Nhìn từ xu thế dùng AI dựng lại lịch sử

Khi lịch sử trở thành mối quan tâm đại chúng

Những câu chuyện từ thời các triều vua Đinh, Lê, Lý, Trần, Hồ, Hậu Lê, Nguyễn… đã được các nhà nghiên cứu “tay ngang” đưa lên mạng xã hội. Những trận chiến oanh liệt đã làm nên những trang sử vàng son chói lọi suốt hơn 1000 năm dựng nước, giữ nước, các nhân vật nổi tiếng hay những biến cố của lịch sử Việt Nam và thế giới qua các thời kỳ… đều được tái hiện khá sinh động bằng hình ảnh, đồ họa, giọng đọc AI và kỹ thuật dựng phim hiện đại.

Sự phát triển của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cách xã hội tiếp cận lịch sử. Nhưng đồng thời, nó cũng đặt ra một câu hỏi lớn: Khi bất kỳ ai cũng có thể kể chuyện lịch sử, ai sẽ là người bảo đảm tính xác thực của những câu chuyện đó?

Không thể phủ nhận những tác động tích cực mà công nghệ mang lại cho việc phổ biến lịch sử.

Những trận chiến từng chỉ tồn tại qua vài dòng mô tả trong sách nay được tái hiện bằng hình ảnh sinh động. Những nhân vật lịch sử vốn xa lạ với giới trẻ được kể lại bằng ngôn ngữ gần gũi hơn. Những bộ sử dày hàng nghìn trang được chuyển hóa thành hình ảnh trực quan, giúp công chúng tiếp cận dễ dàng hơn.

Tiến sĩ Phạm Văn Tuấn, công tác tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), cho rằng công nghệ đã mở ra cơ hội lớn để lịch sử đến gần công chúng hơn, so với những văn bản học thuật khô cứng. Đây là mặt tích cực không thể phủ nhận của thời đại số.

Rào cản học thuật

Tuy nhiên, ông Tuấn cảnh báo, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế chuyên môn học thuật. Thực tế cho thấy nhiều nội dung lịch sử được tạo ra bằng AI vẫn tồn tại không ít sai sót, từ dịch thuật Hán Nôm đến việc dẫn nguồn, trích dẫn tư liệu. Có trường hợp người dựng khẳng định thông tin được lấy từ các bộ sử như “Đại Việt sử ký toàn thư” hay “An Nam chí lược”, nhưng khi đối chiếu lại không tìm thấy nội dung tương ứng trong các tài liệu gốc.

Nhà nghiên cứu này nhấn mạnh rằng học thuật luôn có sự phân tầng. Những người được đào tạo chuyên sâu trong các trường đại học, viện nghiên cứu hay các cơ sở học thuật có hệ thống phương pháp nghiên cứu, phản biện và kiểm chứng khoa học mà người làm nội dung đại chúng khó có thể thay thế. Theo ông, tri thức lịch sử được hình thành và phát triển từ một tầng lớp tinh hoa học thuật, sau đó lan tỏa dần tới cộng đồng. Việc một cá nhân có thể sử dụng công nghệ để sản xuất nội dung lịch sử không đồng nghĩa với việc họ trở thành nhà nghiên cứu lịch sử.

Mở rộng hơn với nhận định của TS Phạm Văn Tuấn, nhà nghiên cứu lịch sử - văn hóa dân gian Lê Thái Dũng bày tỏ: Thời đại công nghệ ngày nay, việc tìm hiểu về lịch sử là một tín hiệu đáng mừng vì trước đây mọi người nghe đến sử rất khô khan, chán nản, loanh quanh con số và sự kiện. Nhờ có công nghệ, thế hệ hiện nay được tiếp cận sử dưới góc độ câu chuyện thú vị chứ không phải sự kiện, khô khan như trong sách vở dạy trong trường học.

Nếu giới chuyên môn chậm đổi mới, họ sẽ bị bỏ lại phía sau

Tuy nhiên, ông cho rằng các cơ quan, tổ chức có chức năng nghiên cứu và phổ biến lịch sử đang phản ứng quá chậm trước nhu cầu này. Trong khi công chúng ngày càng muốn tìm hiểu lịch sử, hay nói đúng hơn, lịch sử đang ngày càng trở thành đề tài thu hút công chúng, thì những sản phẩm chính thống vẫn nặng tính hàn lâm, thiếu sức hấp dẫn và chưa tận dụng hiệu quả các phương thức truyền thông hiện đại. Và khoảng trống đó đang được lấp đầy bởi các cá nhân, nhóm làm nội dung tự phát nhưng nhanh nhạy trên mạng xã hội.

Theo ông, đáng lẽ việc lan tỏa lịch sử đến đông đảo công chúng phải là trách nhiệm của những người làm chuyên môn. Thế nhưng nhiều công trình nghiên cứu hiện nay vẫn chỉ lưu hành trong phạm vi hẹp, số lượng phát hành ít, giá thành cao và cách thể hiện khô cứng, khiến công chúng khó tiếp cận. Trong khi đó, những người không chuyên lại tạo ra được các sản phẩm gần gũi, thu hút và có sức lan tỏa mạnh hơn.

Dù còn nhiều tranh luận về độ chính xác, ông cho rằng việc ngày càng có nhiều người yêu thích, tìm hiểu văn hóa và lịch sử Việt Nam thông qua các sản phẩm mới là một tín hiệu đáng mừng. Đồng thời, đây cũng là lời cảnh báo rằng nếu giới sử học và các cơ quan chuyên môn tiếp tục chậm đổi mới, họ sẽ ngày càng bị bỏ lại phía sau trong cuộc cạnh tranh này.

