Từ đam mê hình thành cộng đồng
Xuất phát từ niềm đam mê lịch sử, qua các diễn đàn mạng xã hội, từ Bắc đến Nam, nhiều người trẻ lập thành các hội nhóm cùng sưu tầm, nghiên cứu hàng nghìn tư liệu để phục dựng quân phục và hình ảnh người lính năm xưa. Việc phục dựng dựa trên hiện vật gốc đòi hỏi sự kỹ lưỡng trong nghiên cứu, tương đồng về nguyên vật liệu, tỉ mỉ trong kỹ thuật may đo và chính xác trong từng chi tiết.
Từ cuối năm 2019, tại TP Hồ Chí Minh, nhóm Southern Delta Military Impression (SDMI) tập trung tái hiện lịch sử quân phục Việt Nam và thế giới, với nhiều bộ ảnh phục dựng thực địa về chiến sĩ Giải phóng quân trong kháng chiến chống Mỹ, chiến sĩ Biệt động Sài Gòn trong Cuộc tổng tiến công Xuân Mậu Thân năm 1968,... Qua diễn đàn đồ lính trên Facebook, nhóm SDMI được truyền cảm hứng, hướng dẫn và hỗ trợ từ nhiều bạn bè quốc tế có sở thích sưu tầm và phục dựng ở Trung Quốc, Thái Lan, Thụy Điển, Hà Lan…
Sưu tầm được hơn 700 quân tư trang của Quân đội Nhân dân Việt Nam và Công an Nhân dân Việt Nam qua các thời kỳ, anh Đặng Gia Huy (sinh năm 2001, tỉnh Tây Ninh), thành viên nhóm SDMI cho biết: “Một trong những dự án tâm huyết của nhóm được thực hiện tại di tích chiến khu Rừng Sác là bộ ảnh tái hiện khung cảnh chiến đấu của bộ đội đặc công trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Từ tư thế, tác phong, cách bôi ngụy trang đến trang bị chiến đấu được tái hiện sinh động dưới sự cố vấn từ cán bộ chiến sĩ lữ đoàn đặc công”. Hoạt động phi lợi nhuận, các sản phẩm phục dựng được nhóm SDMI đăng tải trên các kênh mạng xã hội với mong muốn góp thêm tư liệu trực quan cho những người đam mê tìm hiểu và nghiên cứu lịch sử.
Cùng với đó, nhóm A509 hiện có khoảng 20 thành viên hoạt động chủ yếu ở TP Hồ Chí Minh và Hà Nội cũng đang sưu tầm hiện vật và tổ chức mô hình “bảo tàng sống” tại trường học và không gian văn hóa vào dịp lễ. Anh Tưởng Đức Thịnh (sinh năm 2002), trưởng nhóm A509 cho biết: “Theo lời kể của các cựu chiến binh, người nước ngoài đã tìm họ để ngỏ ý sưu tầm kỷ vật từ những năm 1980-1990. Vì vậy, nhiều món đồ hiện không thể tìm thấy ở Việt Nam, mà đang nằm trong các bộ sưu tầm ở nước ngoài”. Mới đây, tại Trung Quốc, nhóm tìm thấy và mua lại bộ quân phục Đại quân năm 1954 được quân ta mặc khi về tiếp quản Thủ đô Hà Nội.
Không dừng lại ở sưu tầm, tại Hà Nội, các bạn trẻ nhóm Đoàn Hồng Hà hướng đến phục dựng hình ảnh người lính từng thời kỳ qua các sự kiện trải nghiệm nhập vai dành cho người dân và du khách. Tập trung chủ yếu vào quân trang thời chống Pháp, Đoàn Hồng Hà dành thời gian tìm kiếm, đối chiếu tư liệu và hiện vật gốc để phục dựng. Từ tháng 8/2026, tại nhà cổ 23 Châu Long, xuyên suốt dự án “Sống mãi với Thủ đô” của nhóm Đoàn Hồng Hà, nhiều bạn trẻ thích thú khi được mặc quân phục, nhập vai thành các Vệ quốc đoàn, bước ra phố và lưu giữ những khung hình của Hà Nội những ngày đầu toàn quốc kháng chiến năm 1946. Qua đó, cộng đồng trẻ có dịp đối thoại về lịch sử và câu chuyện hậu trường về phục dựng.
