rằng, tên lửa PrSM đã được sử dụng.
Việc PrSM ra mắt hoạt động "báo hiệu sự khởi đầu của một chương mới về khả năng tấn công của Lục quân, với tầm bắn và độ chính xác cao hơn đáng kể", Patrycja Bazylczyk, Phó giám đốc Dự án Phòng thủ Tên lửa thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, nói với Business Insider. PrSM không phải là loại vũ khí mới duy nhất được quân đội Mỹ xác nhận kể từ khi lực lượng Mỹ và Israel bắt đầu tấn công Iran hôm 28/2. Vài giờ sau khi những quả bom đầu tiên được thả, CENTCOM, Cơ quan giám sát các hoạt động của quân đội ở Trung Đông, cho biết lực lượng đặc nhiệm Scorpion Strike của họ đã sử dụng máy bay không người lái tấn công một chiều lần đầu tiên trong chiến đấu.
CENTCOM thành lập lực lượng đặc nhiệm này vào tháng 12/2025, đánh dấu phi đội máy bay không người lái tấn công một chiều đầu tiên của Mỹ trong khu vực. Việc ra mắt cho thấy sự chuyển đổi tương đối nhanh chóng từ khi triển khai đến khi sử dụng trong chiến đấu.
Sử dụng công nghệ UAV của Iran
Trong bối cảnh tập trung sức mạnh quân sự lớn nhất của Mỹ ở Trung Đông trong nhiều thập kỷ, tầm quan trọng - và sự trớ trêu - của một khía cạnh trong cuộc chiến của Mỹ chống lại Iran lại hầu như không được chú ý.
Trong những đợt tấn công mở màn, Mỹ đã lặng lẽ đưa vào sử dụng Hệ thống Tấn công Chiến đấu Không người lái Chi phí thấp (Lucas), một loại máy bay không người lái tấn công một chiều được mô phỏng theo công nghệ giá rẻ mà chính Iran đã phát triển từ những năm 1980. Những máy bay không người lái Shahed này được cho là lấy cảm hứng từ công nghệ do Israel phát triển, quốc gia đã cùng Mỹ dẫn đầu cuộc tấn công. Do lệnh trừng phạt, máy bay không người lái Shahed (cùng với tên lửa đạn đạo) đã trở thành vũ khí không quân chủ lực do Iran tự sản xuất - một hệ thống tương đối rẻ tiền được thiết kế không phải để vượt trội hơn hệ thống phòng thủ của phương Tây mà là để làm suy yếu chúng. Mẫu ban đầu (Shahed-131) đã ra mắt hoạt động vào tháng 9/2019, trong một cuộc tấn công vào một nhà máy lọc dầu của Arab Saudi.
Nhưng sự bắt đầu như một giải pháp quân sự tạm thời đã trở thành một vũ khí toàn cầu - được sử dụng lần đầu tiên bởi các lực lượng ủy nhiệm khu vực của Iran như lực lượng Houthi ở Yemen, sau đó là Nga trong cuộc chiến chống Ukraine. Điều này đã khiến Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky gọi Iran là “đồng phạm của Putin” vì không chỉ cung cấp cho Nga máy bay không người lái Shahed mà còn cả công nghệ để tự chế tạo. Ấn tượng bởi sự thành công trên chiến trường từ các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái quy mô lớn, chi phí thấp, Mỹ đã nỗ lực bí mật thu giữ Shahed-136 để phân tích kỹ thuật. Họ đã đảo ngược kỹ thuật các mẫu vật này để tạo ra các bản sao phục vụ huấn luyện chống máy bay không người lái, và sau đó được điều chỉnh thành hạm đội máy bay không người lái Lucas hiện tại.
Việc triển khai diễn ra nhanh chóng. Trong vòng 5 tháng kể từ khi chương trình được khởi động, Lầu Năm Góc đã trang bị cho lực lượng Mỹ ở Trung Đông máy bay không người lái Lucas. Khả năng phóng từ biển của chúng đã được thử nghiệm bằng cách sử dụng một tàu chiến ở Vịnh Ba Tư.
Sau đó, vào ngày 28/2, Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ xác nhận rằng, máy bay không người lái Lucas đã được sử dụng trong chiến đấu lần đầu tiên. Theo một quan chức Mỹ, những chiếc máy bay không người lái Lucas được phóng từ mặt đất bởi Scorpion Strike, một lực lượng đặc nhiệm của Mỹ được thành lập vào tháng 12/2025 để “lật ngược tình thế với Iran” bằng công nghệ máy bay không người lái.
