Bài toán dài hơi của ngành khảo cổ

Nhân lực đầu vào nhỏ giọt

Năm học 2025-2026, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (KHXH&NV) không có sinh viên theo học hướng chuyên ngành khảo cổ học. Sang năm học 2026-2027, con số này là 3. Ở bậc sau đại học, nhà trường có 3 học viên cao học, 3 nghiên cứu sinh tiến sĩ; một học viên đã bảo vệ thành công luận văn thạc sĩ. Đào tạo sau đại học vẫn được duy trì, song nguồn người học ở bậc đại học còn rất mỏng.

PGS.TS Đặng Hồng Sơn, Phó hiệu trưởng Trường Đại học KHXH&NV, cho biết tình trạng sinh viên không lựa chọn chuyên ngành khảo cổ đã kéo dài nhiều năm. Khoảng 20 năm qua, nhà trường không mở thêm lớp chuyên ngành sau khóa cuối cùng do cố GS Trần Quốc Vượng giảng dạy. Bởi vậy, ba sinh viên theo học hướng chuyên ngành trong năm học 2026-2027 là tín hiệu tích cực nhưng vẫn chưa đủ tạo nguồn kế cận ổn định.

Từ câu chuyện tuyển sinh, vấn đề đặt ra là làm sao duy trì các thế hệ nghiên cứu và mở rộng thành quả của ngành. GS.TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhấn mạnh, khảo cổ học góp phần nghiên cứu lịch sử, văn hóa dân tộc và nhận diện những giá trị di sản được tích lũy qua nhiều thời kỳ.

Tư liệu từ điều tra, thám sát, khai quật và nghiên cứu chuyên sâu bổ sung nhận thức về quá khứ, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, phát huy di sản. Một ngành khoa học muốn phát triển bền vững, theo ông, cần có các thế hệ tiếp nối đủ năng lực kế thừa và mở rộng thành quả nghiên cứu.

Nhu cầu ấy càng rõ khi nhiệm vụ bảo tồn di sản được cụ thể hóa bằng những mục tiêu lớn. Quyết định số 3399/QĐ-BVHTTDL ngày 23/9/2025 phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035, đặt mục tiêu đến năm 2030 tu bổ, tôn tạo 95% di tích quốc gia đặc biệt và 70% di tích quốc gia. Để đáp ứng khối lượng công việc này, cần có tư liệu và năng lực chuyên môn phục vụ nghiên cứu, nhận diện giá trị di tích.

Hiện tại Trường Đại học KHXH&NV đã đổi tên Khoa Lịch sử thành Khoa Lịch sử và Văn hóa, Bảo tàng Nhân học thành Bảo tàng Lịch sử và Văn hóa. PGS.TS Đặng Hồng Sơn cho biết định hướng mới nhằm mở rộng phạm vi nghiên cứu, đưa giá trị khảo cổ vào nghiên cứu di sản văn hóa và kinh tế văn hóa. Để hướng đi ấy gắn với nhu cầu thực tiễn, cần có các cơ quan, đơn vị tiếp nhận và sử dụng chuyên môn khảo cổ, cùng cơ hội nghề nghiệp và điều kiện nghiên cứu cụ thể cho người học.

Thiếu hụt nền tảng phát triển văn hóa

Khoảng trống nhân lực thể hiện rõ tại các địa phương. Nhiều bảo tàng tỉnh còn thiếu cán bộ chuyên môn khảo cổ, trong khi hoạt động xây dựng và phát triển hạ tầng diễn ra mạnh.

Trước thực tế đó, nhiều chuyên gia khảo cổ từng kiến nghị cơ quan văn hóa bố trí người có chuyên môn để theo dõi địa bàn. Khi thiếu lực lượng này, dấu tích trong lòng đất có thể không được nhận diện kịp thời; việc đánh giá tác động của công trình đến di tích và đề xuất phương án xử lý cũng có nguy cơ thiếu căn cứ chuyên sâu.

Thực trạng ấy đi cùng một nghịch lý. Nhiều địa phương thiếu người theo dõi, trong khi sinh viên tốt nghiệp ngành khảo cổ lại khó tìm được việc làm phù hợp. PGS.TS Tống Trung Tín từng lưu ý: “Nhiều sinh viên học ngành này rất say mê, rất thích, nhưng khi tốt nghiệp lại không có việc”.

Ông cho rằng chính sách phát triển khảo cổ cần tính đến đặc thù về nhân lực, kinh phí và trang thiết bị. Việc tinh giản bộ máy cũng cần được cân nhắc theo đặc điểm từng ngành, nhất là những lĩnh vực ít người nhưng khối lượng công việc lớn.

Để người đã qua đào tạo có cơ hội hành nghề, PGS.TS Tống Trung Tín gợi ý nghiên cứu cơ chế để Hội Khảo cổ học thu hút nhân lực chuyên môn tham gia công việc mà không nhất thiết phải tuyển dụng theo biên chế. Tiếng nói của nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý chuyên môn cũng cần được lắng nghe trực tiếp khi xây dựng chính sách.