TS Hồ Thị Liên Hương, giảng viên Khoa Lịch sử và văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng, nhóm các bạn trẻ này góp phần làm cho lịch sử trở nên gần gũi, sinh động hơn với công chúng. Điều này không phải người trẻ nào cũng làm được. Tuy nhiên, phục dựng lịch sử cần đáp ứng những tiêu chí chặt chẽ: có căn cứ tư liệu và hiện vật; xác định đúng niên đại, đơn vị và hoàn cảnh sử dụng; đối chiếu nhiều nguồn; tham vấn chuyên gia, nhân chứng, bảo tàng, lưu trữ; phân biệt rõ chi tiết xác thực với chi tiết còn giả định. Khi đáp ứng được những tiêu chí này, bộ trang phục không chỉ giống về hình thức mà còn giúp kể đúng câu chuyện lịch sử và thể hiện sự tôn trọng đối với người lính.
Chuyện nghề phục dựng quân phục
Một chiều cuối tháng 9, tại Bảo tàng Chiến thắng B-52 (Hà Nội), chúng tôi có dịp được trò chuyện với các thành viên trong nhóm Đoàn Hồng Hà khi đang hoàn thiện trang phục cho cụm tượng tái hiện lịch sử ngày toàn quốc kháng chiến năm 1946 và cụm chỉ huy trung tâm bảo vệ bầu trời Hà Nội năm 1972 trong chiến dịch 12 ngày đêm Đế quốc Mỹ ném bom Hà Nội... Do trang phục gốc bị xuống cấp theo thời gian và cần được bảo quản, bảo tàng Chiến thắng B-52 đã đặt hàng nhóm Đoàn Hồng Hà các bộ phục dựng theo mẫu nguyên bản cho các cụm tượng để phục vụ du khách tham quan.
Phụ trách phần hậu cần của nhóm, anh Phùng Mạnh Dũng (sinh năm 1971, Hà Nội) cho biết: “Khâu phức tạp nhất trong phục dựng là tìm kiếm tư liệu, đối chiếu và thẩm định. Lý tưởng nhất là có ít nhất 2 bộ gốc, trong đó, một bộ dùng để lấy dưỡng (lắp mẫu cắt), bộ còn lại giữ nguyên vẹn làm mốc đối chứng. Cứ may được 10 bộ thì đến bộ thứ 11, thợ may bắt buộc phải đưa ra so sánh lại với bộ gốc để căn chỉnh. Với các hiện vật quý không thể phá mẫu, tôi phải đo đạc kiểu dáng, vẽ mẫu tương đối, may thử và sửa đổi ít nhất 3 lần mới đạt độ chính xác gần như bản gốc. Khi không có hiện vật tại Việt Nam, tôi nhờ các nhà sưu tầm ở nước ngoài (Mỹ, Pháp, Hồng Kông, Nhật Bản,...) đo đạc và gửi ảnh chụp chi tiết dạng 2D để làm tư liệu dựng mẫu”. Anh Dũng cho biết, kỹ thuật may quân phục thời chiến khắt khe hơn hàng dân sự, đường may phải đạt khoảng 4-5 mũi kim/cm.
Theo anh Dũng, nhiều loại vải quân phục thời kháng chiến mà anh từng nghiên cứu được dệt từ 100% sợi bông tự nhiên, không pha polyethylene như các loại vải tổng hợp thời nay. Hiện tại, vải của đồ lính xưa cực hiếm, một phần là do thương nhân nước ngoài thu gom từ những năm 1980-2000. Vì vậy, khi phục dựng, anh Dũng chọn mua vải mộc (100% sợi cotton), các lô vải Kaki Liên Xô thời xưa, hoặc tận dụng vải tăng võng được cấp phát riêng cho chiến sĩ thời kỳ đó. Với vải mộc, anh Dũng phải mang theo mảnh vải hoặc bộ quân phục nguyên bản đến làng nghề lụa Vạn Phúc (Hà Nội), để đối chiếu trực tiếp sao cho màu nhuộm trên vải đạt độ tương đồng. Tùy chất liệu và độ dày của vải, chi phí phục dựng hoàn chỉnh dao động từ 1,8 triệu đến 2,8 triệu /bộ.