Về vấn đề khi có quá nhiều trang sử nổi lên một cách tự phát thì việc cạnh tranh giữa các bên là điều không thể tránh khỏi. Câu hỏi đặt ra, những trang sử này để thu hút sự chú ý, họ có cố tình làm lệch đi lịch sử hay không?

Chuyên gia lịch sử - văn hóa dân gian Lê Thái Dũng nhận định phần lớn những người làm nội dung lịch sử trên mạng không cố tình xuyên tạc hay bịa đặt để câu view. Nhiều trường hợp sai sót đơn giản là do hạn chế về kiến thức hoặc chưa có điều kiện thẩm định, đối chiếu nguồn tư liệu một cách đầy đủ.

Việc đặt tiêu đề hấp dẫn hay khai thác những chi tiết ít người biết để thu hút sự quan tâm của công chúng là điều bình thường, bởi ai cũng tò mò với những câu chuyện mới lạ. Tuy nhiên, điều quan trọng là thông tin phải được xử lý một cách cẩn trọng, không nên lấy một chi tiết nhỏ rồi phóng đại thành bản chất của cả một vấn đề hay một giai đoạn lịch sử.

“Điều tôi lo ngại hơn là hiện nay các nội dung lịch sử đang phát triển rất nhanh theo hướng tự phát, trong khi lại thiếu những cơ chế định hướng và kiểm chứng cần thiết. Vì vậy, các cơ quan chuyên môn cần tham gia mạnh mẽ hơn trong việc xác thực nguồn tư liệu, chuẩn hóa thông tin và tạo ra những nguồn tham khảo đáng tin cậy cho công chúng" - ông nói.

Không thể nói về lịch sử mà không chịu trách nhiệm

Trong khi đó, nhà nghiên cứu lịch sử - văn hóa dân gian PGS.TS Bùi Xuân Đính cho rằng vấn đề cốt lõi của nghiên cứu lịch sử không nằm ở công nghệ mà nằm ở phương pháp tiếp cận. “Làm sử trước hết phải trung thực với tư liệu. Người nghiên cứu lịch sử không thể chỉ dựa vào những gì người khác đã trích dẫn, càng không thể chỉ dựa vào Google hay AI. Con đường đúng đắn nhất vẫn là quay về với văn bản gốc”, ông nhấn mạnh.

Theo ông, nghiên cứu bất kỳ giai đoạn nào của lịch sử Việt Nam cũng phải xuất phát từ những bộ sử nền tảng và các nguồn tư liệu nguyên bản. Ông cũng bày tỏ lo ngại trước xu hướng “làm tắt” đang xuất hiện không chỉ trên mạng xã hội mà ngay trong một bộ phận nghiên cứu sinh trẻ. “Họ sử dụng kết quả của người khác, dẫn lại tài liệu đã được trích dẫn nhiều lần mà không quay về kiểm chứng nguồn gốc. Nếu không tiếp cận được văn bản gốc thì phải ghi rõ “dẫn theo”. Đó là sự trung thực học thuật tối thiểu”, ông nói.

Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, Google hay AI chỉ nên được xem là công cụ dọn đường. Chúng có thể giúp người nghiên cứu biết thông tin nằm ở đâu, nhưng không thể thay thế việc xác minh và đối chiếu tư liệu.

Nguy hiểm hơn là khi lịch sử bị biến thành công cụ câu view, câu like hoặc phục vụ mục đích cá nhân. Chỉ cần thêm thắt vài chi tiết giật gân, áp đặt cảm xúc chủ quan lên một nhân vật hay một sự kiện lịch sử là có thể tạo ra một câu chuyện hấp dẫn. Nhưng càng hấp dẫn bao nhiêu thì nguy cơ làm lệch nhận thức xã hội về lịch sử càng lớn bấy nhiêu. Nhiều người trẻ chưa có nền tảng kiến thức sẽ mặc nhiên coi những thông tin đó là sự thật.

Sự xuất hiện của AI và mạng xã hội đang làm thay đổi sâu sắc mối quan hệ giữa lịch sử và công chúng. Lịch sử không còn là lĩnh vực chỉ dành riêng cho các nhà nghiên cứu, cũng không còn bị giới hạn trong những thư viện hay công trình hàn lâm. Bất kỳ ai cũng có thể kể một câu chuyện lịch sử và tiếp cận hàng triệu người chỉ bằng một chiếc điện thoại.

PGS Bùi Xuân Đính cũng đề cao vai trò của các sử gia. Nếu trước đây sử gia là người nắm giữ tri thức lịch sử, thì ngày nay họ phải trở thành người kiểm chứng, xác thực và dẫn dắt nhận thức xã hội về lịch sử. Không thể chỉ dừng lại ở những công trình hàn lâm dày hàng nghìn trang mà công chúng khó tiếp cận. Những kết quả nghiên cứu cần được chuyển tải thành các ấn phẩm phổ thông, ngắn gọn, trực quan, qua nhiều lối tiếp cận hấp dẫn hơn nhưng tuyệt đối không được đánh đổi tính chính xác. Nếu các cơ quan nghiên cứu, bảo tàng và viện sử học làm tốt điều này, lịch sử sẽ đến được với đông đảo công chúng bằng những tri thức đáng tin cậy thay vì nhường khoảng trống cho các thông tin chưa chuẩn xác hoặc đơn giản chỉ là chưa được kiểm chứng.

Thách thức lớn nhất của thời đại AI không phải là thiếu thông tin lịch sử, mà là sự dư thừa thông tin chưa được kiểm chứng. PGS.TS Bùi Xuân Đính quan ngại: “Điều đáng lo nhất hiện nay không phải là có quá nhiều người nói về lịch sử, mà là có quá nhiều người nói về lịch sử mà không chịu trách nhiệm với sự thật lịch sử”