Những thức uống của tương lai

Sự phát triển không ngừng của khoa học kỹ thuật đã và đang tạo nên những cuộc cách mạng lớn trong nhiều lĩnh vực của đời sống.

Nhờ sự thông minh và nhạy bén, con người luôn tìm ra những chất liệu mới, biến cái không thể trở thành thực tế nhằm giúp cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Trong bối cảnh này, sự xuất hiện của các loại đồ uống mới độc đáo từ “những thứ không tưởng” đang trở thành tâm điểm của dư luận. Nước bồn cầu, sữa gián, đồ uống cao năng lượng, bia không cồn hay viên nước “uống liền” được dự báo sẽ trở thành giải pháp cứu sống con người trước viễn cảnh nguồn nước và thực phẩm đứng trước nguy cơ cạn kiệt do bùng nổ dân số trong tương lai.

Tái chế nước bồn cầu

Theo dự đoán, hơn 4 tỷ người trên thế giới sẽ phải sống trong cảnh không có nước sạch để dùng. Vấn đề này sẽ lên đỉnh điểm trong vòng 1 thập kỷ tới, chính vì thế các nhà khoa học tại Australia đã hướng tới một phương án đó là tái chế nước thải từ bồn cầu thành nước sạch để... uống. Phương án có tên “toilet-to-tap” có thể trở thành cứu tinh cho những người không có nước sạch.

Ketone.
Ketone.

Nhìn tổng quát, nước thải đi qua các cống rãnh, bao gồm từ các toilet, rồi được lọc và xử lý (nhờ thẩm thấu ngược và chiếu tia cực tím) cho đến khi sạch như nước đóng chai tinh khiết. Các nhà khoa học khẳng định, nước được tái chế rất an toàn, thậm chí “sạch hơn” nước tinh khiết, và có mùi vị giống như tất cả những loại nước đóng chai hay lấy từ vòi, nhiều khi còn có vị hơi ngọt dịu.

Hiện nay, vấn đề biến đổi khí hậu gây hạn hán và dân số tăng cao khiến các nguồn nước sạch trở nên khan hiếm. Do vậy, nhiều thành phố ở Australia đã bắt đầu áp dụng phương án “toilet-to-tap” để sản xuất nước sạch. Nước thải sinh hoạt không chỉ bao gồm nước xả từ toilet, mà còn bao gồm những lượng nước đi xuống cống mỗi khi rửa thực phẩm hay phương tiện.

Lượng nước này là một nguồn dồi dào chưa được sử dụng, hơn nữa chi phí sử dụng rẻ hơn rất nhiều và là nguồn tài nguyên luôn sẵn có. Trung bình mỗi thành phố thực hiện phương án tái chế lượng nước thải có thể giảm nhu cầu nước xuống tới 60%.

Thế nên, việc tái chế nước thải không chỉ cần thiết mà còn quan trọng đối với việc duy trì nguồn cung nước sạch trong tương lai. Nhiều người đã đùa rằng, vì thiếu nước sạch nên loài người có thể sẽ phải... uống nước bồn cầu trong tương lai.

Viên nước uống liền

Ooho - những viên nước trong nằm gọn trong lòng bàn tay có thể “ăn” được bất cứ lúc nào - là một phát minh ấn tượng giúp con người bảo vệ môi trường Trái Đất. Sản phẩm độc đáo này được sản xuất bởi Skipping Rocks Lab, một công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực liên quan đến các sản phẩm bảo vệ môi trường bền vững tại London (Anh).

Viên nước uống liền.
Viên nước uống liền.

Theo công bố, Ooho là một bình nước sinh học có thể dễ dàng phân hủy, được tạo ra bởi tảo biển và calcium chloride (đây là những thành phần hoàn toàn không gây ảnh hưởng tới sức khỏe con người). Về cơ bản, Ooho sẽ có hình dạng một khối cầu nhỏ với lớp màng bên ngoài và nước chứa bên trong. Lớp màng này hoàn toàn có thể ăn được, khi người dùng muốn uống nước thì chỉ việc làm thủng lớp màng bên ngoài và uống.