Xuất thân từ gia đình có truyền thống cách mạng, với 6 năm nghiên cứu phục dựng quân phục lịch sử, anh Dũng chia sẻ: “Hành trình này đòi hỏi độ chính xác lịch sử gần như tuyệt đối, phải giống thật nhất có thể, có hồn và thể hiện đúng phong thái người chiến sĩ từng thời kỳ. Làm nghề vì đam mê và tôn trọng lịch sử, tôi từ chối làm trang phục biểu diễn đại trà”. Từ một thú chơi dựa trên sự đam mê, phục dựng quân trang đang dần trở thành công việc có khách hàng với yêu cầu cao về độ chính xác. Quân tư trang của nhóm Đoàn Hồng Hà được cung cấp cho phim “Mưa đỏ” (đạo diễn Đặng Thái Huyền), phim tài liệu ngắn “Bắc Bộ Phủ - Từ Nguyễn Ái Quốc đến Hồ Chí Minh” (Media 21 phối hợp với Ban Chuyên đề - Khoa giáo Đài Truyền hình Việt Nam) và “Hà Nội, ngày thống nhất” (Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội trước đây và Media 21 phối hợp sản xuất). Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, nhiều đơn hàng phục dựng của anh Dũng được gửi đến các đối tác, nhà sưu tầm tại Mỹ, Anh, Trung Quốc, Nhật Bản,...
Đạo diễn, NSƯT Phạm Lệ Nam cho biết, trước đây, quân phục cho diễn viên đóng phim chiến tranh ở Việt Nam gặp nhiều khó khăn do nhà thiết kế phải tự xoay xở tìm nguồn tư liệu và phục dựng trong kinh phí hạn hẹp của đoàn làm phim. Vì vậy, sự xuất hiện của các nhóm phục dựng quân phục là một lợi thế và đáng khuyến khích khi họ có sự đam mê và nghiên cứu rất chuyên sâu. Việc kết hợp giữa đoàn làm phim và nhóm phục dựng sẽ giúp tác phẩm điện ảnh về đề tài chiến tranh trở nên chân thực hơn.
Tuy nhiên, do phục dựng quân phục là một loại hình còn khá mới ở Việt Nam, những người tham gia đôi khi bị hoài nghi về mục đích hoạt động. Theo các nhóm phục dựng, hiện tại, chưa có cơ chế riêng để định hướng và quản lý các hoạt động này. Vấn đề là làm sao để những nỗ lực tự phát này không chỉ dừng lại ở đam mê mà trở thành một nguồn lực văn hóa có vị thế và phát huy đúng giá trị lịch sử.
Theo TS Hồ Thị Liên Hương, nhà quản lý văn hóa và giáo dục cần xây dựng cơ chế hỗ trợ, tạo điều kiện cho các nhóm tiếp cận tư liệu, hiện vật và không gian hoạt động; đồng thời có hướng dẫn chung về sử dụng trang phục, hình ảnh lịch sử trong trưng bày và trải nghiệm. Nhà nghiên cứu, bảo tàng, cơ quan lưu trữ và cựu chiến binh có thể tư vấn, thẩm định căn cứ lịch sử, giúp phân biệt đâu là thông tin đã được xác nhận, đâu là chi tiết còn cần tiếp tục kiểm chứng. Các nhóm phục dựng cần công khai nguồn tư liệu và mức độ chắc chắn của từng chi tiết; ghi rõ đâu là hiện vật gốc, đâu là bản phục dựng; đồng thời chú trọng thuyết minh bối cảnh, tránh để hoạt động chỉ dừng ở mặc trang phục và chụp ảnh. Nhà trường và đoàn làm phim nên phối hợp đặt hàng các sản phẩm, chương trình có mục tiêu giáo dục cụ thể, phù hợp với từng nhóm công chúng và lứa tuổi.
Trường hợp nhóm Đoàn Hồng Hà cho thấy, khi được bảo tàng, đoàn phim và không gian trải nghiệm kết nối, sản phẩm của họ có thể phục vụ nhiều mục đích hơn. Vì vậy, cần tạo những mối liên kết trên một cách ổn định, để kinh nghiệm và tâm huyết của các nhóm phục dựng đóng góp lâu dài cho việc nghiên cứu, bảo tồn và phổ biến lịch sử.
