Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Tìm lại những món đồ chơi đã cũ

Trong những tấm ảnh đã nhuốm màu thời gian, có những gian hàng Trung thu đầy ắp đồ chơi: đèn cá, đèn tôm, đèn ông sao, Long Mã, ông Tiến sĩ giấy dưới những chiếc lọng nhỏ... Giữa thế giới rực rỡ ấy là những đứa trẻ ôm món đồ chơi vào lòng. Có em nép bên gian hàng. Có em cầm chiếc đèn trên tay. Có em theo người lớn trở về nhà với món đồ chơi nhỏ bé mà ánh mắt đầy háo hức.

Những hình ảnh ấy khiến Nam Chi và cộng sự trong quá trình nghiên cứu đồ chơi Trung thu xưa không khỏi đặt câu hỏi: “Những món đồ chơi ấy đã đi đâu?”.

Bởi nhiều hình ảnh từng rất quen thuộc trong mùa trăng của cha ông giờ đã thưa vắng. Có món chỉ còn gặp lại trong một bức ảnh cũ, một trang tư liệu hoặc ký ức của những người từng có một mùa Trung thu như thế. Nhưng càng tìm hiểu, Nam Chi càng nhận ra, chúng chưa bao giờ chỉ là những món đồ trẻ con.

Một con ngựa, một con voi, một chiếc đèn hay ông tiến sĩ giấy đều mang theo những câu chuyện. Trong đó có bàn tay người thợ, có thẩm mỹ dân gian, phong tục, tín ngưỡng và cả những lời chúc mà người lớn âm thầm gửi đến trẻ nhỏ mong bình an, hiếu học, nên người và trưởng thành. Chính nhận thức ấy đã thôi thúc Nam Chi đi sâu hơn vào việc phục dựng đồ chơi xưa. Nhưng anh không muốn dừng lại ở việc làm lại một món đồ theo nguyên mẫu.

“Nếu những món đồ chơi này không còn xuất hiện trên thị trường nữa thì mình muốn khôi phục. Và trong quá trình khôi phục, mình sẽ làm mới những món đồ chơi này bằng phong cách của mình”, Nam Chi chia sẻ.

Ngày trước, một số đồ chơi được làm bằng sắt; nay, anh thử nghiệm những chất liệu hiện đại hơn như nhựa, gỗ. Màu sắc, hoa văn cũng được nghiên cứu và điều chỉnh theo ý tưởng, cảm xúc cá nhân. Sự sáng tạo ấy không phải là sự thay đổi tùy tiện.

Trước khi đưa vật liệu, hoa văn mới vào sản phẩm, Nam Chi tìm hiểu về văn hóa để những yếu tố ấy vẫn phù hợp với tinh thần nguyên bản, đồng thời đủ gần gũi để trẻ em hôm nay cảm thấy thích thú. Đó là cách một món đồ chơi cũ bắt đầu có một đời sống mới.

Khi người trẻ đối thoại với mỹ thuật cổ

Mùa trung thu năm nay, nổi bật là những gương mặt trẻ như Nguyễn Văn Bắc (nghệ danh Nam Chi, sinh năm 1996), đại diện thương hiệu Thong Dong; Trịnh Văn Khuê và Nguyễn Tuấn Anh (cùng sinh năm 1998), sáng lập thương hiệu Của Nả; Nguyễn Đức Anh (sinh năm 2008), đại diện The Annam. Họ đã dùng khả năng và tình yêu của mình để thổi hồn vào những đồ chơi dân gian truyền thống nhưng cũng rất hiện đại, đầy cuốn hút.

Một trong những hướng đi đáng chú ý của Nam Chi là tìm lại hình ảnh những con ngựa gỗ trong đình, đền Việt Nam. Trong những chuyến điền dã đầu tiên cho dự án Thong Dong, anh từng bị cuốn hút bởi vẻ ngoài trang trọng của những hình ảnh này: cổ vươn cao, thân phủ yên cương, giáp trụ, chuông, tua cùng những lớp trang sức.

Nhìn kỹ hơn, anh nhận ra đó không còn là hình hài của một con vật bình thường. Con ngựa đã bước vào thế giới của thần linh và nghi lễ. “Có những chi tiết trên một pho tượng mà nếu chỉ đứng nhìn từ phía trước, có lẽ ta sẽ không bao giờ nhận ra”, Nam Chi nói.