Máy bay không người lái Lucas cũng được cho là đã được sử dụng tại thủ đô Caracas của Venezuela vào ngày 3/1/2026, như một phần của chiến dịch Mỹ nhằm bắt giữ tổng thống nước này, Nicolás Maduro. Nhưng sự ra mắt chính thức của chúng ở Iran báo hiệu một sự thay đổi về kinh tế, và thậm chí có thể cả triết lý, của sức mạnh không quân Mỹ. Khi nghe tin về hệ thống Lucas vào tháng 12/2025, một quan chức cấp cao của Iran được cho là đã hả hê: “Không có vinh dự nào lớn hơn việc chứng kiến các siêu cường tự xưng quỳ gối trước một chiếc máy bay không người lái của Iran và bắt chước nó”.
Bài toán về chiến tranh hiện đại
Trong nhiều thập kỷ, sức mạnh không quân phương Tây đã nỗ lực chế tạo những cỗ máy bay nhanh hơn, cao hơn và xa hơn. Nhưng ngay từ năm 1979, quan chức Lầu Năm Góc Norm Augustine đã tiến hành một nghiên cứu về chi phí leo thang của máy bay chiến đấu Mỹ. Điều này khiến ông kết luận, với giọng điệu hài hước:
Năm 2054, toàn bộ ngân sách quốc phòng sẽ chỉ để mua được một máy bay chiến thuật duy nhất. Máy bay này sẽ phải được Không quân và Hải quân sử dụng luân phiên mỗi bên 3,5 ngày mỗi tuần, trừ những năm nhuận, khi đó nó sẽ được dành cho Thủy quân lục chiến sử dụng thêm một ngày. Nhưng ẩn ý sau sự hài hước của Augustine là một sự thật quan trọng. Những cỗ máy chiến tranh tiên tiến này rất đáng gờm - nhưng chúng cũng khan hiếm, khó thay thế và quá nhạy cảm về mặt chính trị để có thể mất đi.
Câu trả lời cho vấn đề nan giải này là “số lượng lớn với giá cả phải chăng”. Kinh nghiệm quân sự ở Israel và Ukraine - nơi khoảng 75% số vụ thương vong trên chiến trường được cho là do máy bay không người lái cỡ nhỏ gây ra - cho thấy lợi ích của việc sở hữu các hệ thống giá rẻ, có thể thay thế và bổ sung cho các máy bay tiên tiến nhất của Mỹ. Với giá khoảng 35.000 đô la Mỹ (26.000 bảng Anh) mỗi chiếc, Lucas thể hiện rõ logic này - và chương trình “thống trị bằng máy bay không người lái” của chính quyền Trump đặt mục tiêu sở hữu 340.000 máy bay không người lái tương đương vào đầu năm 2028. Điều này dựa trên Sáng kiến Sao chép (Replicator Initiative) trước đó, được khởi xướng dưới thời người tiền nhiệm của Tổng thống Trump, ông Joe Biden.
So sánh UAV của Iran và Mỹ
Dòng máy bay không người lái Shahed của Iran được chế tạo để tấn công tầm xa, một chiều. Biến thể được sử dụng rộng rãi và hiệu quả nhất, Shahed-136, là một máy bay không người lái dài 3,5 mét làm bằng xốp và ván ép, mang theo đầu đạn nổ nặng 40-50 kg.
Những "vũ khí lượn vòng" này có thể bay đến khu vực mục tiêu cách xa hơn 1.000 dặm với tốc độ khoảng 230 km/h, sau đó bay vòng tròn trong tối đa 6 giờ trước khi lao xuống mục tiêu. Được đẩy bởi động cơ piston 50 mã lực với tiếng vo ve đặc trưng giống như xe máy, những máy bay không người lái này sử dụng định vị vệ tinh và lộ trình được lập trình sẵn với độ chính xác cao, giả sử chúng có thể vượt qua các nỗ lực gây nhiễu hệ thống dẫn đường của kẻ thù.
Với chi phí lên đến hơn 20.000 đô la Mỹ mỗi chiếc, chúng nằm trong phân khúc chiến tranh giữa máy bay không người lái quadcopter điều khiển bằng tay, rẻ hơn nhưng không thể mang đầu đạn lớn, và tên lửa hành trình đắt tiền. Phiên bản do Nga lắp ráp, được biết đến với tên gọi Geran-2, đã mở rộng mối đe dọa từ máy bay không người lái đến các cơ sở hạ tầng quốc gia trọng yếu, các thành phố và tài sản quân sự trên khắp Ukraine.