Để có thể tạo ra khối nước Ooho, các nhà sản xuất sẽ làm đông đặc nước thành những khối cầu băng, sau đó đổ chất lỏng tại màng bao trùm ra ngoài khối cầu. Khi khối nước đá tan ra, lớp màng sẽ đông đặc lại, tạo nên khối cầu nước hoàn chỉnh. Được biết, vật liệu làm nên Ooho có giá rẻ hơn so với nhựa dùng để đóng chai hiện tại.

Hiện nay, Skipping Rocks Lab đã được Liên minh châu Âu duyệt một khoản trợ cấp lớn cho việc phát triển dự án tuyệt vời này. Đây được coi như một bước tiến mang tính cách mạng để giảm thiểu số lượng chai nhựa khổng lồ hiện nay. Trong tương lai, Ooho có thể được sản xuất đại trà, rộng rãi với mức chi phí thấp để thay thế hoàn toàn cho các chai nước bằng nhựa, từ đó giúp cải thiện môi trường Trái Đất.

“Siêu thực phẩm” sữa gián

Trong một phát hiện đột phá mới đây, các nhà khoa học đã tìm thấy một loài gián sinh sống ở khu vực Thái Bình Dương có tên khoa học là Diploptera punctata sinh sản bằng hình thức đẻ con. Những chú gián con được nuôi dưỡng bằng một chất lỏng giàu protein, chất béo và đường được tiết ra từ cơ thể của gián mẹ.

Theo nhận định, các tinh thể protein chính là sữa đối với những con gián con, và đây được coi là một yếu tố quan trọng cho sự tăng trưởng và phát triển của chúng. Kết quả phân tích cho thấy, “sữa gián” chứa năng lượng gấp ba lần so với sữa trâu cùng khối lượng, và cung cấp nhiều calo hơn hẳn sữa bò. 

Sữa gián.
Sữa gián.

Các nhà khoa học đã trích một trong những tinh thể protein để tìm hiểu thêm về tiềm năng dinh dưỡng của nó. Thậm chí, họ còn kiểm tra cả bộ gene và kết luận rằng đây là một loại thực phẩm hoàn chỉnh.

Một số ý kiến cho rằng, “sữa gián” hoàn toàn có thể trở thành “siêu thực phẩm” cung cấp dinh dưỡng cho con người trong tương lai, giúp đối mặt với tình trạng thiếu hụt lương thực do dân số tăng nhanh. Đây có thể trở thành “nguồn sống mới” bổ sung protein, các axit amin thiết yếu, chất béo và đường.

Hơn nữa, protein từ “sữa gián” có một lợi thế độc đáo vì một khi các protein được tiêu hóa hết, lượng protein tương đương sẽ được giải phóng ra. Nếu con người cần thức ăn giàu năng lượng, được giải phóng theo thời gian và một loại thực phẩm hoàn chỉnh, thì “sữa gián” chính là lựa chọn phù hợp nhất. Tuy nhiên, vì không thể lấy sữa gián bằng cách như vắt sữa bò nên các nhà khoa học muốn thiết lập trình tự gen để sao chép và tổng hợp ra chúng.

Họ đang thử nghiệm cô lập gen tạo protein từ gián, sau đó nhân rộng và phát triển nó trong hệ thống lên men ở nhiều hũ vi sinh để sản xuất số lượng lớn.

Đồ uống cao năng lượng

Công ty Soylent (Mỹ) đã đi đầu trong việc tạo ra thực đơn tương lai với loại đồ uống có thể thay thế thức ăn là cà phê và sản phẩm Soylent. Đây thực chất là đồ uống được sản xuất dưới dạng lỏng hoặc bột, chứa đủ các chất bổ dưỡng cùng vitamin cần thiết, và có thể thay thế hoàn toàn thực phẩm. Giờ đây, sau hàng loạt những cải tiến, công ty cho ra đời sản phẩm mới nhất mang tên Coffiest - loại đồ uống được ví như Soylent 2.0, chứa 150g cafein, axit amin L-theanine và hương vị cà phê.

Coffiest không chỉ chứa cafein với một lượng bằng 2 ly cà phê mà còn có đủ các chất dinh dưỡng giúp bù đắp 20% khẩu phần ăn trong ngày. Theo đó, sản phẩm này không chỉ thay thế cho bữa ăn sáng mà còn bao gồm cả thức uống giúp người ăn có cảm giác hưng phấn sảng khoái.