Quá trình sáng tạo của anh bắt đầu từ việc quan sát kỹ. Nhìn dáng ngựa, màu sắc, những đường vẽ trên yên và giáp, lần tìm trong đó dấu vết của một hình tượng đã đi qua đời sống, tín ngưỡng của người Việt. Từ những nghiên cứu ấy, những linh vật đồ chơi mới dần thành hình. Bạch Mã, Hồng Mã, Hắc Mã, Thiết Mã, Hắc Tượng, Bạch Tượng... được gợi lên từ mỹ thuật cổ nhưng mang một diện mạo mới.

Mỗi sản phẩm là sự kết hợp của nhiều nghề thủ công như thêu, khâu, vẽ tay, làm giáp. Quá trình ấy cho thấy một điều: muốn làm mới di sản, đôi khi phải bắt đầu bằng việc học thật sâu về cái cũ.

Điều đáng quý ở những người trẻ như Nam Chi là họ không xem truyền thống như một khuôn mẫu bất biến. Họ tìm cách đối thoại với nó. Giữa một bên là những hình tượng, kỹ thuật, câu chuyện đã được hình thành từ nhiều thế hệ; một bên là thị hiếu, chất liệu và cách cảm nhận của công chúng hôm nay. Từ cuộc đối thoại ấy, truyền thống có thêm cơ hội để bước ra khỏi không gian của ký ức.

Những bài học không nằm trong sách vở

Có một hình ảnh đẹp trong hành trình phục dựng đồ chơi Trung thu: người trẻ và nghệ nhân cùng ngồi làm nghề. Cùng bồi giấy, lên màu, chỉnh từng chi tiết; cùng trò chuyện, góp ý và động viên nhau khi một món đồ đang dần thành hình.

Nam Chi nói: “Có những điều không nằm trong một bài học hay một cuốn sách nào, mà chỉ có thể truyền lại qua những giờ cùng ngồi làm nghề”.

Những điều tưởng nhỏ ấy lại chính là phần tri thức khó có thể ghi chép đầy đủ trong sách vở. Nó được truyền từ bàn tay này sang bàn tay khác, từ ánh mắt của người có kinh nghiệm đến người đang học nghề. Trong những giờ làm nghề như vậy, khoảng cách giữa các thế hệ gần như không còn. Đó cũng là lúc câu chuyện bảo tồn văn hóa trở nên gần gũi hơn. Bảo tồn không còn chỉ là giữ một hiện vật, lưu một mẫu vật hay trưng bày một món đồ trong tủ kính.

Trịnh Văn Khuê cặm cụi chẻ tre, làm bồi giấy, pha màu và hoàn thiện các sản phẩm đồ chơi dân gian tại các không gian sáng tạo mở tại 22 Hàng Buồm, Hà Nội. Nghệ nhân trẻ nói, được góp mặt trong sân chơi trung thu, mang giá trị văn hóa đến tận tay mọi người để được lan tỏa văn hóa là niềm ao ước và ấp ủ bấy lâu của anh.

Từ bức tranh dân gian Đông Hồ “Đám cưới chuột”, nghệ nhân Đặng Văn Hậu đã tái hiện hình ảnh quen thuộc bằng chất liệu con giống tò he. Những chú chuột dâng lễ, chuột rước dâu tạo thành một thế giới sinh động, qua đó kể lại câu chuyện dân gian bằng một hình thức gần gũi với người trẻ.

“Đám cưới chuột” vốn là một câu chuyện có nhiều tầng nghĩa. Hình ảnh chú chuột muốn làm lễ cưới phải “biếu quà” cho mèo là một cách châm biếm nhẹ nhàng mà sâu cay về những bất công trong xã hội phong kiến.

Khi bước từ tranh Đông Hồ sang hình hài tò he, câu chuyện ấy không mất đi, nó chỉ được kể bằng một ngôn ngữ khác. Với nghệ nhân Đặng Văn Hậu, tò he là một nghề truyền thống, một nét đẹp văn hóa Việt Nam; ông cùng các nghệ nhân vừa gìn giữ nghề, vừa tìm cách phát triển và nâng cao giá trị tạo hình.