Những yêu cầu mới từ hành lang pháp lý liên quan đến luật Di sản Văn hóa 2025 phần nào đặt ra thử thách cho người học trong việc tiếp cận các hoạt động điều tra, khai quật thực tế. Trước bối cảnh này, PGS.TS Đặng Hồng Sơn nhấn mạnh sự cần thiết của việc tiếp tục duy trì đối thoại giữa giới chuyên môn, cán bộ quản lý di sản và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Việc phối hợp này nhằm hài hòa các quy trình thủ tục, vừa bảo đảm nghiêm túc yêu cầu quản lý nhà nước, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động thực hành học thuật.

Ông cũng chỉ ra rằng khai quật có thể làm thay đổi không gian vật lý, giá trị và ý nghĩa của di tích. Vì vậy, tiếng nói chuyên môn của giới khảo cổ cần được phát huy trong quá trình cân nhắc phương án nghiên cứu, khai quật và bảo tồn, giúp cơ quan quản lý đánh giá tác động và lựa chọn cách xử lý phù hợp.

Những vướng mắc trong nghiên cứu và thực hành có thể ảnh hưởng đến việc phát huy giá trị di sản. Bảo tàng, giáo dục, du lịch văn hóa và các sản phẩm công nghiệp văn hóa đều cần tư liệu đáng tin cậy để xây dựng nội dung, diễn giải lịch sử và đưa di sản đến công chúng. Nếu lực lượng nghiên cứu, nhận diện và phân tích tư liệu quá mỏng, nền tảng tri thức cho những hoạt động này có thể khó theo kịp nhu cầu khai thác ngày càng đa dạng. Đây là nguy cơ cần tính đến trong dài hạn, chưa phải căn cứ để kết luận các sản phẩm văn hóa hiện nay đang thiếu cơ sở khảo cổ.

Đằng sau những cuộc khai quật

Hình ảnh nhà khảo cổ giữa hiện trường thường là điều người ta nhớ đến đầu tiên, nhưng đó chỉ là phần dễ nhìn thấy của nghề. PGS.TS Đặng Hồng Sơn cho biết khoảng 60-70% công việc hiện nay dành cho nghiên cứu, xử lý tư liệu và phân tích trong phòng thí nghiệm; phần còn lại là khảo sát, khai quật thực địa. Phía sau mỗi cuộc khai quật là quá trình làm việc bền bỉ với tư liệu, đòi hỏi sự kiên trì và chuyên môn được tích lũy theo thời gian.

Từ những công việc ấy, con đường nghề nghiệp của người học cũng mở rộng ra ngoài nghiên cứu và khai quật. Số liệu ông Sơn cung cấp cho thấy khoảng 40% sinh viên ngành khảo cổ sau khi tốt nghiệp làm việc trong khu vực nhà nước, 60% làm việc ở khu vực tư nhân. Bảo tàng, du lịch văn hóa, sáng tạo nội dung và bảo tồn di sản cũng là những hướng đi có thể vận dụng kiến thức khảo cổ, từ nghiên cứu, quản lý đến diễn giải di sản cho công chúng.

Cùng với sự mở rộng của các lĩnh vực hành nghề, công nghệ đang làm thay đổi cách khảo cổ được thực hiện. Quét 3D, bản đồ số GIS và phân tích dữ liệu đã được đưa vào nghiên cứu. Ông Sơn ước tính khoảng 70% dự án khảo cổ lớn hiện nay ứng dụng công nghệ số. Người làm nghề vì thế cần kết hợp kiến thức lịch sử, kỹ năng thực địa với khả năng xử lý dữ liệu, sử dụng công nghệ và ngoại ngữ.

Những thay đổi ấy đặt ra yêu cầu mới cho công tác đào tạo. Người học cần được hình dung rõ hơn về các hướng nghề nghiệp, đồng thời có cơ hội tiếp cận nghiên cứu từ sớm và rèn luyện kỹ năng phù hợp với môi trường làm việc. Các cơ sở đào tạo có thể tăng cường hướng nghiệp; học bổng và kinh phí thực địa cũng cần gắn với cơ hội để sinh viên vận dụng kiến thức sau khi tốt nghiệp.

PGS.TS Tống Trung Tín nhận định người làm khảo cổ thường gắn bó với nghề bằng sự say mê, dù còn nhiều vấn đề cần tháo gỡ. Muốn sự say mê ấy giúp người học theo nghề lâu dài, cần có cơ chế sử dụng nhân lực, điều kiện nghiên cứu và con đường phát triển cụ thể. Khi đào tạo gắn với nhu cầu thực tế, người học có thêm cơ sở lựa chọn ngành, còn các cơ quan văn hóa và lĩnh vực công nghiệp văn hóa có thêm nguồn nhân lực am hiểu di sản.