Coffiest.
Coffiest.

Cũng trong lĩnh vực điều chế thức uống của tương lai, nhóm các nhà khoa học đến từ đại học Oxford (Anh) đã nghiên cứu ra một loại nước uống kỳ lạ có thể dùng thay thế thức ăn vì chứa một hàm lượng calo nhất định. Loại thức uống được gọi là Ketone này hoàn toàn không hề chứa ba loại năng lượng “cần để sống” là carbohydrate, chất béo, protein mà vẫn cung cấp calo cần thiết cho sự sống. Tên của thức uống này thực ra là một dạng phân tử tồn tại trong cơ thể người.

Trong quá trình sử dụng chất béo, cơ thể giải phóng các phân tử gọi là ketone. Việc tiêu thụ trực tiếp ketone cho cơ thể một nguồn năng lượng lớn và hiệu quả. Mới đây, nhóm nghiên cứu đã phối hợp với một số công ty để tung loại thức uống chứa ketone ra thị trường. Họ kỳ vọng rằng trong tương lai, sản phẩm sẽ được ứng dụng trong nhiều tình huống như các chuyến đi dài ngày cần nhiều sức lực, hay sử dụng cho các bệnh nhân không thể ăn uống bình thường.

Bia... uống mãi không say

Bia không cồn là loại bia không chứa cồn hoặc chỉ chứa một lượng cồn rất nhỏ. Theo các nhà nghiên cứu, sự ra đời của sản phẩm bia không cồn là một giải pháp tối ưu nhằm giảm thiểu mặt tiêu cực của cồn cho người sử dụng. 

Bia không cồn có thể giảm nguy cơ mắc bệnh tim, các vấn đề về gan, bệnh gout, hay giảm gia tăng nguy cơ mắc một vài dạng ung thư. Nhiều chuyên gia dinh dưỡng cũng công nhận, bia không cồn là thứ đồ uống tuyệt vời, thức uống bổ dưỡng trong chế độ bổ sung nước hàng ngày cho cơ thể.

Cũng nhờ những tác dụng đó mà bia không cồn khá thích hợp với phụ nữ, những người cần sự tỉnh táo trong giờ làm việc, và những người điều khiển các phương tiện tham gia giao thông. 

Từ đây, nhiều nhà sản xuất bia thủ công bắt đầu thay đổi chiến lược phát triển, khiến bia không cồn ngày càng phổ biến hơn trên thị trường, nhằm hướng tới phân khúc khách hàng ngoài “bia truyền thống”.

Bia không cồn đang là phân khúc đồ uống phát triển nhanh nhất trên thị trường rượu bia hiện nay. Điển hình cho dấu hiệu tăng trưởng một cách nhanh chóng của loại bia này nằm ở thị trường Trung Đông, nơi đang chiếm một phần ba doanh số bán bia không cồn trên toàn cầu. Nếu các hãng đồ uống áp dụng những công nghệ tiên tiến nhất trong sản xuất thì số lượng tiêu thụ bia không cồn sẽ còn tăng đáng kể.

Trong tương lai không xa, bia không cồn đang có một lợi thế rất lớn để chiếm lĩnh thị phần của bia rượu có cồn. Một phần vì chính phủ các nước trên thế giới đã có những quy định khắt khe hơn về sử dụng đồ uống có cồn. 

Phần khác vì nhận thức của người dân đã được cải thiện rất nhiều trong thời gian qua, và đặc biệt dòng bia này còn được sử dụng như một đồ uống tốt cho sức khỏe chứ không hề gây hại như bia rượu có cồn...

Tuyết Nguyễn

Các tin khác

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.

Tản mạn Thần Bạch Mã

Tản mạn Thần Bạch Mã

Thần Bạch Mã là vị thần hiện được thờ cúng tại đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm, Hà Nội. Từ thời Lý, đó là ngôi đền trấn phía Đông, tương ứng với đền Quán Thánh trấn phía Bắc, đền Kim Liên trấn phía Nam và đền Voi Phục trấn phía Tây thành Thăng Long.