Nguyên liệu được cải tiến để sản phẩm bền hơn. Những tích truyện văn hóa dân gian, lịch sử được đưa vào các tác phẩm mới. Từ câu chuyện, từ tích tuồng, với những hình thù và màu sắc sinh động đến hình ảnh của vị tướng tài ba Trần Hưng Đạo và hai tướng Yết Kiêu, Dã Tượng. Hay như hình ảnh ở chiếu chèo nên thơ với sinh hoạt làng xã, đến những mâm ngũ quả đầy sắc màu nhưng đã được cải tiến bắt mắt hơn rất nhiều.

Nhưng với nghệ nhân, một trong những việc quan trọng nhất vẫn là đào tạo người kế nghiệp. Những năm gần đây, ông thường xuyên mở lớp truyền nghề cho học sinh, mong muốn có thêm những người trẻ tiếp tục gắn bó với nghề.

Để mùa trăng còn được trao lại

Tinh thần ấy cũng được thể hiện trong không gian “Lưu trăng”, nơi những người trẻ cùng nghệ nhân tìm cách đưa ký ức Trung thu Hà Nội trở lại.

Những chiếc đèn ông sao, đầu sư tử, đồ chơi giấy bồi và nhiều hình tượng dân gian từng gắn với tuổi thơ của bao thế hệ được phục dựng, sáng tạo và đưa vào những trải nghiệm mới.

Điều đặc biệt là công chúng không chỉ đến để ngắm. Họ có thể tự tay làm đèn Trung thu, vẽ mặt nạ giấy, làm đồ chơi dân gian, gặp gỡ nghệ nhân, nhà nghiên cứu và những người đang thực hành di sản.

Đồ chơi từ chỗ là hiện vật được nhìn ngắm trở thành thứ có thể cầm, chạm, làm và chơi. Đó cũng là cách người trẻ kéo di sản ra khỏi không gian bảo tàng và đưa nó trở lại đời sống.

Một món đồ chơi truyền thống nếu chỉ nằm trong ký ức thì vẫn là ký ức; nhưng khi một đứa trẻ hôm nay có thể tự tay làm chiếc đèn, cầm con tò he, chơi với một linh vật hay nghe câu chuyện phía sau nó, di sản đã bắt đầu có thêm một đời sống khác.

Có lẽ đây chính là điểm khác biệt trong cách người trẻ hôm nay đến với văn hóa truyền thống. Họ không cố tái tạo nguyên vẹn một mùa Trung thu đã mất. Họ chọn cách tìm lại những gì tinh túy nhất, rồi đặt vào đó hơi thở của thời đại mình.

Sẽ không dễ để những món đồ chơi xưa trở lại đầy đủ như trong những bức ảnh cũ. Nhưng có lẽ mục tiêu của những người trẻ không phải là làm sống lại nguyên xi quá khứ. Điều họ muốn là giữ cho những giá trị ấy còn khả năng được tiếp nhận.

Bởi phía sau một chiếc đèn là kỹ thuật thủ công. Sau một con tò he là câu chuyện dân gian. Sau một “ông” ngựa là mỹ thuật, tín ngưỡng và nghi lễ. Và phía sau tất cả những món đồ chơi ấy là một cách người Việt từng gửi gắm ước mong về con trẻ, về gia đình, về cuộc sống.

Nếu không có những người tiếp tục tìm hiểu, những câu chuyện ấy có thể chỉ còn nằm trong ảnh tư liệu. Nếu không có những bàn tay tiếp tục làm nghề, những kỹ thuật ấy có thể mất đi. Nếu không có cách kể mới, những giá trị ấy có thể ngày càng xa lạ với trẻ em hôm nay.

Bởi vậy, việc những người trẻ tìm về đồ chơi Trung thu xưa không chỉ là câu chuyện của những món đồ chơi. Đó là câu chuyện của sự tiếp nối. Một thế hệ tìm về ký ức của thế hệ trước, học cách làm, học cách nhìn, rồi dùng chính ngôn ngữ của mình để kể lại. Trong những ngày cùng nghệ nhân bồi giấy, pha màu, chỉnh từng đường nét, “xưa” và “nay” dường như được thu hẹp khoảng cách. Khi ấy, văn hóa truyền thống không chỉ được “giữ”. Nó đang tiếp tục sống.