Không giống như Shahed-136, mẫu máy bay không người lái sao chép được quân đội Mỹ sử dụng lần đầu tiên để huấn luyện chống máy bay không người lái, có tên là FLM-136 - nhẹ hơn. Điều này làm giảm tầm bay xuống còn 400 dặm vì nó không thể mang nhiều nhiên liệu, và giảm một nửa tải trọng vũ khí (mặc dù ở mức 18kg, nó vẫn gấp đôi so với Hellfire, tên lửa không đối đất chủ lực của Mỹ).
Các máy bay không người lái Lucas được quan sát thấy có hệ thống camera gắn ở mũi có thể xoay chuyển và các mô-đun (bộ phận) kết nối vệ tinh. So với hầu hết các hệ thống Shahed được lập trình sẵn, ngay cả kết nối gián đoạn cũng cho phép người điều khiển Lucas điều chỉnh lại nhiệm vụ của máy bay không người lái đang bay, cập nhật dữ liệu mục tiêu hoặc phối hợp các loạt tấn công một cách linh hoạt hơn so với các thế hệ hệ thống tấn công một chiều trước đó.
Các liên kết vệ tinh cũng có thể hỗ trợ các chiến thuật "bầy đàn" được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo, khi máy bay không người lái hoạt động như một đội tấn công phối hợp. Nếu được sử dụng với số lượng lớn, máy bay không người lái Lucas có thể làm quá tải hệ thống radar của Iran bằng cách hiển thị nhiều vật thể hơn mức mà người điều khiển có thể theo dõi một cách thoải mái. Bằng cách đó, chúng có thể tạo ra các hành lang mà qua đó các hệ thống vũ khí mạnh mẽ hơn (nhưng đắt tiền hơn) của Mỹ và Israel có thể đi qua mà không bị ảnh hưởng. Điều này là cần thiết để tấn công các mục tiêu được bảo vệ nghiêm ngặt như hầm trú ẩn chiến lược và các cơ sở hạt nhân.
Máy bay không người lái giá rẻ, dùng một lần hoạt động tốt nhất trong các khu vực nhỏ gọn như Trung Đông, nơi khoảng cách và hậu cần dễ quản lý. Nhưng tiềm năng đầy đủ của Lucas trong môi trường tranh chấp, bị gây nhiễu sẽ phụ thuộc vào khả năng sử dụng các kỹ thuật bầy đàn được điều khiển bởi trí tuệ nhân tạo. Cho đến nay, Mỹ vẫn thiếu công nghệ, sự ủng hộ của công chúng và khung pháp lý để giới thiệu một lực lượng không quân thực sự được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo. Nhưng điều đó có thể sẽ sớm trở thành hiện thực.
Chuyên gia Patrycja Bazylczyk nói rằng “các tiêu đề báo chí chủ yếu kể về việc lực lượng Mỹ sử dụng các tên lửa đánh chặn trị giá hàng triệu đô la chống lại các máy bay không người lái trị giá hàng nghìn đô la”. “Sự mất cân bằng về chi phí đang thay đổi”, bà nói thêm. “Việc sử dụng máy bay không người lái Lucas chống lại Iran cho thấy Mỹ sẵn sàng cho Iran nếm trải chính thứ thuốc mà họ đã dùng”.
Dan Rice, một cựu sĩ quan pháo binh của Quân đội Mỹ, người từng là cố vấn đặc biệt cho lãnh đạo quân sự Ukraine, cho biết rằng PrSM và Lucas có thể được lựa chọn cho các cuộc tấn công dựa trên “mục tiêu chính xác”, chứ không phải là Mỹ đang cố gắng phô trương khả năng của mình. “Trong hầu hết các trường hợp, các mục tiêu đã được lên kế hoạch từ lâu”, Rice nói với Business Insider, thêm rằng một quy trình lập kế hoạch kỹ lưỡng sẽ lựa chọn đúng loại vũ khí phù hợp với hiệu quả chiến đấu mong muốn. “Những vũ khí mới này là một phần trong hệ thống của chúng tôi và đang thực hiện đúng vai trò của chúng”. Tuy nhiên, việc sử dụng chúng trong chiến đấu cung cấp cho Mỹ thông tin tác chiến quý giá về các khả năng này.
Iran: Cuộc khủng hoảng khác phía sau khói lửa... 
Khủng hoảng Iran - phép thử khắc nghiệt với ngành hàng không 
